аат., эргэр. Кыаны уонна чокууру уга сылдьарга аналлаах кыра тирии саппыйа (биир өттүгэр хататтаах буолар). ☉ Маленький кожаный мешочек, в котором держат трут и кремень (с одной стороны прикрепляется огниво), трутница
Баһыыкка куруттан сүөрэн, хататтаах кыалыгы Ньургуһуннаах уолларыгар бэлэхтиир. Суорун Омоллоон
Ол олорон дьонуттан хаалбыт өйдөбүллэрин: тирии кыыннаах саха быһаҕын уонна хататтаах кыалыгын аттыгар ууран баран, имэрийтэлээбитэ. Далан
Ол тирии кырачаан лоскуйчаанын мин хататтаах чокуурбун уктар кыалыкпар кыбыппытым. Н. Абыйчанин

даҕ.
1. Таарыйдахха тохто сылдьар, сахсархай (хол., буору этэргэ). ☉ Рыхлый, рассыпчатый
Хата, бу дойду буора көпсөркөйө бэрт эбит, күрдьэх иҥнигэһэ суох киирэр. А. Данилов
Саҥа хаар көпсөркөй, үрдэ кыра да салгынтан үрэллэҥнии турар. И. Федосеев
Көпсөркөй кумахха мунньустубут уу үрдүк сиртэн аллараа халыйан …… оҥкучах сиргэ мунньустар, сыыйа күөл эбэтэр бадараан буола кубулуйар. «ХС»
2. Чиҥэ суох, хайаҕастардаах, быыстардаах, саастардаах. ☉ Неплотный; дырчатый; пористый
Ити боруодалартан сорохторо көпсөркөйдөр. СПН СЧГ
Күлгэри аҥардас тыҥатынан эрэ тыынар, онон сибээстээн тыҥата баҕа тыҥатынааҕар уустук, көпсөркөй оҥоһууламмыт. ББЕ З
Мас көмөрө …… көпсөркөй буолан, гаастары уо. д. а. куртахха-оһоҕоско үөдүйэр дьааттаах бэссэстибэлэри бэйэтигэр иҥэрэн ылан куртах-оһоҕос ыарыыта көбөрүн бопсор. КПИ СИиУо
3. кэпс. Хойуу, уһун, көп (туох эмэ түүтүн туһунан). ☉ Густой, пушистый, мохнатый
Хап-хара тииҥ көпсөркөй кутуругунан оонньоон …… сүтэн хаалбытын курдук санаабытым. В. Гаврильева
Күнүһүн аҥыры көрөр уустук. Тоҕо диэтэххэ, уһун көпсөркөй түүтэ адьас хомус дьүһүнүн курдук. В. Тарабукин
4. көсп., кэпс. Үчүгэйдик чочуллубатах; сааһыламматах; ыһыллаҕас. ☉ Без тщательной обработки; неупорядоченный; рыхлый
Эдэр ааптар «Ньургуһуннаах сурук» диэн бастакы кинигэтигэр үгүс көпсөркөй хоһооннор бааллара киһини хомотор. «ХС»

аат.
1. Хааны, үөһү оҥорууга кыттар уонна бэссэстибэ эккэ-хааҥҥа атастаһыытын дьаһайар киһи эбэтэр хамныыр-харамай ис уоргана. ☉ Печень
Тиэтэйбит [Боотур] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин
Түүн өйө суох балыыһаҕа киирбитим. Тыҥабынан, быарбынан тымныйбытым. Н. Лугинов
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ да, алта хос дапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур
2. көсп. Сыыр, томтор, хайа эниэтин ортото. ☉ Середина, средняя часть склона, пригорка, бугра, горы
Халдьаайы быарыгар Күөх бурдук Күөгэйэ хамсаабыт. Күннүк Уурастыырап
Ржев таһыгар сотору-сотору хатыылаах боробулуоха икки-үс хос ииччэҕэр кэтиллэ түһэриҥ. Томтор, сыыр быара — дзот, дот, батарея. Д. Кустуров
Ньургуһуннаах халдьаайы быарыгар сыламныы сытар «Бадык» пиэрмэтигэр бу күннэргэ үлэхамнас күөстүү оргуйар. «ЭК»
тюрк. багыр, баур, боор, пуур
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) — олус күүскэ, элбэхтик күллэ. ☉ Умирать со смеху
Аттыгар олорор биир дьахтар сирэйин Маарыйа эмээхсин арыылаах хоруонан бистэ — дьахталлар өссө быара суох бардылар. Болот Боотур
Иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. М. Попов
Биһиги олус кэрэхсээн истэрбит иһин Рувин Самойлович эһэ туһунан өссө биир түбэлтэни кэпсээн быара суох ыытта. «ХС»
Быар (быарым) быстыар диэри (дылы) күллүм көр быара суох барда. Хата, мин киһибиттэн быарым быстыар дылы күлбүтүм. «Кыым». Быар быһаҕас, тиис тоһоҕос — ыарыһах, куруук ыалдьар киһи. ☉ Человек с плохим здоровьем. Быаргынан сыыл — 1) сиргэ сытан баран сыыл, сиртэн өндөйбөккө эрэ сыыл. ☉ Ползать на животе, по-пластунски
Эмиэ бөрөлөр! Мэччийэ сылдьар туртастарга үөмэн быардарынан сыылан киирэннэр, ыстанан бараннар, халты харбаан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Биһиги алаас саҕатыгар тиийэн бары сыттыбыт уонна быарбытынан сыылан, иннибитигэр баар аппаҕа киирдибит. С. Ефремов
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин; 2) ыараханнык ыалдьан, эчэйэн эбэтэр бааһыран тура сылдьар кыаҕы сүтэр. ☉ Потерять способность ходить из-за тяжелой болезни, травмы или раны
Саамай бастыҥ ыппыт Моойторук, маска атыллан, быарынан сыыллан хаалла. Амма Аччыгыйа
Суох, суох, айаҕа таптарбыт куобахтыы, Мин быарбынан сыылыам суоҕа! И. Гоголев. Быаргын мэнэрит (үрүҥнээ) — бэрт кыратык аһыы түс, өл хап, иҥсэни баттат. ☉ Поесть немного, заморить червячка. Мэ, бу лэппиэскэнэн быаргын мэнэрит. Быаргын тарбаа (тыыт) — 1) олус элбэхтик, көрдөөхтүк күл, быара суох бар. ☉ Смеяться долго, весело, неудержимо, до изнеможения
Артур бүлүмүөт курдук бокуойа суох кут да кут, ол аайы Алешенька быарын тыытта, иэрийэиэрийэ күлэр. «ХС»; 2) күлүү гын, элэктээ. ☉ Подшучивать, насмехаться, издеваться над кем-л.
Кинилэр бэйэлээхтэр [баайдар] дьадаҥы оҕонон быардарын тарбаан саатыыллар. Амма Аччыгыйа
«Алдьархайтан ас таһааран, Алыс быаргытын тарбаамаҥ!» — Хаадьылаабыт уолаттарга Хаайтарбакка хардарбыта. Күннүк Уурастыырап
Доропуун оҕонньор дьиэтигэр кэлэн «табыллыбатах» булчуттары күлүү оҥостон быарын тарбаата. Н. Заболоцкай. Быар куустан <олор> — тугу да гыммакка, күн ыаһаҕын ыыт, таах сырыт. ☉ Бить баклуши
Тугу гына биһиги манна, куоракка, быар куустан олоробут? Баартыйа, барабыытылыстыба ыҥырыытын толоруохха, тыаҕа тахсыахха наада. С. Ефремов
Нэдиэлэнэн, ыйынан Дэлэй баран ыһыктынан, Илиилэрбин быар куустан, Сылдьыбытым суохха дылы. Күннүк Уурастыырап
Уолаттарбыт улахан тренердэргэ баралларын тоҕо утарыахпытый? Ол эрээри бэйэбит Сахабыт сиригэр быар куустуо суохтаахпыт. «ЭК». Быарынан олорор — бүөмнүк, соҕотоҕун олорор. ☉ Жить уединенно, замкнуто, без гостей
Биирдэ эмэтэ соҕотохтуу көрсөн, быарбынан олорон, сэһэргэстэрбин, муҥатыстарбын диэн баҕарбытым ыраатта. Амма Аччыгыйа. Быарынан хаалар — туора киһитэ суох, бэйэтэ эрэ буолар, бүөмнүк, бүччүмнүк олорор. ☉ Жить уединенно, отшельником
Дьэ, биһиги быарбытынан буолан хааллыбыт. Н. Түгүнүүрэп. Быарын манньыт — көрдөһөн-ааттаһан, албыннаһан аһыныа да суохтары аһыннар. ☉ Растрогать, заставить кого-л. расчувствоваться, прийти в состояние большого умиления
[Абааһылар] халлаан аргыардаах аартыгын түөрт кырыылаах дэриэспэ тааһынан хаппахтаан кэбиһээри соруннулар, Ону кырдьаҕас ойуун албын тылынан быардарын манньытта. И. Гоголев. Быарын харалыыр — хараны (эти, балыгы) өр сиэбэккэ сылдьан, ахтан баран сиир. ☉ После долгого перерыва с большим удовольствием есть мясную или рыбную пищу
Киэһэ утуйарбытыгар быарбытын харалаан хонуо этибит. Н. Заболоцкай. Уҥмат быардаах — дэбигис сылайбат, тугу эмэ тэтимнээхтик уонна уһуннук (тохтообокко) оҥорор кыахтаах. ☉ Выносливый, способный делать что-л. интенсивно и в течение продолжительного времени. Уҥмат быардаах сүүрүк. Уҥмат быардаах оһуохай таһаарааччы
□ Онно уһун мунньахтар, Уҥмат быардаах араатардар. Күннүк Уурастыырап
◊ Быар кууһун — харыларгын быар туһунан эрийэ-хатыйа тут. ☉ Скрещивать руки на груди (по якутским понятиям, поза независимости, уверенности; букв. сидеть, обнимая себе печень)
Мин харахпар Күрүҥсүйбүт төбөлөөх, намыһах уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин быар куустан лыкыччы туттубутунан, сүр эйэҕэстик көрөн-истэн, бойболлон турар. Амма Аччыгыйа
Биһиги Өлүөскэбитин көрөн баран эһэ быар куустубут. — Эмиэ ол тоҕо? — Эмээхситтэр муодаргыыллар. — Оттон киэптээри. Далан
Эдэр киһи сэргэ таһыгар уот оттон бургучуппута уонна быар куустан, курулай сэргэҕэ өйөнөн туран, сири-дойдуну одуулуур. Л. Попов. Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) — киһи быарын квадраттыы формалаах салаата. ☉ Квадратная доля (печени человека). Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕатын, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур. Хайҕах (таах) хара быар — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар быар уларыйбат, кубулуйбат эпиитэтэ. Сүрүн суолтата: кыраҕа хамнаабат, ньыгыл. ☉ В устном народном творчестве: постоянный эпитет к слову «печень»
Основное значение: «крепкий, плотный, постоянный». [Манчаары Чоочоҕо:] Эн тойон дьолуо сүрэҕиҥ долгуйдун, Хайҕах хара быарыҥ хамнаатын, харыстаа-быыһаа, Хаххалаа-абыраа! А. Софронов
Харахпынан көрөн хайҕаатым, Хайҕахтаах хара быардыын хамсаатым, Нохтолоох тойон болуо сүрэхтиин Долгуйарга дылы буоллум. П. Ойуунускай. Биирдэ таайа Чакыр Кыпчытыын уус ойуун, ойуун айатыгар ыттаран хара быарынан ыалдьан сытан хаалтын …… быарыттан аҕыс кырыылаах таас үөрбэни ылан үтүөрпүтэ үһү дииллэр. Саха фольк.