туохт. Харахха быраҕыллар курдук атыттартан үрдээн, сырдаан көһүн (үксүгэр туох эмэ тутуу туһунан). ☉ Стоять, находиться где-л., возвышаться (обычно о постройках)
Ырааһыйа ортотугар оҕолор хаһан да харахтаабатах сүүнэ улахан дьиэлэрэ дьэндэйэн турара. И. Федосеев
О-ол, обелиск дьэндэйэн турар. П. Аввакумов
Урукку эргэ балыыһаны сэргэстэһэ саҥа балыыһа дьиэтэ дьэндэйдэ. «Кыым»
ср. монг. дэнэкий 'быть высоким и неустойчивым'

1. даҕ.
2. Ини-биилии; бииргэ төрөөбүт дьоннуу сыһыаннаах. ☉ Братский, родственный. Түөрт бырааттыы дьон икки бастыҥнара Өрүүкээн уонна Күннэй диэннэр, иккиэн тоҕустуу ойоҕу тоҕус туос ураһаҕа илдьэ олороллор. Саха фольк.
3. Ыкса доҕордуу сыһыаннаах. ☉ Братские, дружественные отношения
   Биһиги, хомуньуустар, киһи аймах бүтүннүү бырааттыы, доҕордуу буоларын туһугар, охсуһабыт. Амма Аччыгыйа
   Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, Унаар күөх аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Советскай Союз киин куората, Суол ыйар сулуһа — Москва, Сүүһүнэн бырааттыы норуоттар, Сахаттан эйиэхэ баһыыба! Эллэй
4. аат суолт. Бииргэ төрөөбүт дьон; бииргэ төрөөбүт дьоннуу сыһыан. ☉ Братья; братские отношения
   Элбэх бырааттыыттан эһэ куттанар (өс хоһ.). Иван Друзьянов ойон турда: «Биһиги сэттэ бырааттыыбыт, иккибит күрүө аҥаардыыта, иккибит оһумуойдуу сирдээхпит. Оттон үспүт олох буора суох». М. Доҕордуурап
   Аҕабыт, ийэбит атынын иһин, Ыллыыр-хоһуйар эппиэттээх дьыалаҕа Бары биир этхаан бырааттыыбыт биһи. Эллэй
5. сыһ. суолт. Бииргэ төрөөбүт дьоннуу (дьон курдук). ☉ По-братски, подружески
   Сирэйдэринэн кинилэр бэйэбэйэлэригэр маарыннаспаттар, дьэ онон бырааттыы буолуохтарын сөп бэлиэни киһи булан көрбөт. Эрилик Эристиин
   Ол көмүс кынаттаах көҥүлбүт. Инники илдьитэ күн дьону Биһиги бырааттыы көрсөрбүт, Үллэстэр буоларбыт сор-муҥун. Эллэй
   ◊ Бырааттыы иин — сэриигэ эбэтэр туох эмэ уопсай сыал иһин охсуһууга өлбүттэр бииргэ көмүллүбүт сирдэрэ. ☉ Братская могила
   Бырааттыы иин үрдүгэр Бэргэһэлэрин устан, Төбүрүөннээн нөрүйдүлэр Үгүс кыһыл байыастар. Баал Хабырыыс
   Аҕыраада иһигэр Тунал маҥан обелиск баар, Бырааттыы иин үрдүгэр Кыһыл сулус умайар. И. Гоголев

аат.
1. Кимиэхэ эмэҕэ, ханнык эмэ сабыытыйаҕа ананан туруоруллубут скульптура эбэтэр архитектура өйдөбүнньүк айымньыта. ☉ Памятник (скульптурное или архитектурное сооружение)
Пушкин диэн ааттаах улуу ырыаһыт пааматынньыгын көрдүбүт. П. Ойуунускай
Кинилэр киин болуоссакка Ленин пааматынньыгын таһыгар олорон, сынньаннылар. Л. Попов
Аймана-долгуйа турабын — Балай хара күүс сүрүн-кэбин тоһуппут Геройдар албаннаах ааттарыгар, Килиэ таас бу үрдүк пааматынньыктарыгар! С. Васильев
△ Киһи уҥуоҕун үрдүгэр туруоруллар таас, уһун остуолба. ☉ Надгробное сооружение (плита, камень, столб, обелиск и т. д.)
Кириэстээх уһун остуолбалар, көмүс дуйдаах куупаллаах, алтан кириэстээх ампаар уҥуохтаах, кыраньыыт уонна таас пааматынньыктар бачыгырыыллар. Л. Попов
2. Былыргы дьон матырыйаалынай култуураларын көстүүлэрэ. ☉ Памятники (предметы материальной культуры прошлого). Археология пааматынньыктара. История пааматынньыктара
□ Былыргы дьон маллара уонна ойуулара устуоруйа пааматынньыктара диэн ааттаналлар. КФП БАаДИ
Гражданнар айылҕаны, кини баайындуолун итиэннэ устуоруйа пааматынньыктарын, култуура атын сыаннастарын харыстыыр, араҥаччылыыр эбээһинэстэрэ олохтонор. ФММ ДьКС
Вьетнам норуотун былыргы култууратын пааматынньыктара [былыргы храмнар, статуялар] ордон тураллар. СПН СЧГ
△ Былыргы суругунан айымньы. ☉ Памятники древней письменности. Уваровскай «Ахтыылара» — саха литературатын маҥнайгы пааматынньыга
□ Биһиги эрабыт иннинээҕи V-IV үйэлэр литературнай пааматынньыктарыгар псевдоним баарын туһунан суруйаллар. ФЕВ УТУ
3. көсп. Ким, туох эрэ үлэтин, ситиһиитин, кыайыытын туоһулуур, олору толору кэрэһэлиир, санатар туох эмэ (хол., сүдү уус-уран айымньы). ☉ То, что является ярким свидетельством подвигов, дел кого-л., напоминанием о них
Бу айымньытынан [«Сэрии уонна эйэ»] Толстой 1812 сыл геройдарыгар саас-үйэ тухары өлбөт-сүппэт пааматынньыгы, киһи аймах үрдүк идеалларын иһин охсуһууга кэнэҕэһин-кэнэҕэс да күүрдэ турар пааматынньыгы айбыта. Софр. Данилов
Кини [Салават Юлаев] бэйэтин норуотугар эр санаа, хорсун быһыы символын, башкир уонна нуучча норуоттарын доҕордоһууларын үйэлээх пааматынньыктарын быһыытынан эргиллэн кэлбитэ. С. Тарасов
[Маҥнайгы шахтёрдар] үтүө дьыалалара норуот өйүгэр-санаатыгар дархан пааматынньык буолан өлбөт-сүппэт үйэлэнэр. «Кыым»