сыһ. Аарбанан айанныыр курдук (олус бытааннык, нэстик). ☉ Подобно езде на арбе (тихо, медленно)
Мин күүтэр санаабар, аарбалыы аалыҥнаан, Оо, бүппэт даҕаны уруоктар! Р. Гамзатов (тылб.)

даҕ. Арыый ыраах, тэйиччи турааччы. ☉ Более отдаленный, дальний
Анарааҥҥы дьиэҕэ ыам ыйыгар диэри киириэхтэрэ. ДФС КК
Анарааҥҥы аҥала, нэстик акылдьыйан иһэн, дөрүн-дөрүн киҥинэйэр. Амма Аччыгыйа. Утар. бэтэрээҥҥи

ууннар диэнтэн төхт
көрүҥ. [Куоска] от саҕатыгар түүрүллэ сытан, арыычча турда, нэстик икки кэлин атаҕын олбу-солбу ууннартаан, тыыллаҥнаата. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Бытааннык, нэстик, мөдөөттүк. ☉ Медленно, неспешно
Сыллар сыыланнар, Сыылбатык ааһаллар. Айталын
Артыыстары сөптөөх кэмҥэ үүннэрии биһиэхэ сыылбатык барар. «ХС»
Көстүбэт күүскэ үтүрүйтэрэн, халҕаһа сыылбатык чугуйан барбыта. М. Горькай (тылб.)

акый диэнтэн арыт
көстүү. Уйбаан тугу эрэ үгүстүк саҥарар, сэмэлиир быһыылаах. Анарааҥҥы Мииппээн аҥала, нэстик акылдьыйан иһэн, дөрүн-дөрүн киҥинэйэр. Амма Аччыгыйа
Маппый тура эккирээн эмиэ ол-бу диэки көрбөхтөөн баран, төттөрү акылдьыйбытынан барда. Р. Кулаковскай
Уһун синньигэс атахтарын ыраахыраах тамнааттаан акылдьыйа турда. Амма Аччыгыйа

туохт. Олус бытааннык, нэстик, ыараханнык хаамп, сыылбатык сырыт. ☉ Ходить, идти тяжелой медленной поступью, еле передвигать ноги
Дьиэ аҥаарыгар тарыллан, бэрт оргууй алтахтаан [Балааҕыйа эмээхсин] сууна барда. Амма Аччыгыйа
Оҕуспут сүрэҕэлдьээбит курдук аа-дьуо алтахтаан кураанах сыарҕаны соспута. П. Аввакумов
Арыычча тураммын алтахтаан, Таҥаспын, саадахпын хомунан, Атахха биллэрэн куоппутум. С. Данилов
△ Бытааннык бадьаалаан хаамп (саҥа хааман эрэр оҕо туһунан). ☉ Начинать ходить, передвигаться на слабых ножках (о ребенке)
Хотон иһигэр саҥардыы алтахтаан эрэр уолга [ийэтэ Сотто] сотору-сотору сарылаан кэлэн, кинини түҥ-таҥ соһон илдьэн, долборукка баттаан, ходуулунан сабан, таптайан биэрэрэ. Эрилик Эристиин
Сыҥаһалаан сыыгынаабыт, алтахтаан хаампыт алаһа дьиэм харахпыттан арахпат, өйбүттэн түспэт. П. Аввакумов

сыһ.
1. Көнтөрүктүк, олус сыылбатык. ☉ Неуклюже, неповоротливо, очень медленно
Кини бииргэ үөрэммит доҕордоох …… улахан уҥуохтаах, өҕүллэҥнээн, хайдах эрэ көһүүннүк туттан хаамар. А. Сыромятникова
Күөх туман кэтэҕэр Көһүүннүк өҕүллэр Хараарар хайа арҕаһа Халлааҥҥа харбаһар. Эрчимэн
Грифтэр — бөдөҥ-садаҥ, сиргэ көнтөрүктүк хамсанар, көһүүннүк хаамар көтөрдөр. ББЕ З
2. көсп. Бытааннык, нэстик, уһаарбатык (хол., дьыаланы быһаарар, үлэҕэ, дьыалаҕа сыһыаннаһар). ☉ Очень медленно, безынициативно, косно (напр., решать дела)
Уларыйыы процеһа сорох дьоҥҥо бэрт көһүүннүк, охсуһуу-айдаан түмүгэр барар. ПБН ОПТ
3. көсп. Тоҥуйдук, тымныытык, абааһы көрбүттүү, ахсарбатахтыы. ☉ Холодно, неодобрительно, недоброжелательно
Тэрэнтэй оҕонньор бүгүн эмиэ улахан кулуба ыҥыртарыытыгар киирэн таҕыста. Боһомо [кулуба] бэрт көһүүннүк көрүстэ. Болот Боотур. Тимошиҥҥа сорох табаарыстара көһүүннүк сыһыаннаһаллар. А. Федоров

туохт.
1. Быардыы сытан эбэтэр илиигэр, тобуккар тирэнэн сыҕарый. ☉ Ползать или передвигаться на четвереньках
[Өлөөнө:] Оҕом бу муостаҕа сыыла сылдьара, саҥа хааман бадьаралыыра, бу олоппосторго ытта сатаан дэлбэритэ түһэрэ субу баарга дылы. С. Ефремов
Адьас ыраахтан сэрэнэн үөмэн киирдэ. Биир да амынньыары тоһуппакка тииттэри күлүктэнэн сыылан истэ. Улдьаа Харалы
Разведчиктар, бэйэлэрин, инники лииньийэлэрин ааһан, ханнык эрэ хотоол сиринэн быардарынан сыылан иһэллэр. «ХС»
2. көсп. Бытааннык, ыксаабакка бар, айаннаа. ☉ Передвигаться тихо, медленно, ползти
Борохуот нэстик сыылар. И. Гоголев
Афанасий Васильевичка көмөлөһөөрү Хабырыыс лааппы дьиэ диэки сыылар. Н. Якутскай
Арамаан кэһэйдин. Дьахтар сүгүннэрэн аҕалыа ини, бүтүн үс массыыналаах холкуостан массыына ылбакка, оҕуһунан сыылан истэҕэ үһү. С. Ефремов
△ Бытааннык ааһан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Течь медленно (о времени)
Хара хоруо курдук хараҥа сыллар быардарынан сыыллан ааһан испиттэр. Софр. Данилов
Кэтэһиилээх мүнүүтэлэр сыылбыттара. СОТА. Бириэмэ наһаа бытааннык сыыллар. А. Кожедуб (тылб.)
♦ Быаргынан сыыл көр быар
Үлэлээ, бэйэҥ баскын бэйэҥ билин, хас тоттук оҕо иннигэр быаргынан сыыллыма. А. Сыромятникова. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быс (кэрбээ) — биллибэтинэн, көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥор. ☉ Незаметно, исподтишка творить что-л. недоброе
Үс сыанаҥ содула баһаам. Харахха быраҕыллыбакка эрэ сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһааччы диэн, хата, кини баар. Н. Лугинов
Сүгүн буол, били сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһар дииллэригэр дылы, туой тиэрэни баран. А. Сыромятникова
Дьэргэлээх Уолуктай бары куһаҕаны тэрийэллэр быһыылаах. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбииллэр. «ХС»
ср. кум. йыл, алт. дьыл, хак. чыл, кирг. жыл ‘двигаться; ползти, ползать; кататься (на коньках, на лыжах)’