межд. выражает 1) удивление о, ого; оо, улаханын! ого, какой большой!; 2) испуг ой, ай, ах; оо, бу тугуй? ой, что это такое?

туохт. Наҕараадата биэр, анаа. ☉ Награждать к ого-л.
Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата …… Анучины сибэтиэй Станислав уордьанынан наҕараадалаабыта. П. Филиппов
Үрдүк көрдөрүүлэрин иһин …… мэтээллэринэн уонна уордьаннарынан наҕараадалыыллар. ЭБТ

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

туохт.
1. Кими-тугу эмэ биир сиргэ хомуй; чөмөхтөө. ☉ Собирать к ого-что-л. в одном месте; складывать что-л. в кучу, грудой
Уонча муунта арыыны мустулар. Амма Аччыгыйа
Сөтүөлээн бүтэн, таҥнан, кыыс мас лабаа тыттан муспут букетын көтөҕөн, дьиэтигэр киирбитэ. Суорун Омоллоон
Оскуоланы аһан, оҕолору мунньан, эмиэ үөрэппитинэн барбыта. Н. Якутскай
Мас сыыһын хомуйан аан утары хоско муста. Н. Габышев
2. Куурбут оту хомуйан субуулаа. ☉ Со бирать, сгребать сено в валки
От мунньан ньамаластылар. Амма Аччыгыйа. Мин икки кырдьаҕас отчут от мунньа т у р а р с и р д э р и г э р к э л э б и н. Н. З аболоцкай
ср. чув. пух, пучтар ‘копить, собирать’

сыһыан холб.
1. Улгумнук, баҕаран туран сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждённое согласие говорящего с содержанием высказывания (пожалуйста, с удовольствием)
— Оҕолоор, олоруҥ, бу манна Истиэххит буоллар, Мин чабырҕахтыам этэ. — Эгэ эрэ, кырдьаҕаас, этэ түс, истиэхпит. Суорун Омоллоон
Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына эгэ эрэ, кэпсэт, өссө үчүгэй буоллаҕа эбээт! И. Сысолятин
Оччоҕуна эгэ эрэ, саатар барытын бэйэм истэн астыныам. В. Гаврильева
2. Кэпсэтээччи этиитин, быһыыта оннуга өссө ордук диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение говорящим слов, поступков собеседника в диалоге (тем лучше, тем паче)
Чэ, оччоҕо тоойуом, тылгын-өскүн сүрэхпинэн иһиттим, тахсан көрүөх. Миэхэ эгэ эрэ. Суорун Омоллоон
Оттон тукаам, дуруускаһыта суох, бэйэҥ кэргэннэнэр буоллаххына, эгэ эрэ бэрт буоллаҕа дии. Г. Колесов
Баҕар үлэлэппэтиннэр, эгэ эрэ, биһиги олоруохпут. «ХС»
ср. башк. эһэ эге, эвенк. эгэ-гэ ‘ого!’

туохт.
1. Туохха эмэ тииһиммэк кэ хаал, туохтан эмэттэн мэлий. ☉ Быть обделённым, лишаться чего-л.
Астан маппыт. Билиэттэн маппыт.  Сүрэхтээх киһи туохтан да маппат (өс хоһ.). «Биирдэ эмэ эрдэ кэлэн ынахтарбын үчүгэй аһылыктаах сиргэ мэччиппэккин. Бу сайылыкка арай мин эрэ үүттэн маттым», — Аана оҕонньорун кынчарыйда. М. Доҕордуурап
Остолобуойга бэрт эрдэттэн уочараттаабыт пассажирдар ас ордубутугар тиксэллэр. Сорохтор адьас да матан хаалаллар. «Кыым»
2. көсп. Кими, тугу эмэни букатыннаах тык сүтэр, мэлит. ☉ Лишаться к ого-чего-л., терять кого-что-л. [Мэхээс оҕонньор:] Суос-соҕотох оҕобуттан матыам кэриэтин, тыыннаахтыы көрө көтүтэн мэлитиэм кэриэтин, дууһабын таҥара харайбатын. П. Ойуунускай
[Дьэкиим:] Туох айыыбар-буруйбар бу айылаах буолламый? Икки киһиттэн биирдэ матар күнүм кэллэҕэ. А. Софронов
[Валерий Чепалов аҕата] 1942 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллан, үс сыл сэ риилэһэн, Польшаҕа тиийэн хаҥас илиититтэн матан, төннөн кэлбитэ. Н. Габышев
♦ Көрө мат — туох да көмөлөһөр кыаҕа суох буолан туран хаал, кими-тугу эмэ тутан туран сүтэр, мэлит. ☉ Потерять (кого-что-л.), лишиться кого-чего-л. на собственных глазах, не имея возможности спасти, вмешаться в ситуацию
[Алааппыйа эмээхсин:] Һуу… тугун сүрүкэтэй. Оҕобуттан көрө матан хаалыам буоллаҕа. Сэриигэ баран киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Соҕотох уолут тан көрө маппыт хара соругар Лэглээр оҕонньор «санаата оонньоон», кыһыны туоруур атах аҥаара этин кил лэрэн бүтүннүү үлтү сабаан кэбиспит эбит. Амма Аччыгыйа
Күн сырды гыттан (сириттэн) матта көр күн. [Э м э э х с и н : ] Күн сырдыгыттан м атан …… бүгүн-сарсын өлөөрү хардыргыы сылдьар сордоохпун. А. Софронов
Бу күн сырдыгыттан матар ынырыга бэрт. Н. Габышев
1776 оҕоттон 390 оккураҥ, ыарытыган оҕо төрөөн бараннар, олох кыра саастарыгар күн сириттэн маппыттара. ПДИ КК. Өйүттэн матта — ыа л д ьа н өй ү н с ү тэрд э, өй-м эй буо лла. ☉ Находиться в бреду, в бессознательном состоянии в результате тяжёлой болезни; потерять сознание
Киһилэрэ күнү быһа уотунан умайда, үлүгүнэйдэ, өйүттэн матта. Л. Толстой (тылб.)
Кэмниэ кэнэҕэс уолларын өйүттэн матан сытарын истиэп иһиттэн буланнар эмиэ иитэ аҕалаллар. М. Лермонтов (тылб.). Тылыттан (саҥатыттан) матта — 1) кыайан саҥарбат буолла (улаханнык ыалдьан, соһуйан, санаарҕаан). ☉ Лишиться речи (вследствие тяжёлой болезни, испуга, печали)
Күкүргэ төрөөн, с ы ы с т а ра н д а ҕа н ы , Өксүүнньэ тылыттан матан, хараҕын муҥунан көрөн, өйө суох уонча хонукка сыппыта. Л. Попов
Харатаайап кулуба уолуйан, тылыттан матан, таҥара холоругун диэки эргиллибитэ. Н. Якутскай. Дьорҕоот саҥатыттан матан, санаарҕаан, өрүтэ тыынан ылар. Н. З а б о л о ц к а й ; 2) сатаан саҥарар кыаҕа суох буолла (кыы һыран, килбигийэн). ☉ Потерять дар речи (в приступе гнева, от смущения)
Никита [кыыһы көрсүбүтэ] соһуччута бэрдиттэн өмүттэн хаалан, балачча саҥатыттан матан турда. Н. Лугинов
Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Ки нээс кыыһыран тылыттан матан хаалан баран, эмискэ өрө бабыгырыы түстэ. Н. Заболоцкай

I
даҕ.
1. Төбөтө тостубут, сарбыллыбыт. ☉ Лишённый верхушки, срезанный, укороченный. Витя тэйэ соҕус хааман өрө хантайан көрбүтэ, тиит аҥаар салаата муҥур э б и т. Н. З аболоцкай. [Бу ойуур] убаҕас муҥур тииттэрдээх сылбах курдук күөрэлэммит лааҥкы буолан хаалбыта. С. В асильев
△ Быстыбыт (илиилээх). ☉ Обруб ленный (о руке)
Му ҥур илиилээх Ыстаарыстын диэн оҕонньор бассабыык саҕана мин баайбын тыллаан биэрбитэ. С. Ефремов
2. Сотору кэминэн түмүктэнэн бүтэн, симэлийэн хаалар, кылгас (хол., үрэх, у у л у с с а ). ☉ Не имеющий продолжения (напр., о речке), тупиковый (об улице)
Ортотугар күөллээх муҥур үрүйэни түгэҕэ биллибэт халыҥ тыа иилээн турар. Амма Аччыгыйа
Умса-төннө түһэн-түһэн баран, арай биирдэ өйдөөн көөр тө …… быыкаайык бүтүннүү маар муҥур үрэх саҕатыгар кэлэн турар эбит. «ХС». Атыыһыт …… бүтүн биир уһун уулуссаны, өссө онуоха эбии кылгас муҥур уулуссаны Үрүҥ көмүс манньыатынан тэлгэтэр кыахтааҕа. Х. А ндерсен (тылб.)
3. көсп. Саамай үрдүкү, кылаабынай. ☉ Самый главный, главенствующий, основной
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Софр. Данилов
Лэкиэ, кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур. [Тыл этэр кыыс] муҥур хотун курдук туттан, сүр сытыытык саҥарар. Мунньах дьоно чуумпуран, сүүгээн-сааҕаан ах барар. Күн нүк Уурастыырап
♦ Муҥур ис элэк. — бүтэй, тэһэҕэһэ суох туолар кэриҥнээх ис (тотон биэрбэт киһини, сүөһүнү сүөргүлээн этэргэ). ☉ Утроба, которую всё-таки можно насытить (о прожорливом человеке, скотине)
Ынахтар муҥур истээх буоллахтарына сыл тахсар отторо оттонно ини. Далан
«Хайа муҥун, муҥур ис туолар кэмэ буолан барда», — диир уһун ньолбоҕор сирэйдээх уол. Р. Кулаковскай
Муҥур истэрин толорор мөккүөрүгэр куруутун ону-маны чүүччэйэнтүөрэн аһыы-сии сылдьар эһэлэр, киһи курдук икки атахтарыгар туран көрөллөрө. «ХС». Муҥур куруҥах киһи түөлбэ. — оҕото суох, сатаан оҕолонор кыаҕа суох эр киһи. ☉ Человек, от природы неспособный к деторождению, бесплодный (о мужчине). Муҥур уһукка тиий (киир) — хайдах да атыннык оҥор о р , б ы һ а а р ы н а р к ы а ҕ а с у о х б у о л а н к ү һ э ллиинэн эрэ оҥорорго, быһаарарга тиий. ☉ Дойти до крайней степени отчаяния, до критического, безвыходного положения
Евграф оҕонньор тулуйа сатаабыт тулуура муҥур уһугар тиийэн, дьону тоҕо дьулуруйа н т е рр ас а а н ны г а р т ии йбитэ. Эрилик Эристиин
Муҥур уһуктарыгар тиийэн холкуостарын биир тыһаҕаһын өлөрөн сиэри гыммыттара да, онуоха санаалара, суобастара тиийбэтэ. Г. Колесов
Суоппардар муҥур у һ у к к а тиийэн, забастовкалыырга күһэлиннилэр. «Кыым». Муҥур уһукка тириэрт — кими эмэ олох ыксаллаах, ыарахан балаһыанньаҕа тэп, хайдах да буолар кыаҕа суох гын. ☉ Довести к ого-л. до крайнего отчаяния, ставить к ого-л. в безвыходное положение. Миигин муҥур уһукка тириэрдэригэр тиийдэ. НАГ ЯРФС. Муҥур ыраахтааҕы кэпс. — тугу барытын бэйэтэ билэринэн дьаһайар, барыга барытыгар тойоргуур киһи. ☉ соотв. царь и бог
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Сүөдэр дьиэтигэр муҥур ыраахтааҕы. Амма Аччыгыйа
Куриль төһө даҕаны туундара муҥур ыраахтааҕытынан буоллар, үөрэҕи итиэннэ ойууннааһыны ылымматаҕа. С. Курилов (тылб.). Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар кэпс. — тугу да гыммакка, тугунан да туһалааҕынан дьарыгырбакка, таах мээнэ бириэмэтин атаарар. ☉ Бездельничать, праздно проводить время
Бачча уолу, үчүгэйдик иэнин оҥорон, сайынын, кыһынын, үлэлэппэккин. Хата, уолуҥ, сураҕа, онуманы быһа чугдаара, муҥур эмэһэтинэн буору хаһа сылдьар үһү. МНН. Мутугунан быраҕар муҥур үйэ — киһи үйэтэ олус кылгас диэн этии. ☉ Сожаление по поводу краткости, скоротечности земной жизни (букв. короткий век, как расстояние до отброшенного сука)
Мутугунан быраҕар муҥур үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын. Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс. Киһи мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр дьол диэн уот ыстанарын кэриэтэ түбэһээччи. М. Д оҕордуурап. Киһи үйэтэ олус кылгас — му тугунан быраҕар муҥур үйэ! А. С ыромятникова
◊ Муҥура биллибэт (көстүбэт) — олус улахан, киэҥ, түгэҕэ көстүбэт. ☉ Не объятный, безграничный, бездонный
Муҥура биллибэт бороҥ биэ оҕотуттан аһаан улаатар үһү (тааб.: улахан үрэх, туора үрэх). Муҥура биллибэт муораҕа үрүҥ көмүс чааскы устан ааһар үһү (тааб.: күн). Биһиги кыраайбыт — сүүнэ улахан сис хайалар уонна муҥура көстүбэт тайҕа, быйаҥнаах кытыллар уонна нэлэмэн туундара. Умнуллубат к. Муҥура суох — олус эл бэх, ахсаана биллибэт. ☉ Бесконечный, в огромном количестве
Муора балыгын курдук муҥура суох элбэх модун ааллар мустан мөҥүөрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөк сөй. Быһыт олохтоох матырыйаалларынан, манна муҥура суох элбэх тааһынан уонна туой буорунан тутуллар. Суорун Омоллоон
Норуот муудараһа — муҥура суох. П. Филиппов. Муҥур кутурук түөлбэ. — сайынын кугастыҥы, кыһынын маҥан өҥнөнөр, кутуйах аһылыктаах кыра сиэмэх кыыл. ☉ Ласка (зверёк)
Чааркаан хаппыт сиринэн кутурук быстан хаалбыт. Онтон ыла Лааскайга Кутурук үүммэтэх эбит. Ол иһин Лааскайы муҥур кутурук диибит. Баал Хабырыыс. Муҥур сүөм — эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэни ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран, атыччы тутуллубут кээмэй. ☉ Расстояние между большим и согнутым средним пальцами (как мера длины)
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. монг. мухар ‘комолый; куцый; кургузый; тупой; конец, предел’
II
аат., т ү ө л б э. Майаҕас тыҥылар аймахтарыгар киирсэр, хотугу оройуоннар күөллэригэр, өрүстэригэр үөскүүр сырдык хатырыктаах үрүҥ балык. ☉ Северная пресноводная промысловая рыба, чир
«Бу муҥур дьуукалата», — Лааһар суумкатыттан ылан остуолга уурар. Далан
Муксуун, муҥур, үүкү. Ити балык тарынан туундара ахса суох үгүс күөл лэрэ олус баайдар. С. Руфов
Муҥуру иһин тыырбакка эрэ кэтэҕинэн бү тэйдии хостоон уҥуоҕун ылан баран хо тордоххо «куйах» диэн ааттанар. «ХС»