сущ
ньоҕор, сыа балык

тугунокж. (рыба) сыа балык, ньоҕор.

ньоҕоро 1 диэн курдук. Үрэх күөлүн уута уолан ньоҕороҕо эрэ хаалбыт

аат. Балыгы бултуурга анаан үрэҕи, өрүс хомотун быһытынан быһар киһи. ☉ Тот, кто делает заездки (см. быһыт I.3)
Ньоҕору үгүөрүтүк бултаан, быһытчыттар кинилэргэ сүктэриллибит моой сорудаҕы толорбуттара. «Чолбон»

көр ньоҕор
1.
Түүн хаһаайын балыктаан кэлэрэ, үксүгэр сыыс балык эбэтэр тугунуок, бэркэ табылыннаҕына, хатыыс буолара. А. Шапошникова
Тугунуогу олус сөбүлүүбүн. «Сахаада»

I
туохт., түөлбэ. Буорту буол, ымый (үксүгэр балык туһунан). ☉ Испортиться, протухнуть (в основном о рыбе). Сииктээх, ардахтаах күн балыгыҥ ньаҕарар, дьуухалаҥ түүнүк тардар. Доҕордоһуу т.
II
көр ньоҕор. Тууларыгар аҕыйах быччыкыны кытта барыта ньаҕар киирбит. Тэҥн. ньаҕаһа

түһэр диэнтэн хай
аата. Маҥнайгы түһэриилэригэр солууру ортотунан кэриҥэ ньоҕору ыллылар. В. Протодьяконов
Ыттаҕыҥ хапсаҕайын, хата, күөрэтэн түһэриини көрдөҕүм. ТК ДК. Кулууп акылаатын түһэриигэ аналлаах маҥнайгы субуотунньукка алта уон киһи кыттыбыта. АҮ

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., көлөнү) туохха эмэ ыксары астаран кэбис. ☉ Подводить что-л. вплотную к чему-л. (напр., упряжку)
Аты аҕалан Сэмэн отууга үннэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
2. Бэрт бытааннык, бэрт эрэйинэн инниҥ диэки айаннаа (көлөнөн, массыынанан). ☉ Ехать, передвигаться на чём-л. очень медленно, с трудом
Уонна оҕустарын көлүнэн, аргыый аҕай үннэрбитинэн бардылар. Күннүк Уурастыырап
Остуоруйа Чачахаан Бээгэй Быт-Быт оҕуһунан Үннэрэрэ буолуо маннык Нырылытан, бытааннык. И. Гоголев
Сиидэркэбит, бу ньоҕоро баара, отут килэмиэтиртэн төрүт таһаарбат. Куһаҕан сирдэргэ сүүрбэ килэмиэтиринэн үннэрэбит. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1. Уу иһиттэн өрө дагдайан таҕыс, уу үрдүгэр күөрэйэн таҕыс. ☉ Подниматься на поверхность воды, всплывать
Сүүрүк хоту аллара, киһи өлүгэ көбөн тахсыбыта. Н. Якутскай
Акула, көбөөт, умсар. И. Гоголев
Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
2. Үллэн таҕыс. ☉ Становиться вздутым, вздуваться, набухать
Лаврентий Николаевич сирэйигэр …… тымырдар көбөн таҕыстылар. Н. Габышев
3. Күөрэйэн, үөһэ тахсан ис (үксүгэр күн туһунан). ☉ Перемещаться вверх, принимать более высокое положение, подниматься ввысь (обычно о солнце)
Күммүт үөһэ көбүө, Көҥүл үөрэ көрүө. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Биллибэт буола сылдьан баран, саҥалыы биллэн, бэргээн кэл (ыарыы туһунан). ☉ Вновь усиливаться (после затухания), прогрессировать (о болезни)
Төбө ыарыыта буулаабыта ыраатта. Сүтэ-сүтэ иккистээн көбөн кэлэр. Н. Лугинов
Урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
5. көсп. Сүтэн баран хат баар буол. ☉ Вновь обнаруживаться, вновь возникать
Валентин Петрович эмиэ көбөн кэлбит санаатын киэр үүрэ сатыыр. Н. Якутскай
Хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
Контрреволюционнай үөрдэр эмиэ көбөн турбуттара. СССБТ
♦ Иҥсэтэ көбөр көр иҥсэ
Минньигэс ас сыта билиннэҕинэ, кини иҥсэтэ көбөр, сыҥааҕын уута сүүрэр. И. Федосеев
Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) көр күн. Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө! Н. Якутскай
Сүрэҕэ көбөр көр сүрэх. Аҕылаабытым күүһүттэн сүрэҕим көбөн, кулгааҕым тыаһа кус кынатыныы куһугуруур. «ХС»
ср. тюрк. көп ‘пухнуть’
II
даҕ.
1. Хойуу, үллэн көстөр курдук (хол., туох эмэ түүтүн этэргэ). ☉ Густой, пушистый (о шерсти, волосах); густой (о траве)
Көп түүлээх ыт. Н. Заболоцкай
Тииҥ көп кутуруга Мастан маска субуруҥнас. С. Данилов
Көп оттоох сыһыы. Баал Хабырыыс
Көп бытыгын имэрийбэхтиир. Н. Габышев
2. Халыҥ, сымнаҕас (хол., хаар). ☉ Мягкий, пушистый (напр., о снеге)
Көп хаар саба түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Көп бэриинэҕэ оҕонньор умса түһэ сытара. Л. Попов
Суорҕаны чөкө тутан, көп оттоох кэтэҕириин ороҥҥо уурда. С. Никифоров
♦ Көп түгэҕинэн — иһит түгэҕин лаппа сабар курдук. ☉ Значительно покрывая дно посуды
Эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Кыра кытыйаны көп түгэҕинэн бэс үөрэни испитэ. Эрилик Эристиин. Көп <түгэх> түспүт — 1) түгэҕэр түспүт, түгэҕин эрэ сабар буолбут. ☉ Уменьшаясь, убывая, оставаться только на дне, лишь дно слегка покрыть, на донышке (оставаться — напр., о воде)
Күөх далайа Көп түспүтэ буолаарай диэн, Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэхпит быйыл, ардаҕа суох сайын буолан, көп түгэх түһээхтээбит. Н. Босиков
Күн киэһэриитэ, оҕолор иһиттэригэр көп түгэх эрэ отонноох кэллилэр. П. Аввакумов; 2) санаата түһэн санньыйбыт, санаарҕаабыт, курутуйбут. ☉ Падать духом, приходить в уныние, вешать голову
Коля санаарҕаан көп түгэх түспүтүн өйдөөбөппүн. И. Федосеев
Иракли уолчаан, көрүдьүөс бэйэтэ көп түһэн, күлүүтэ-салыыта уурайан кыл тыынынан иһэр дии. П. Егоров
◊ Көп түү — ньуолах түү диэн курдук
ср. казах.-тат. күпшэк ‘мягкий, рыхлый’
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: көп-көнө, көп-көбүөхтэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кө-: көп-көнө ‘очень прямой’, ‘совершенно ровный’, көп-көбүөхтэс ‘запыхавшийся, тяжело и неровно дышащий’, ‘вздымающийся, колыхающийся’
Эмтиэкэ иһэ тобус-толору киһи, биир кэм көп-көбүөхтэс. Суорун Омоллоон
Көп-көнө систээх ат өрө хантайан баран кистии турар эбит. Н. Заболоцкай

аат. Сүөһү, киһи этин таһыгар эбэтэр иһигэр үөскүүр дьапталҕа. ☉ Жировое отложение в теле животных, человека, сало
[Огдоос:] Байтаһын дьахтар олоруохтааҕар мууһу да киллэриэ эбит, сыата быһыттыа диэн харыстаан эрдэхтэрэ дии. А. Софронов
Үөлбүт мундубут сыата таммалаан, уоппут күлүм аллайтыыра. Н. Габышев
Туустаах сибиинньэ сыата остуолга ууруллубут. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы көр быс
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэспитинэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап. Сыа бас кэпс. — бытааннык толкуйдуур киһи. ☉ Тугодум
Ол киһи оҕо эрдэҕиттэн сыа бас. Сыанан (сыанан-арыынан) аҕаабат көр аҕаа. Маайа олоҕун ким чэпчэки диэҕэй? Сууттамматар даҕаны, хаайыыга олоро түһэн тахсыыта сыанан аҕаабатаҕа. П. Аввакумов
Кырдьыга даҕаны, бу сыралҕан куйааска, кумаар, күлүмэн түспүт кэмигэр, …… баҕана үүтүн хаһыыта, боробулуоха тардыыта, сыанан-арыынан аҕаабата чахчы. И. Никифоров
Сыл аайы биэстии сүүс табаттан мэлийэр сыанан аҕаабат. С. Курилов (тылб.). Сыалаах ытыстаах — үтүө майгылаах киһи. ☉ Добрый человек (букв. имеющий жир на ладони). Эмээхсин барахсан сыалаах ытыстаах киһи этэ. Сыа-сым (сыасаламаат) курдук — олус харыстаан, энчирэппэккэ (хол., тугу эмэ тут). ☉ Очень бережно и любовно (напр., относиться к чему-л.)
Дьиэ кэргэнэ били балыктарын буһаран сыа-саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн, лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Ньымааттаабатах булпун эттээн-эллээн сыа-сым курдук сүктүм. Н. Абыйчанин
Эн кинилэри көрдөххүнэ, хайдах эрэ ханнык баҕарар аһы сыа-сым курдук тутан-хабан минньигэстик астыыр асчыттары саныы түһүөҥ. «ХС». Сыа саллыма түөлбэ. — бэрт түргэнник, дөбөҥнүк. ☉ Очень быстро, легко
Оччоҕо [саҥа тыраахтар ыллахпына] мин эйиэхэ уон икки тиити сыа саллыма состорон биэриэм. Р. Кулаковскай
Сыа (сыата) сиэт көр сиэт II. Хор, оҕом бэлиэр сыа сиэтэр дьахтар буоллаҕа, аны арыгы амсатыа. Суорун Омоллоон
Дьүөгэлэриҥ бары ыал буолан эрэллэр дии. Эн хаһан сыа сиэтэҕин? «ХС». Сыата уулбут — баайыыга, көлүүргэ сылдьыбатах (уойбут ат туһунан). ☉ Резко исхудать, сбросить вес (о ранее не объезженной упитанной лошади). Бу ат эмискэ үлэлээн сыата уулбут
□ Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, ат ол күнүнэн сыата ууллан, этэ-хаана харааччы буһан хаалыахтаах. Н. Заболоцкай. Сыатын сууйар — наһаа илистэн эбэтэр тоҥон-хатан, түргэнник быһа түһэр, ырар, сыата баранар (сылгы туһунан). ☉ Отощать в результате переутомления или долгого пребывания на холоде (о лошади; букв. жир свой смывает)
Хаһыы сылгыта, кыһын чэлгиэн, тыаллаах сиргэ сырыттаҕына, сотору сыатын сууйан кэбиһэр. СГФ СКТ. <Сыа> хаары бааһырдан сырыт көр хаар. Сыа хаары бааһырдан сырыттаҕа
◊ Балык сыата — балык ис сыата. ☉ Внутренний жир рыбы (рыбий жир). Хара килиэбинэн уонна балык сыатынан аһаатахха, киһи өйгө тутар дьоҕура биллэрдик тупсар
□ [Кыыл аһылыгар] битэмииннээх аһылыктартан гидролизнай доруоһаны, балык сыатын туһаналлар. АВЛ ССКИи
Рациоҥҥа сүмэһиннээх аһылык итиэннэ доруоһа, ону тэҥэ балык сыатын суотугар минеральнай бэссэстибэлэр уонна битэмииннэр бэриллэллэр. БЗИ СА. Бүөр сыата — сүөһү, кыыл бүөрүн бүрүйэ үүммүт сыа (төһөнөн сыалаах да, соччонон эмис сүөһү (кыыл) диэн буолар). ☉ Почечное сало животного, зверя (как показатель его упитанности)
[Саламаат] Алтан олгуй муҥунан Бүөр сыата бүөрүмньүлээх, Харта сыата ханыылаах Араҕас арыылаах. С. Зверев. Кыһыл сыа — сылгы орто уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Красный жир, имеющийся только около холки коня (средняя степень ожирения конного скота — выше, чем тыҥа сыа ‘белый жир’, — для её определения ощупывают шею). Биэбит кыһыл сыаламмыт. Мас сыата — мас сымалата. ☉ Древесная смола. Оҕо ыстаана мас сыата буолбут. От сыата — от бытархай тобоҕо (сиэмэлэр, от хаппыт сэбирдэҕин, сибэккитин үлтүрүйбүт кыырпахтара). ☉ Сенная труха
Күнүс хаар үрдэ ирэн дьиппинийэр, түүн көмүрүөтүйэ тоҥор. Чигдигэ от сыата быһыта сиэн, чалбах ньалҕарыйар. Амма Аччыгыйа
Чигдигэ биир кыракый чыычаах, от сыатын тоҥсуйа-тоҥсуйа, ойуоккалыы сылдьарын көрөн, бултаһаары чаачар саа оҥостор түбүгэр түһэбин. Н. Якутскай
Көмбүкүөрүмҥэ от сыатын булкуйан биэс улахан чааҥҥа, икки буочукаҕа көөнньөрбө оҥороллор. «Кыым». Сыа арыыта — аска туттарга анаан уулларыллыбыт сыа. ☉ Растопленный для приготовления пищи жир
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур
Боккуой эмээхсин хара дьиэҕэ уматарга сүөһү куолайыгар сыа арыытын кутан тоҥорор буолара. А. Сыромятникова
Сыа балык — ньоҕор диэн курдук. Мин аҕабынаан, сыа балыктаах, күстэхтээх, майаҕастаах туора үрэҕи сэтиринэн быһан, туу укпуппут. Н. Якутскай
Уу сып-сылаас. Муҥхалаан хас да биэдэрэ сыа балыгы хостоон таһаардылар. ИИА КК
Амма өрүскэ сыа балык, быйыт, майаҕас, бил саамай хойуута уутуйан үөскүүр. «ХС». Сыа кыдьымах — кыһын өрүс туруутун саҕанааҕы бастакы чараас муус. ☉ Тонкий лёд в начальный период ледостава
Ааспыт сыллаахха кинилэр мантан тиһэх теплоходтартан биирдэстэринэн, алтынньы ортотугар, сыа кыдьымах диэн ааттанааччыны — өрүс туруутун бэриэччитин кытта бииргэ устубуттара. ЭБЭДьА
Сыа мас — сыалаах мас диэн курдук (көр сыалаах). Бултааһын саҕаланыытын саҕана тииҥ үксүн ордук аһылыктаах сирдэргэ — тиит, сыа мастаах тыаларга, харыйа уонна бэс мастаах чагдаларга баар буолар. БК БК
Сыа мас төргүү мутугар, хаартан икки аҥаар сүөм холобурдаах үрдүгү хаалларан, түүгэ биһиллэн тоҥоруллубут бөтүөн этинэн мэҥиэлээн, маҥан ситимҥэ күөгү ыйаабытым. Н. Борисов. Сыа мурун — үөл кус арааһа: хотугу полюс таһынааҕы муораларга олохсуйар чэпчэки түүлээх кус. ☉ Гага
Манна Хотугу Муустаах муораҕа кэлэн сайылыыр сыа мурун, Сибиир гагата, Канада туруйата уо. д. а. бааллар. «Кыым». Сыа таас — көтөр сымыытын саҕа бөкүнүктүҥү, мүлүркэй быһыылаах, дьэҥкирдиҥи саһархай таас. ☉ Галька кремнезёмная
Дүлүҥ үрдүгэр сыа таас сыста сылдьар үһү (тааб.: тобук харчы уҥуоҕа). Сыа таас курдук сырдык сэбэрэлээх кыыһы сиэтэн киллэрбитэ. «Кыым»
Туруору таас хайа сирэйиттэн сыа таас түспүтэ уонна аллара диэки, тииттэр быыстарынан өрө көтө-көтө дьурулуу турбута. Р. Стивенсон (тылб.)
Сыа түү — обот түү (быччархай) диэн курдук (көр обот). [Охоноон] имэрийэимэрийэ дурдатыгар илтэ, кутуругун төрдүттэн сыа түүтүн быһа тарта. Н. Лугинов. Сыа хаар — саҥардыы түспүт, чиҥии илик сымнаҕас хаар. ☉ Свежевыпавший снег
Кини иннигэр билигин хаһан да тыытыллыбатах сыа хаар кылбайа сыппыта. Н. Заболоцкай
Саҥа сыа хаарга солоҥдо, кырынаас, куттас куобах атахтарынан оһуор аспыттар. М. Доҕордуурап
Сыа хаары кэһэн, сатыы киһи суола бара турда. Н. Павлов. Сыа чүмэчи — сүөһү, кыыл сыатын уулларан оҥоһуллубут чүмэчи. ☉ Сальная свеча
Биир чааһынан кини сыа чүмэчи симириктээбит остуолун аттыгар тиһэх сүбэни ылан бүттэ. Амма Аччыгыйа
Арай биирдэ уһуктан кэлбитэ, уҥа остуолга сыа чүмэчи үдүк-бадык умайбыт, хайыы-үйэ аһаан туран эрэллэр эбит. Эрилик Эристиин. Бакыат иһигэр бүтүн биир сыа чүмэчи сууламмыт. Д. Родари (тылб.). Толу сыа — сылгы толору уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Полный жир (большая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Биэ толу сыата лаппа биллэр буолбут. Тыҥа сыа — сылгы кыра уойуулааҕын көрдөрөр бэлиэ (ону сылгы саалын тутан көрөн быһаараллар). ☉ Неплотный, рыхлый жир (низкая степень упитанности конного скота, для её определения ощупывают шею). Тыҥа сыа эрэ биллэр. Уҥуох сыата — сүөһү, сылгы, кыыл уҥуоҕун силиитэ. ☉ Костный мозг. Уҥуох сыатын баһан сиир. Үүт сыата — үүт хойуута (ыаммытынан үүтү сөрүүн сиргэ уон икки-уон аҕыс чаас устата долгуппакка туруордахха, үрдүгэр дагдайар сүөгэйэ). ☉ Жирность молока
Үүт сыата ааспыт сыл тустаах кэминээҕэр 0,3 бырыһыанынан намыһах. «Кыым»
Үүт сыатын үрдэтии — бу элбэх сыралаах үлэттэн тахсар дьыала. ПТК. Хаар сыата — хаар үрдүн сымнаҕас араҥата. ☉ Мягкий верхний слой снега. Оҕо атаҕын суола хаар сыатын араастык оймообут
□ Кинилэр бэйэлээхтэр [табалар] …… халыҥ хаар сыатын быспакка, холкухолкутук уурталаан быыраҥнаһан букатын чугаһынан (бэрдээҥки тэбиитин иһинэн) кэлэн аастылар ээ. Н. Заболоцкай. ДТС, тюрк. йаҕ, саҕ, чаҕ, коми сыв ‘жир, сало’