I
дьүһ. туохт. Таба туттарбат ньылбырхай буол (хол., салыҥнаах балык). ☉ Быть, становиться скользким, ослизлым, таким, что трудно удержать в руках (напр., о свежей рыбе)
Остуол курдук хаптаҕай суорба таастарга сөҕүөмэр улахан баҕайы ньылбырыҥнаспыт кыыллар сыылаҥхайдыы сылдьаллар. Р. Стивенсон (тылб.)
II
даҕ. Бадараан курдук сымнаҕас, ньылҕаархай, халтархай (хол., убаҕас бадараан). ☉ Сырой, скользкий (напр., о жидкой грязи, слякоти)
Аджей көлөһүнэ сар түһэн киһи кыайан туппат, биир кэм ньылбырыҥнас буолбут, Ньургун мүччү тутан иһэр. Н. Лугинов
Таһырдьа хараҥа, уот суох, тротуар суох, ньылбырыҥнас бадараан. С. Васильев
Бөлүүн аанньа тоҥорботох, Бороҕоннуур суол ньылбырыҥнас бадарааҥҥа кубулуйбут. А. Данилов
Пётр саҥата суох араас өҥнөөх арыгылары иһэрэ, ньылбырыҥнас, аһыыккан баҕайы тэллэйи кэбийэрэ. М. Горькай (тылб.)

аат.
1. эргэр. Урукку итэҕэлинэн илэ сылдьар абааһы, киһини сиэччи. ☉ Дух умершего, привидение
«Ама, Лэгиэнтэй атыыһыттаахха олорор дьахтар - илэ сылдьар дэриэтинньик буолуо дуо?» - диэн санаа өйүгэр көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хараанай эмээхсин тиэргэнигэр мэнэрийэн өрө тэбэ сылдьарын илэ көрбүттэр. Күнүстэри илэ сүүрэр дэриэтинньик буолбут. И. Гоголев. Дьаакыбылап ойоҕо Огдооччуйа эмээхсин дьону хара санаатыгар тардан, кинилэр хараҥаларын туһанан, Маайаны илэ сылдьар дэриэтинньик диэн дьиэтигэр хаайан уоттаабыттарын, кэргэнэ Сүөдэр кэлэн өрүһүйэр. «ХС»
2. көсп., үөхс. Куһаҕан быһыылаах, мөкү майгылаах (киһи). ☉ Человек со скверным, дурным характером
[Мэхээс оҕонньор:] Мин аньыыбын-харабын элбэтэргэ, мин сорбун-муҥмун үксэтэргэ төрөөбүт илэ дэриэтинньик эбиккин. П. Ойуунускай
Кэтириис үөттүрэҕинэн Сиидэркэни сирэйгэ дугдуруйбахтаата. «Бэйи, тохтоо! Бу туох дэриэтинньик дьахтарай! - Дэриэтинньик диэбит буола-буола. Өллөххүнэ бэйэҥ дэриэтинньик буолуоҥ». И. Гоголев
Бэйи, ити оҕонньоруҥ туора дьоҥҥо хайдах эрэ ньылҕаархай, сайдан курдугун иһин дьиэтигэр дьиҥнээх дэриэтинньик диэтэҕиҥ. «ХС»
русск. диал. еретник 'колдун, нечестивец', сиб. 'дух, тень умершего колдуна'

1. аат.
2. Туох эмэ буоларыгар атын туох эмэ хоһулаһыыта, сэргэ буолара. ☉ Сопровождение
   Кини тыла хайаан да ытыс охсунуута доҕуһуоллаах бүтэр. Амма Аччыгыйа
   Ырыа - үөрүүлээх үлэ доҕуһуола. П. Тобуруокап
   Сыбаайба тамадата, эппит-тыыммыт эдэр уол, ырыа доҕуһуоллаах тост бөҕөнү субуруччу көтөхтөрөн истэ. П. Аввакумов
3. эргэр. Тойону арыаллыыр чаҕар; сиэри-туому толорооччуну арыаллыыр киһи. ☉ Прислужник; человек, сопровождающий тойона (господина) или устроителя обряда, церемонии
   Хайҕамсык, Хара-хаан тойон тоҕус дьиэ доҕуһуола, аҕыс дьиэ арыалдьыта …… тоҕус туруйа курдук уолан уолаттара …… оноҕос оҥостоллоругар эрбэхтэрэ хабыллыбыт, кыҥыылларыгар харахтара кылар буолбут. Саха фольк. Уҥа өттүбэр Тоҕус уолан киһи Доҕуһуоллаах туран, Туһааннаах тойук Туойар күнүм буолла. Нор. ырыаһ.
4. даҕ. суолт.
5. Туох эмэ сабыдыалыттан үөскүүр; тугу эмэ кытары тэҥҥэ аргыстаһа сылдьар. ☉ Возникающий под влиянием чего-л.; сопутствующий чему-л.; сопровождающий что-л. Күөх былыт доҕуһуол тыалыттан Тыа, хонуу сөрүүкүү сапсынар. И. Чаҕылҕан
   Ол иһин таптаатым Бу устар доҕуһуол долгуннары, Бу көй бараан көмүстээх бааллары. Т. Сметанин
6. Үгэһи, туому салайан ыытааччыны арыаллыыр. ☉ Сопровождающий устроителя обряда или церемонии
   …Ньылҕаархай оҕунуохтаах Чороон айаҕы, Тоҕус доҕуһуол уолаттарбар Толору туттаран туран …… Тула түмсэн тураммыт, Дьоллоох олох туһугар Тускута туойуоҕуҥ. Н. Степанов

туохт.
1. Араҥаланан хастан, хастанан түс (туох эмэ түүтүн, тириитин эбэтэр бүрүөтүн туһунан). ☉ Отделяться, отставать тонким слоем, облезать, сдираться (напр., о коже); лезть, выпадать (напр., о шерсти)
Икки ньилбэгим тириитэ соролоон түһэн, …… кыһыл этинэн көрөр. А. Сыромятникова
Айах көҥдөйүн, тыл, куолай, куртах, оһоҕос ньылҕаархай бүрүөлэрэ арыгы дьайыытыттан алдьаналлар, соролууллар. ДьИэБ
Бастаан ньирэй түүтүн төрдө кыһыйар, түүтэ соролуур, онтон хаҕырар, хоһоҕолонор. МСИ ССНьЫаУО
△ Элэйэн-элэйэн баранан, халтаҥнаа, сарыы буол (түүлээх таҥас туһунан). ☉ Вылезти от долгого употребления, трения, вытереться, превратившись в ровдугу (о шерсти меховой одежды)
Оһох кэнниттэн соролообут арбаҕаһын сулбу тардан таһааран сахсыйан кэбиһээт, кэтэн сарымтахтаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Ононманан соролообут эргэ таба сонноох, нэк бэргэһэлээх киһи нүксүллэн олорор. Софр. Данилов
Соно уонна ыстаана, түүлэрэ соролоон, сарыылара эрэ хаалла. И. Данилов
2. көсп. Ким эмэ үбүн-малын босхо эбэтэр босхо кэриэтэ апчарый, суйдаан ыл. ☉ Брать что-л. у кого-л. даром или за бесценок, обдирать кого-л., драть с кого-л. [Манчаары:] Суос-соҕотох Чоочо оҕонньор соролуурун, Дьадаҥыттан саралыырын Мэһэйдэһэр мэккиэннээх этим. А. Софронов
[Дорогуунаптар] саастарыгар тыа дьонун соролоон аһаабыттарыттан ааһа түһэн, аны ол хаартынан-арыгынан сүүрдээн сиир дьаллыктаммыттар дии. Болот Боотур
[«Салааскалаах атыыһыт»] Токо тоҥустарын түүлээхтэрин чэпчэки сыанаҕа соролоон, онтон киллэрбит барыһыгар Аанньаах куоратыгар лааппы туттарбыт, туспа дьиэлэммит-уоттаммыт. Н. Якутскай
ср. монг. сорлох ‘расчёсывать, подстригать гриву’

даҕ. Үрүҥ дьүһүннээх, хаар өҥө өҥнөөх. ☉ Белый
Маҥан ат. Маҥан куобах. Маҥан баата.  Ол кэмҥэ Баатара үрэҕэ маҥан хаар суорҕаннаах сытара. Күннүк Уурастыырап
Түннүк маҥан сабыыта аһыллыбыта, Швецов сирэйэ былтас гыммыта. Н. Якутскай
Маҥан өҥ — нейтральнай, үксүгэр ол-бу хос өйдөбүлэ суох дьиҥнээх өҥү ааттыырга эрэ туттуллар. ФЕВ ДьС
◊ Аас маҥан — атын булкааһа суох саһарымтыйан көстөр үрүҥ дьүһүннээх (сылгы дьүһүнүн эбэтэр киһи баттаҕын өҥүн этэргэ). ☉ Белый с желтоватым оттенком, изжелта-белый, молочно-белый (о масти лошади или волосах человека)
Үс саллаат дыбарыас ааныгар биир аас маҥан баттахтаах ытык мааны оҕонньору үс өттүттэн үҥүүнэн дьөлүтэ түһэннэр …… хаанын саккыраттылар. П. Ойуунускай
Суол тоҕонох курдук тоҕойугар, Айаннаан иһэн аараабыт, Аас маҥан баттахтаах Аарыма кырдьаҕас …… Сүөргүлүү көрбүтэ сылайбыт бэйэбин. С. Данилов
Кэҥэриитин, кулгааҕын иһэ араҕастыҥы түүлээх, сиһин ороҕунан, хо ҥ хочоҕу н ү р д ү н эн уо нна сүһүөхтэригэр, тыстарын ньургунугар араҕас түүлэрдээх буоллаҕына, аас маҥан эбэтэр үүт кэрэ сылгы диэн этиллэр. Сылгыһыт с. Аламай маҥан күн көр аламай. Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээт, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээхсүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев
Сааскы аламай маҥан күн, бадаҕа, Маннык санааны санаммыт курдуга: «Мин хоту кыраайга хойутаан кэлэммин, Кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин». Эллэй
Кылбаа маҥан көр кылбаа. Туймаада хочото кылбаа маҥан хаарынан бүрүллэн килэһийэн сытар. Н. Якутскай
Хара тыа уонна таас хайалар үрдүк арҕастара кылбаа маҥан хаарынан бүрүлүннүлэр. А. Кривошапкин (тылб.). Кылбар маҥан халлаан — олус ыраас, биир да кыырпах былыта суох халлаан. ☉ Чистое безоблачное небо
Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай. Сылбараҥ маҥан — дэхси, ньылҕаархай, хастаммыт тиит курдук үрүҥ өҥнөөх. ☉ Гладкий, белый, словно очищенная от коры лиственница
Сылбараҥ маҥан былаайах.  Хастаабыт тиит курдук сылбараҥ маҥан харылаах. ПЭК СЯЯ. Хаар (куба, муус, туус) маҥан — туох да булкааһа суох үрүҥ д ьүһүннээх, хаар (куба, му ус, туус) өҥө өҥнөөх. ☉ Белоснежный, белый как снег, ослепительно белый
Оҕо, ийэтин курдук, сап-саһархай баттахтаах, куба маҥан эттээх …… кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Хаар маҥан баттахтаах оҕонньор кыдама оҥосто олорор. С. Д анилов. Кубалыы субуһан, соҕуруу туһаайан хаар маҥан былыттар Намыһан бардылар. А. Абаҕыыныскай
Туус маҥан борохуот туртаҥныыр — Лиэнэҕэ. Т. Сметанин. Хатыр (чыҥкыл) маҥан — олох булкааһа суох үрүҥ дьүһүннээх (сылгы өҥүн этэргэ). ☉ Молочнобелый (о масти лошади)
Былыр сахалар хатыр маҥан б и э н э н к уһ аҕан тыыннарга [абааһыларга] сиэртибэ биэрэллэрэ, сүктэр кыыска энньэ быһыытынан маннык дьүһүннээх биэлэри биэрбэт этилэр. Саха сэһ. I. Чыҥкыл маҥан с ы лгы …… туйаҕа кытары дьэҥкир буолар. Сылгыһыт с. Чуоҕур маҥан — ононманан харааран көстөр сирдэрдээх, бэйэтэ маҥан дьүһүннээх (сылгы өҥүн этэргэ). ☉ Белый с тёмными пятнами (о масти лошади). Сүүс сылгыттан биир эмэ чуоҕур маҥан сылгыны булуохха сөп, ол курдук сэдэхтик көстөр өҥ.  Тыллаахөстөөх Чоочугур Чуоҕур м а ҥ а н атын аҕаланнар баайдылар. Саха фольк. Утар. хара
ср. тув. маҥган ‘белый-пребелый, совершенно белый’, монг. маҥхан ‘светлоголовый’