туохт. Былааты төбөҕөр сөрүү тутанан баай. ☉ Обвивать, повязывать (платок). Оҕотун былаатынан бобуонньуктаата

1) класть крест-накрест, скрещивать; атаххын хатыйа уур = скрестить ноги; 2) вить, обвивать; хатыйа үүммүт талах тальник, обвивший собой другой.

1) крутить, вертеть; закручивать, завинчивать; гайканы эрий = закрутить гайку; булгу эрий = открутить, свернуть (напр. кран, голову курице); 2) обвивать, обматывать, наматывать; быаны маска эрий = намотать верёвку на палку; быанан эрий = обмотать что-л. ремнём; 3) перен. мучить; кыһалҕа эрийбитэ его мучила нужда; 4) перен. впутывать, вмешивать кого-л. (напр. в какое-л. дело).

1) мотать, заматывать, обвивать что-л. вокруг чего-л.; быаны сөрөө = обмотать верёвку; 2) перен. запутывать, впутывать; дьыалаҕа сөрөө = впутать кого-л. в какое-л. дело; 3) перен. придавать вихревое движение чему-л.; бугуллары холорук сереете копны вихрем закрутило # кутуруккар сөрөө = соблазнить, увлечь (букв. закрутить на хвосте).

туохт., фольк.
1. Сапка, быаҕа арыый синньигэс сабы, быаны хос тутан эрий (туох эмэ үүккэ, хайаҕаска киллэрэргэ). ☉ Продевать что-л. (напр., основную нить) в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) с помощью петли или короткой надставки. [Дьахтар] Соҕуруу дойдуга оҥоһуллубут Сууйуллаҕас ыстаал иннэтин Сулбу тардан ылла; Ньуоскалааҕын иҥиирин Туймуулаата. Саха фольк.
2. Кими, тугу эмэ тугунан эмэ эрий, эрийэ тарт. ☉ Обвивать кого-что-л. чем-л., описывать петлю вокруг кого-чего-л. «Маннык төрүттээх дьөһөгөй оҕотун Тугунан туймуулаан Дуолаҕа сэргэҕэ Тохтоппуттарый?» — диэммин, Тула чинчийэ турдум
Саха фольк. Соҕуруулуур дойдуттан Суруйа көтөн кэлбит …… Туруйалыыр кыылларым Тула-хайа көтөн Тулатын туймуулаабатах Туналҕаннаах толоонноох. П. Ядрихинскай
3. көсп. Тугу эмэ саҕалаа; туохтан эмэ төрүттэн. ☉ Заложить основу чего-л.; опираться на что-л. Былатыан быраатым, Ыраастык ыпсаран Лабаалаан, нарыннаан, Оробуочай аймаҕы аһынан, Тулхадыйбат тускуну туймуулаатыҥ. А. Софронов
Сүөһүтүн …… иитийэхтэрэ эстибит аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. Онон туймуулаан ыкса ыаллара …… өлөн иһэн өрүһүммүттэрэ. И. Данилов

туохт.
1. Тугу эмэ өҕүлүннэрээри эбэтэр тоһутаары туохха эмэ кыбытан тарт (ас). ☉ Толкать, тянуть что-л., зажимая, прищемляя чем-л., чтобы сломать или согнуть. Маһы баҕана үүтүгэр олуйан тоһут. Тимири олуйан өҕүлүннэр
□ Соруйан тоһута олуйдахтарына, тимир да тостуо. Амма Аччыгыйа
Сүгэни ылан, муостаны олуйбутугар, остуол сирэйин саҕа гына бииргэ ыпсарыллыбыт былаахылар түөрүллэн таҕыстылар. Л. Попов
Оҕонньор силис хоппоҕоругар сүгэни уган олуйда. А. Сыромятникова
2. Дьиэ, ампаар аанын олуурунан хараҕалаа, хатаа. ☉ Запирать дом, помещение (обычно на деревянную задвижку). Ааны иһиттэн маһынан олуй
□ Тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан үс сиринэн кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан олуйан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ
3. көсп. Кими эмэ ыарахан, күчүмэҕэй балаһыанньаҕа, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Ставить кого-л. в затруднительное положение
[Болтоһо:] Олох обургу Олуйарын оҥоһуннаҕына, Очуос да хайаны огдолутар эбит. А. Софронов
Кинилэр аска-таҥаска кыһаллан олороллорунан олуйан, киһи тугу эмэни оҥоруо эбитэ буолуо ээ. Н. Якутскай
Кулун Куллустуур бухатыыры Күн Толомон Ньургустай удаҕан «ойох ыл» диэн олуйан эрэр сурахтаах. ПЭК ОНЛЯ III
4. спорт. Туста сылдьан утарылаһааччыҥ атаҕын атаххынан хатыйа эрий. ☉ Обвивать, зацеплять своей ногой ногу противника (в вольной борьбе и в борьбе хапсаҕай)
Холобур, биир бөҕөс атын бөҕөһү атаҕыттан ылла. Манна атаҕыттан ылларбыт киһи утары албастанан атаҕынан олуйуон, киһитин кууспутунан тиэрэ мэтэрийэн быраҕыан …… сөп. Е. Неймохов
Күөн көрсөөччүтүн хатыйан, олуйан охторуу, өттүктээһин — кини чахчы баһылаабыт ньымалара. Хапсаҕай
◊ Оһоҕос обото олуйан — аһара аччыктаан. ☉ Оголодав, проголодавшись
Баайбыт бараммытын, Топпут тохтубутун кэннэ, Ис иҥсэтэ иирэн, оһоҕос обото олуйан, Айах аһыыра албыннаан, Кэлиэхситтэргэ киирэн биэриэхпит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕос обото олуйара диэн эмиэ баар — ханнык баҕарар хамсыыр-харамай ааттаах тумнубатах кыһалҕата. «ХС»
ср. тюрк. ола ‘вертеть кругом, прикрутить, прикрепить’, монг. олих ‘боднуть одним рогом; поддеть одним рогом’

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ