светиться (издали), виднеться слабым огоньком; түннүккэ уот кылайар в окне светит огонёк.

брезжиться несов. 1. безл. (светать) сырдаа, сырдый; чуть брезжило саҥардыы сырдаан эрэрэ; 2. (едва светиться) кыламнаа, кылаҥнаа; в степи чуть брезжит огонёк степькэ уот кыламныыр.

сов. 1. (начать слабо светиться) кыламнаа, кылангнаа; в темноте забрезжил огонёк хараҥаҕа уот кыламныыра; 2. безл. (о рассвете) сырдый, сырдаа; чуть забрезжило, мы отправились в путь саҥардыы сырдыиан эрдэҕинэ биһиги айаҥҥа турбуппут.

аат.
1. Туох эмэ умайар, холбонор уота барыта, туох эмэ элбэх уота. ☉ Яркий свет, освещение, сияние
Халлаан сулустара буоллаҕына уоттара-күөстэрэ сүрдэммит. Н. Неустроев
Бу ыал утуйбут, уоттаракүөстэрэ көстүбэт, түннүктэрэ хараҥа. Н. Якутскай
Бу да киэһэ уоткүөс сандааран тупсубут. Далан
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, көх-нэм, күүс, эрчим. ☉ Энтузиазм, воодушевление, огонёк
[Эмээхсин:] Уотум-күөһүм букатын бүппүт эмээхсиммин, харах мөлтөх. Л. Габышев
Ити кэнниттэн кэпсэтии уота-күөһэ сөҕүрүйдэ. Е. Неймохов
Хамначчыт сойууһа диэн тэриллэн үлэлээн эрэр да, билиҥҥитэ уота-күөһэ мөлтөх. И. Гоголев
♦ Уота-күөһэ умуллубут (өлбүт, өспүт) — 1) мөлтөө, мөлтөө-ахсаа. ☉ Терять силу, слабеть, затухать, угасать
Ити бэртээхэй саҕалааһыннар уоттара-күөстэрэ улам өһөн барар. «Кыым»; 2) туохха эмэ хам баттат, туохтан эмэ харааһын. ☉ Впадать в подавленное состояние, чахнуть, гаснуть
Луха бэйэтэ да хайдах эрэ уота-күөһэ өстө. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Уотун-күөһүн умуруор — ким эмэ туохха эмэ өрө көтөҕүллүбүтүн, көхтөммүтүн тохтот, хам баттаа. ☉ Подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чей-л. огонь-горшок)
Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ
ср. тат. ут-күз ‘пожар’

I
аат. Тураҥ буор, туустаах буор. ☉ Солончак, солонец
Сүөһүлэрбит алаас кудутун буланнар, арахпат буоллулар. — Таба даҕаны, атын да хамсыыр харамай барыта кудуну таптаан сиир, салыыр. Багдарыын Сүлбэ
[Буур тайах] хаа-дьаа тууска наадыйан кудуга киирэр. Н. Босиков
эвенк. куду
II
сыһ.
1. Туох эмэ (хол., хаар, буор) аннынан киһи билбэт курдук кистии-саба; дьөлө (хас). ☉ Тайком, незаметно, неприметно; очень осторожно (подкопать под снегом, под землей)
Саһыл үктэммит суолун ойоҕоһугар оҥхой хаһан баран суолун саамай аннын куду хаһыллар, ол кэнниттэн хапкааны иитэн ууруллар. ТСКБ
Суол анныгар баар хаар, бөрө суолга кыратык да үктэннэр эрэ дьөлө түһэн хапкаан тэриэлкэтигэр үктүүр гына оччо чарааһыгар диэри куду хаһыллар. КГП ББНь
2. Эрчимнээхтик, харса суох, супту; тохтоло суох. ☉ Стремительно, быстро; без промедления
Петровскай куду хааман киирэн тырыбыынаҕа тахсар. Н. Якутскай
Кини иирэлэрдээх хонуу устун, куду соҕус хааман истэ. А. Сыромятникова
Самасыбааллар кэллэхтэринэ, экскаватор чоҕу куду кутан иһэр. «ХС»
♦ Куду ас — 1) киһиэхэ тугу эмэ саҥата-иҥэтэ суох, кистии-саба биэр. ☉ Подсунуть кому-л. что-л. (быстрым движением) тайком, скрытно, незаметно
Оҕонньор киниэхэ кэһиилэнэн кэлбит улахан балыгын куду анньар. И. Данилов
Баҕар, луохтуур сөбүлэһиэ, оччоҕо тута куду анньан биэрэргэ харчы наада этэ. Д. Таас
Лаана ааһан иһэн аҕатын илиитигэр «Огонек» сурунаалы куду анньан баран, эмиэ көрүдүөргэ элэс гынан хаалбыта. В. Гаврильева; 2) түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт. ☉ Сдвинуть, отодвинуть (быстрым движением)
[Сүөдэр] …… туос бытархайын уматан түрдэс гыннарда да, чохчотун аҥаар кытыытыгар куду анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кыыс, миискэлээх чэйин тобоҕолоон, иннин диэки куду аспыта. П. Аввакумов
Ньургун …… тимир оһоҕор маһын тобоҕун хаалаан биэрээт, чаанньыгын үөс диэки куду аста. «ЭК». Куду харбаа — 1) тугу да ордорбокко, хаалларбакка ыл, былдьаан ыл. ☉ Забирать, отнимать, отбирать что-л. у кого-л. без остатка
Тугу оҥорбутун барытын хаһаайына куду харбыыр буолан, кулут таһаарыылаахтык үлэлииргэ интэриэһэ суоҕа. КФП БАаДИ
Баайдар элбэх сири куду харбыыллар, …… оттон дьадаҥылар үктэнэр да сирдэрэ суох. АЕВ ОҮИ
Пепеляев дьоно омукка күрүүллэригэр үгүс үбү-баайы куду харбыырга кыһаллыахтара. «ХС»; 2) тугу эмэ түргэн хамсаныынан, биллибэтинэн тутан ыл. ☉ Схватить, подхватить что-л. незаметно, быстрым движением
Хотой …… Куба кыылбар куугунаан түстэ, Кучугуруу-кучугуруу куду харбаата. Ньургун Боотур
Куораан далай ытыспынан Куду харбааммын Кууһуулаах иһэбин. П. Ойуунускай
[Кутуйах:] Куду харбыыр сахха Куоска куттуо суоҕа, Кутум куртахпар түһэрэ уурайдаҕа. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. ходы ‘вниз, находящийся ниже’

I
төлөө диэнтэн атын
туһ. Харытыана икки ыйдаах хамнаһа төлөммөт буолла. П. Ойуунускай
Төлөннө Ийэ сиргэ иэһи Ыраастык, чиэстээхтик. Баал Хабырыыс
Ылбыт иэс төлөнүөхтээх. Н. Павлов
II
1. аат.
1. Туох эмэ умайыыта, умайан уот буолан көстүүтэ. ☉ Огонь, пламя
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Никифоров өндөйөн көрбүтэ, кини иннигэр буруо, төлөн өрүкүйэр, уот кытыастар. С. Васильев
Былырбылыргыттан баччааҥҥа диэри, хас эмэ үйэлэр тухары, саха киһитин оһоҕун төлөнө өспөтөҕө, өһүө да суоҕа. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ олус сырдаан, сандааран көстүүтэ (ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн, хол., күн, дьүкээбил, саһарҕа туһунан). ☉ Яркий свет от чего-л., сияние чего-л. (напр., о солнце, северном сиянии, зареве)
Халлаан чахчы сырдаан, күн төлөнө уҥуоргу тыа кэтэҕинэн сандаара тыган муус түннүктэринэн киирэн, балаҕан иһигэр уот сырдыгын баһыйда. А. Софронов
Күһүн барахсан сап-саһархай, ыыс араҕас төлөнө улам күүдэпчилэнэн, мутуктан мутукка ойуолаан, мутуктан мутугу өрө салаан истэ. Н. Заболоцкай
Дьүкээбил төлөнүн көрө, Саҥата суох хайгыы, сөҕө Биир түүн биһи Ньукулайдыын Дьиэлээн дэгэйэн истибит. А. Бэрияк
3. көсп. Үрдүк күүрээн, омун, уох. ☉ Душевный подъём, порыв, энтузиазм, пыл, огонёк
Саатыы-кыбыстыы төлөнө Микиитэ сирэйигэр саба биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Үөрэх кыһатыгар уһаарыллыбытым, Үлэ төлөнүгэр хатарыллыбытым! С. Васильев
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүс-бүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Үрдүк күүрээннээх, омуннаах, уохтаах. ☉ Пламенный, пылкий, горячий (напр., о сердце, слове)
Биһиги Граммыт …… ис дууһатынан төлөн этэ. Суорун Омоллоон
Көрөргө туох да уратыта суох дьон. Уратылара — төлөн сүрэхтэрэ буоллаҕа. С. Федотов
Уохтаах кымыс утаҕы Ыймахтааммын ханнарбын, Уоттаах төлөн тыллары Ыллыыр-туойар буолларбын. А. Абаҕыыныскай
♦ Кыһыл төлөнүнэн илгиһин — кутаа уотунан илгиһин диэн курдук (көр илгиһин)
Суостаах тааҥкалар …… кыһыл төлөнүнэн илгистэллэр. С. Никифоров. Кыыһар (кытыастар, кыһыл) төлөн поэз. — кытыаста умайар уот курдук чаҕылхай кыһыл өҥнөөх. ☉ Яркокрасный, огненный, пламенный
Улахан тыйаатыр тас өттө кыһыл төлөнүнэн кытара кыыһан, аалай барык сардаҥанан тумаҥҥа оргуйан, кытаран, сандааран көһүннэ. П. Ойуунускай
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, Кыһыл төлөн сибэкки буолан, Кыыһа үүнэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
ср. тюрк. түлэ ‘пылать’, монг. дөл ‘пламя’, бур. дүлэҥ ‘пламя’