үүйэ-хаайа тут = а) обступать, окружать; оҕолор ийэлэрин үүйэ-хаайа туттулар дети окружили мать (усиленно прося что-л.); б) перен. обступать, охватывать, захватывать; ыар санаалар үүйэ-хаайа туталлар его охватили тяжёлые думы.

1) валяться, кататься (о лошади); атыыр ааҥнаабыт суола след валявшегося жеребца; ср. тиэй = II, күөһэлий =; 2) наседать, обступать со всех сторон; нагрянуть; алдьархай бөҕө ааҥнаата нагрянула страшная беда; тоҕо ааҥнаан киир = вторгнуться, ворваться; нагрянуть.

туохт.
1. Туохха эмэ төгүрүктэ оҥор (хол., уруһуйдаан, сыһыаран). ☉ Приделывать к чему-л. круг, кружочек (напр., нарисовав, приклеив). Сибэккиҥ ортотугар саһархай кумааҕынан төгүрүктээн биэр
2. Кими, тугу эмэ тулалаа, иилии эргий, төгүрүй. ☉ Располагаться вокруг кого-чего-л., окружать, обступать когочто-л., опоясывать что-л. Хонууну иһирик титириктэрдээх, дьылыгырас көнө мастардаах тиит ойуур төгүрүктээбит. М. Ефимов
Дьон миигин аттары, бэйэлэри төгүрүктээн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Биһиги дойдубутун уонна атын судаарыстыбалары төгүрүктүүр муоралар, акыйааннар уораҕайдарынан ойоҕосторугар куораттар ааттара суруллубут. ДьДьДь
3
төгүрүй 5 диэн курдук. [1922 сыллаах сайын] Кыһыл Бүлүү куоратын үрүҥ бандьыыттар этэрээттэрэ сүүс биир күн төгүрүктээн олорбута. Н. Габышев
4
төгүрүй 6 диэн курдук. Элбэх оҕолоох ийэлэри дириҥ ытыктабылынан, итии кыһамньынан, дьиҥнээх албан аатынан төгүрүктүөххэ баара. Софр. Данилов

туохт. Тугу эмэ ыһыллыбатын курдук гына онон-манан анньан тик, сэлбээ, кэлгий. ☉ Скреплять что-л., связывая, сшивая. Саа хайдыбыт маһа ньаалбаанынан үүйүллүбүт
□ Талкы оҕонньор онтон-мантан хаптаһын хомуйан, талаҕынан үүйэн, быыкаайык хоруоп оҥордо. Күндэ
Дарбааһап таһырдьа тахсан, аны балаҕан таһыгар ат баһын быатын сэмсии, үүйэ олорор Уйбаанчыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
♦ Үүйэ (үүйэ-хаайа) тут — 1) кими эмэ бокуой биэрбэккэ ынньаҕалат, тугу эмэ ааспакка-арахпакка көрдөс. ☉ Не давая покоя, прохода кому-л., усиленно просить, упрашивать о чём-л.
Ирина Владимировна: «Аны ханна да барыма, сэрии диэн кыыс оҕо анала буолбатах», — дии-дии кыыһын биир кэм үүйэ тутта, көрдөстө-ааттаста. С. Никифоров
«Хата, кэпсээ», — диэн Сахаары тула өттүттэн үүйэ тутуу буолла. И. Сосин
Чэ, «Уйбаан, кэпсээ, кэпсээ», — диэн үүйэ-хаайа туттубут. «ХС»
Оҕолор аҕаларын ону-маны ыйытан үүйэ-хаайа туттахтарына, төһө да сылайдар, күлэн кэбиһэ-кэбиһэ лоп-бааччы быһааран биэрээччи. «Кыым»; 2) аспакка-арахпакка киирэ тур, эрэйдээ (санаа, санаа-оноо туһунан). ☉ Обступать, охватывать, захватывать (напр., думы, мысли)
Сүөдэри сэриигэ киирэ охсор санаа үүйэ тутара. Г. Колесов
«Мантан бара охсуохха, куотуохха», — диэх курдук санаа үүйэ тутар. Э. Соколов
«Киһи хайдах сураҕа суох сүтүөй? …… Тыыннаах буолуо. Кини хайаан да көстүө», — итинник санаа Мария Егоровнаны үүйэ-хаайа тутара. «Кыым»
ср. бур. уяха ‘шнуровать’; уйг. үймэк ‘собирать в одно место’

туохт.
1. Дохсуннук, балысханнык саба халыйар курдук, кыамтата суох кэл-бар (хол., киһи-сүөһү халҕаһата); модуннук дьулуруйан айаннаа (хол., күүстээх техника эҥин туһунан). ☉ Двигаться неудержимой лавиной, толпой (напр., о стаде животных, массе людей); двигаться несокрушимой силой (напр., о мощной технике)
Кинилэр кэннилэриттэн сотору улахан дьон уонна көлөлөөхтөр тоҕо ааҥнаан кэллилэр. М. Доҕордуурап
[Хаҥыллай:] Аҕаа, халыҥ элбэх кыргыс сэриитэ Тоҕо ааҥнаан иһэр! И.Гоголев. Ардыгар, мэйилэ кыыла тыһыынчанан ааҥнаан кэллэҕинэ, табаҕын да халты харбатан, дьукку сотон илдьэ барааччы. В.Протодьяконов. Айманар муора урсунун Аймаммакка тоҕо ааҥныыр Борохуот хоту чолбону Суолдьут оҥостон айанныыр. С. Данилов
△ Муһун, тоҕуоруй, аалыс (элбэх киһи-сүөһү, техника эҥин биир сиргэ бөлүөхсүбүтүн этэргэ). ☉ Собираться, скучиваться, толпиться в большом количестве (напр., о людях, технике, скоте). Тэлгэһэҕэ массыына бөҕө ааҥнаабыт
□ Араас омук тоҕуоруйбут, киһи-сүөһү ааҥнаабыт сирэ үһү. И. Никифоров
2. көсп. Мүччүрүйбэт курдук адаҕый, ыган тиийэн кэл (араас өлүү, алдьархай, быһылаан буоларын этэргэ). ☉ Неминуемо обступать, наступать, нагрянуть (о беде, несчастии, бедствии)
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарар-хотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
[Варвара:] Этэллэрин курдук, сэрии үөскээбит буоллаҕына, оттон алдьархай ааҥнаатаҕа дии. С. Ефремов
Туох-ханнык буолабыт — Өлөр өлүү ааҥнаата быһыылаах. Д. Очинскай
Арахсар тиһэх түүннэрэ адаҕыйан, ааҥнаан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
△ Саба халыйан кэл; бүрүүкээ, сабардаа (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Грянуть, наступать, ударить, лютовать (обычно о стихийных природных явлениях)
Хотун Амма хото ааҥнаан, Хочо алаас уунан аллан, Хаһан эмэ дэҥҥэ биллэр Халыан элбэх хаас-кус киирэр. Күннүк Уурастыырап
Ахсынньы анысхан тымныыта Ааҥнаан, аҥааттан турдар да, Ыҥыыр атынан маныыллар сылгыны. М. Ефимов
Кинилэртэн [айан көтөрдөрүттэн] үгүстэрэ сыллата ахсын уот кураан эбэтэр ыаҕастаах уунан кутар ардах ааҥныыр оройуоннарыттан тэскилииллэр. ББЕ З
3. Эмискэ тиийэн кэл, баар буол (үксүн күүтүллүбэтэх киһини сөбүлээб. этэргэ). ☉ Вдруг нагрянуть незваным гостем (о неожиданном приходе нежелательного человека)
«Бу хантан ааҥнаан иһэр киһигиний?» — Киргиэлэй көхөлөөхтүк кэпсэтиэх курдук тылласта. И. Никифоров
Федора Валерьевна, маннык соһуччу ааҥнаабытым иһин бырастыы гын, ол эрээри биир суолу этэр баҕа ааспакка-арахпакка үүйэн-хаайан бу эн дьиэҥ модьоҕотун атыллаатым. Е. Неймохов
[Тэрэнтэй:] Истии-билии элбэх, куоратынан-тыанан куттал улааппыт. Манчаары ааҥнаата, Омуоча тунуйда дииллэр. В. Протодьяконов
4. Көнтөрүктүк, мөдөөттүк күөлэһийэн сырыт, сыылар курдук буол (олус суон, мөдөөт киһи туһунан). ☉ Двигаться, неуклюже переваливаясь, как бы ползать, тащиться
Ар-дьаалы ыраахтааҕы Антах, ыраах-ыраах, Алаас-сыһыы саҕатыгар Ахталыйа ааҥнаабыт... Эллэй
△ Олоххун булунан, өтөрүнэн турбат курдук олор, быһа олорон таҕыс. ☉ Надолго засесть, сиднем сидеть
Дьыбаан орону дьылҕалаан, Быһаҕаһын былдьыыр, Онно олорон баран турбат, Ааҥнаан баран арахпат. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Төкүнүй, үҥкүрүй, тиэй (хол., сылгыны этэргэ). ☉ Кататься, валяться, переваливаясь с боку на бок (обычно о лошади)
Ытык атыыр ааҥнаабыт суола сүппэт үһү (тааб.: өтөх). Хара биэ ааҥнаабыта харааран хаалар үһү (тааб.: дьиэ онно). ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Ханан да муннуга, өҕүллэҕэһэ суох эргиччи баран, күн курдук быһыылан. ☉ Быть, становиться круглым, иметь форму круга
Тишко хараҕа, мэкчиргэ хараҕын курдук, төгүрүйэн эрилиҥнээтэ. Амма Аччыгыйа
Хаҥас кытылбытыгар чараҥнарынан эҥээрдэммит уһун синньигэс хочобут эмискэ баҕайы, алаадьы курдук, төгүрүйэн хаалар. Л. Попов
Үөн-көйүүр хаптайан, сылгылар уойан, самыылара төгүрүйэн, түүлэрэ-өҥнөрө килбэлдьийэн испитэ. И. Федосеев
2. Кими, тугу эмэ тула тур, тулалаа. ☉ Располагаться, становиться вокруг кого-чего-л., окружать кого-что-л., обступать со всех сторон
Сэрииһиттэри атаарар дьон төгүрүйэн, ыга симсэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Киэһэ төннөн кэлэн иһэн, кинилэр отууну саҥата суох төгүрүйэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
[Хараҥа муннуктан тахсыбыт үс холуочук уол] кыыстаах уолу төгүрүйэн кэбистилэр. «Чолбон»
3. Ким, туох эмэ тула эргийэ хаамп, сырыт. ☉ Ходить вокруг кого-чего-л., обходить кругом кого-что-л., кружить
Биир кыыс оҕо күн тура-тура дьиэтин төгүрүйэр үһү (тааб.: сиппиир). Хара Бытык аргыый аҕай, сэрэммит киһи быһыытынан, ампаары төгүрүйэн көрдө. Н. Неустроев
Ойбону чупчугур гына төгүрүйэ сылдьан кэҥэтэн баран бытарыйбыт мууһу хоппонон хостонор. ПАЕ ЭАБ
4. Быһа буолбакка, эргийэн бар. ☉ Идти окружным путём, делать крюк
Курдаттыыбын диэн төгүрүйүөҥ (өс хоһ.). Бииктэр биэлсэр ыаллыы нэһилиэк ыалдьыбыт киһитигэр баран иһэн, төгүрүйэн, кинини [Микиитэни] атыгар олордон аҕалла. Амма Аччыгыйа
Кини төһө да төгүрүйэн айаннаатар, утаакы буолбата, пиэрмэтэ бу көстөн кэллэ. Н. Заболоцкай
5. байыан. Кыргыһыыга өстөөххүн кыдыйаары эбэтэр билиэн ылаары ханна да ыыппат гына тула өттүттэн хаай. ☉ Располагаться вокруг вражеских войск, изолируя их от остальных, с целью уничтожения или пленения, окружать
Аҕыйах хонон баран, өстөөх аармыйата Одессаны үс өттүттэн иилии төгүрүйбүтэ. Н. Якутскай
Биһиги ньиэмэстэри «биир-биэс» диэбэккэ эрэ дьиктитик төгүрүйэн ылар ньыманы толкуйдаатыбыт. Т. Сметанин
Ньиэмэс бартыһааннары төгүрүйэн ылан, букатыннаахтык эһээри кырган эрэр сураҕа ыйы быһа саллаат кулгааҕыттан арахпата. Д. Кустуров
6. көсп., калька. Кимиэхэ эмэ хайдах эмэ сыһыаннас, ханнык эмэ быһыынымайгыны олохтоо. ☉ Создавать вокруг кого-л. какую-л. обстановку, окружать (напр., заботой, вниманием)
Кыһыл Аармыйаҕа көмөлөһөр, сэбиэскэй саллааттар, эписиэрдэр кэргэннэрин итии кыһамньынан төгүрүйэр пионердар тустарынан суруллубут бу кинигэ …… кыраныысса тас өттүгэр да киэҥник биллибитэ. Софр. Данилов
Эдэр саас кыымынан, Эн миигин, төгүрүй! П. Тулааһынап
ср. др.-тюрк. тенри ‘кружиться (о голове)’, тегзин ‘вращаться, кружиться; обходить кругом’, кум. дегеремек ‘кружиться’