м. 1. ойоҕос, сэбиргэх; у меня колет в боку сэбиргэҕим анньар; 2. (сторона) ойоҕос, эркин; бок о бок ыкса, кэккэлэһэ; по боку тэйиччи, киэр; под боком сэргэстэһэ, олох ойоҕоско; взять за бока үүйэ-хаайа тут, ык-хаай.

дьиксиниилээх диэн курдук
Араас дьиксиргэннээх санаалар үүйэ-хаайа туттулар. «ХС»
Киһи уҥуоҕунан туолбут хайа дьикскиргэннээх сураҕынан аатырара. В. Короленко (тылб.)

аас диэнтэн тиэт
көрүҥ. Өр да буоллар, кэм-кэрдии ааспахтаата эрээри, бу кэнникинэн дойду ахтылҕана эмискэ аһара сытыытык нүөлүйэн, үүйэ-хаайа тутта. Н. Лугинов

туохт. Тугу эмэ ыһыллыбатын курдук гына онон-манан анньан тик, сэлбээ, кэлгий. ☉ Скреплять что-л., связывая, сшивая. Саа хайдыбыт маһа ньаалбаанынан үүйүллүбүт
□ Талкы оҕонньор онтон-мантан хаптаһын хомуйан, талаҕынан үүйэн, быыкаайык хоруоп оҥордо. Күндэ
Дарбааһап таһырдьа тахсан, аны балаҕан таһыгар ат баһын быатын сэмсии, үүйэ олорор Уйбаанчыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
♦ Үүйэ (үүйэ-хаайа) тут — 1) кими эмэ бокуой биэрбэккэ ынньаҕалат, тугу эмэ ааспакка-арахпакка көрдөс. ☉ Не давая покоя, прохода кому-л., усиленно просить, упрашивать о чём-л.
Ирина Владимировна: «Аны ханна да барыма, сэрии диэн кыыс оҕо анала буолбатах», — дии-дии кыыһын биир кэм үүйэ тутта, көрдөстө-ааттаста. С. Никифоров
«Хата, кэпсээ», — диэн Сахаары тула өттүттэн үүйэ тутуу буолла. И. Сосин
Чэ, «Уйбаан, кэпсээ, кэпсээ», — диэн үүйэ-хаайа туттубут. «ХС»
Оҕолор аҕаларын ону-маны ыйытан үүйэ-хаайа туттахтарына, төһө да сылайдар, күлэн кэбиһэ-кэбиһэ лоп-бааччы быһааран биэрээччи. «Кыым»; 2) аспакка-арахпакка киирэ тур, эрэйдээ (санаа, санаа-оноо туһунан). ☉ Обступать, охватывать, захватывать (напр., думы, мысли)
Сүөдэри сэриигэ киирэ охсор санаа үүйэ тутара. Г. Колесов
«Мантан бара охсуохха, куотуохха», — диэх курдук санаа үүйэ тутар. Э. Соколов
«Киһи хайдах сураҕа суох сүтүөй? …… Тыыннаах буолуо. Кини хайаан да көстүө», — итинник санаа Мария Егоровнаны үүйэ-хаайа тутара. «Кыым»
ср. бур. уяха ‘шнуровать’; уйг. үймэк ‘собирать в одно место’

туохт., кэпс. Кимтэн эмэ тугу эмэ эрэйэн арахсан биэрбэккэ үүйэ-хаайа тут. ☉ Неотвязно, навязчиво приставать к кому-л., добиваясь чего-л.
Инньэ гынан ынньаҕалатан, миигиттэн биир мөһөөҕү харчынан сиэн сылдьар. Н. Неустроев
Билэр киһитин көрсөөт, начаалынньык «үлэҕэ киир» диэн ынньаҕалаппытынан барар. П. Филиппов
Ону баара үрүҥнэр миигин бэйэлэригэр холбуу сатаан ынньаҕалаппыттарын абаҕам сатабыллаах кэпсэтиитинэн быыһаан ылбыта. П. Степанов

туохт. Тугу эмэ көрдөөн ааспакка-арахпакка үүйэ-хаайа тут. ☉ Просить, выпрашивать что-л. неотступно, настойчиво
«Атаас, эккин атыылаа, хастыыный?» — дэһэ-дэһэлэр, Ыстапааны илин-арҕаа ыыппакка кутугунаттылар. А. Софронов
△ Туохха эмэ кими эмэ кучуй, тылгар киллэрэ сатаа. ☉ Сильно упрашивать кого-л. делать что-л.; подстрекать кого-л. к чему-л. «Билигин буоллаҕына, егерскэй этэрээккэ киирэммит шпоралаах саппыкы кэтиэхпит, саабыла иилиниэхпит, талбыт аппытын мииниэхпит», — диэн кутугунатта. П. Ойуунускай

I
аҕылаа диэнтэн холб. туһ. Тириитэ дьуккуруйталаан хаан оҕуолаабыт, муус кыаһаан буолбут оҕонньору сиэтэн, балаҕаннарыгар аҕылаһан кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Икки уол сүүрэн аҕылаһан кэлэн, аллара киирэ түһээти кытта ойоҕоско олорор дьуһуурунайы үүйэ-хаайа туппуттара. П. Аввакумов
Кинилэр үөхсэ-үөхсэ, аҕылаһа-аҕылаһа, муостаны биир гына төкүнүһэ сырыттылар. Ч. Айтматов (тылб.)
II
даҕ. суолт. Ыараханнык үрүт-үөһэ тыынар, көбүөхтэс (хол., ыксаан, ыалдьан). ☉ Тяжело дышащий, задыхающийся
Аты көлүйэн бүтэрэн эрдэхтэринэ, эмискэ кэннилэригэр аҕылас, хардьыгынас хаһыы иһилиннэ. Софр. Данилов
Мария Тубарова суон аҕылас бэйэтэ, санаа булан, сонно тута бэрэссэдээтэлгэ дьиэтигэр тиийэр. Н. Габышев

сыһ.
1. Олус, наһаа, сүрдээх. ☉ Очень, весьма, крайне, сильно
Биир улахан суолу уорбут киһи быһыытынан, туохтан да аһара куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. Күндэ
Дьоннор тууһу былыр аһара кэмчилээн тутталлара, ыарахан сыанаҕа атыылаһаллара, ардыгар тууһа суох аһыыллара. И. Данилов
Өр да буолла, кэмкэрдии ааспахтаата эрээри, бу кэнникинэн дойду ахтылҕана эмискэ аһара сытыытык нүөлүйэн, үүйэ-хаайа тутта. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ куоһара, таһынан. ☉ Сверх положенного, предусмотренного, больше нормы
Ол акылаат [дьиэ акылаата] анна, үрэх кумах түгэҕин аһара түһэн, тоҥ буоругар диэри тобулу хаһыллан, сындыыстанан сытар. Амма Аччыгыйа
Ок-сиэ, Таня нуорматын аһара толорон баран, өссө хортууһугар моонньоҕоннообут, онон биһиги даҕаны нуормабытын толороо инибит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аҥаардас кэнники икки сылга ынах уонна сылгы сүөһү былаанын түөрт уон бырыһыан аһара толордубут. М. Доҕордуурап

сыһыан холб. Саҥарааччы ким эмэ сөптөөх кэмин аһаран баран, кэмниэ-кэнэҕэс тугу эмэ оҥорорун сиилэһэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную, с оттенком осуждения оценку действия, совершаемого не вовремя, с большим опозданием (наконец, наконец-то)
Самыыр түһэн барбытыгар, дьэ кэлэн, отун мунньа киирдэ.  Дьэ киһи-сүөһү элбээбитин кэннэ, дьэ кэлэн [соҕотоҕун сылдьартан куттанаҕын] дуо? В. Яковлев
Икки тыҥата баранан, Этэ-сиинэ бүтэн баран, Өлүөн аҕай иннинэ, Үнүр манна, дьэ кэлэн, Үрүҥ күммүн көрдөр диэн, Үүйэ-хаайа туппута. Күннүк Уурастыырап
Кэргэнэ, мэктиэтигэр көҕөрүөр диэри кубарыйан хаалбыт сирэйиттэн, сабыччы көрбүт харахтарыттан Буров, дьэ кэлэн, олус диэн соһуйда. «ХС»
△ Сэмэлиир дэгэтэ арыт суох буолар. ☉ Иногда не имеет оттенка осуждения
Ол бусхааттаах муора кытыытыгар, Муоралыы муҥура суох туундаратыгар Өртөн ыла сылдьыахпын баҕарбытым, Өбүгэм өтөҕүнүү тартарбытым. Дьэ кэлэн, көрөн астынным, Күн киирбэт сиригэр сырыттым. П. Тобуруокап

аат. Сыл-хонук утумнаан ааһыыта (уһун бириэмэни этэргэ). ☉ Продолжительное течение времени, времена
Кэм-кэрдии киһини кэҕиннэрэр эбит. А. Софронов
Киһи барыны бары кыайар эдэр-чэгиэн кэмигэр кэмкэрдии түргэнник ааһааччы. Н. Лугинов
Кэм-кэрдии ааспахтаата эрээри, бу кэнникинэн дойду ахтылҕана эмискэ аһара сытыытык нүөлүйэн, үүйэ-хаайа тутта. «ХС»
♦ Кэм-кэрдии кэллэ — болдьоҕо туолла, бириэмэтэ уолдьаста. ☉ Пришло время, настал час
Өтөр саха да үчүгэйдик Олорор кэрэ кэмэ-кэрдиитэ Кэлиэ диэбитим кээлтэ — бэрдин! Эллэй
Бу күн сириттэн араҕар Кэм-кэрдии кэллэ быһыылаах. И. Чаҕылҕан
Уйан-хатан биллэр, үрүҥ-хара быһаарыллар кэмэкэрдиитэ бу тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Кэмэ-кэрдиитэ суох (биллибэт) — кэмэ суох (биллибэт) диэн курдук (көр кэмнээх). [Баһымньы:] Кэпсээн кэмэ-кэрдиитэ суох. А. Софронов
Кэмэ-кэрдиитэ биллибэт Кэҥкил хара тыалардаах эбит. П. Ойуунускай
Микииппэр уутугар-хаарыгар киирэн кэмэ-кэрдиитэ суох киһиргэнэ олордо. «ХС»