даҕ.
1. Туох да булкааһыга суох, ыраас, биир тэҥ (хол., кумах, өрүс тааһын туһунан). ☉ Чистый, однородный, без примесей (о песке, речной гальке)
Суола кырылас кумах буолан, хаамарга олус сылаалаах этэ. Н. Якутскай
Ыһылла сытар кырылас таас устун сүүрэн хачыгырыйабын. В. Сыромятников
Кырылас таас үрэх сандаарар. И. Чаҕылҕан
2. Биир тэҥник кэккэлээн көстөр. ☉ Ровный (ряд чего-л., каких-л. предметов — напр., о зубах)
Афанасий Николаевич кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт кырылас үөһээ тиистэрин быыһынан сөҕөн-махтайан «сыып» гыннарар. С. Тарасов
Сорохтор биир тэҥҥэ хааманнар Чыҥкынас кэккэнэн иһэллэр: Кырыктаах кырылас ыстыыктар Кылбаҥнаан ааһар курдуктар. М. Ефимов
3. Кырылыыр, иһиирэр тыастаах (көтөр, хол., мохсоҕол кынатын тыаһын этэргэ). ☉ Свистящий (звук рассекающих воздух крыльев крупных птиц, напр., сокола, бекаса)
Курулас куорсуннаах, Кырылас кынаттаах, Хорулас хотоҕойдоох, Моонньугар мойбордоох Мохсоҕол обургу. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырылас кынаттаах Кыырт мохсоҕоллор. Нор. ырыаһ.

прил. 1. (вдвое больший) икки хос, икки төгүллээх; двойной расход икки хос ороскуот; 2. (состоящий из двух однородных частей) икки хос; двойные рамы икки хос араама; # вести двойную игру илин-кэлин буол.

превратившийся в однородную массу; нуора бадараан мутное, не высыхающее болото; балык наһаа буһан нуора буолбут рыба от долгой варки превратилась в кашу; чоху нуоратыгар дохсун погов. жук-плавунец в своём болоте нагл # нуора курдук очень много, масса; нуора курдук элбэх балыгы илимигэр туттарбыт он поймал сетью очень много рыбы; нуора курдук оҕолоох у него очень много детей (маленьких).

ж. 1. илим; закинуть сеть илими үт; 2. (система путей, линий связи) ситим; сеть железных дорог тимир суол ситимэ; 3. (совокупность однородных учреждений) ситим, тараам; школьная сеть оскуола ситимэ; # расставить кому-л. сети кимиэхэ эмэ айата тарт; поймать в сети эрий, эрийэн таптат.

даҕ.
1. кэпс. Оҥоһуутунан эбэтэр киһи өйдүүрүгэр уустуга суох; судургу, көннөрү. ☉ Несложный по устройству, легкий для выполнения или понимания, простой
Бу саас-үйэ тухары боростуой быһытынан ууну хаайыллара, онон боростуойдуҥу быһытта тутуоҕуҥ. М. Доҕордуурап
Кини бэйэтин өйдүүрүнэн боростуой, көнө тылынан кылаас мөккүөрүн кэпсиир. Амма Аччыгыйа
2. Ураты күндүтэ, киэргэлэ, тупсарыыта суох. ☉ Не представляющий большой ценности, недорогой, без особых украшений, простой
Түннүк аннынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэкөрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
Бу турдахтарына, ханааба устун биир боростуой буолан баран, бэрт ыраас көстүүмнээх …… нүүчча икки хаһаак икки ардынан хааннаах оҕо киһи кэлэн остолобуойга киирэн иһэн Абдуркулланы баттаҕыттан имэрийээри гыммытыгар, Абдуркулла, охсоору гынна диэн, дьик гынан баран аһаран биэрдэ. Эрилик Эристиин
Губин Вася «Север» диэн бэрт боростуой бөппүрүөскэ имиллибит хаатын сарк гына бырахта. Амма Аччыгыйа
△ Туох да ойуччу уратыта суох; көннөрү. ☉ Ничем не отличающийся от обычного, простой, обыкновенный
Оттон ол анараа килиэккэҕэ страустар да, туруйалар да буолбатахтар, көннөрү боростуой кууруссалар. Г. Угаров
Боростуой, бороҥ дьүһүннээх Барабыайдар манна бааллар. Баал Хабырыыс
3. кэпс. Улаатымсыга, киэмсигэ суох, судургу эйэҕэс майгылаах; эйэҕэс. ☉ Невысокомерный, нецеремонный, отличающийся вежливостью, простой, простодушный
«Боростуой, эйэҕэс кыыс эбит»,— диэн Үүйэ Эльвираны иһигэр сөбүлүү санаата. Л. Попов
Билигин кини боростуой, көнө курдук көрбүт оҕонньотторо тоҕо эрэ эҕэлээхтик көрөр-истэр буолбуттарын бэлиэтии көрөн санньыйда. А. Сыромятникова
Оо, оҕолор барахсаттар, аата, аламаҕайгыт, боростуойгут сүрүкэтэ! В. Яковлев
4. Уопсастыбаҕа туох да үрдүк балаһыанньата, дуоһунаһа-чыына суох көннөрү үлэһит эрэ. ☉ Не занимающий высокого общественного положения или должности, являющийся рядовым (тружеником), простой, рядовой
Бу боростуой сэбиэскэй дьон олохторун, үлэлэрин туох да киэргэтиитэ суох дьиҥ кырдьыгынан кэпсээбитэ …… «Аргыстар» диэн сэһэн ситиһиитэ буолар. Софр. Данилов
Билэҕиэн, мин аны ыал буоллум, Кэргэним Украина киһитэ, Тимир суол боростуой үлэһитэ, Санаабар, булуннум дьиҥ дьолбун. П. Тобуруокап
Үрдүк солото да суох буоллар, Ол боростуой саллаат киһи Босхолоспут дойдуларыгар Посол курдук буолта үһү. И. Эртюков
5. Сорох ситимҥэ судургу (көр) диэн тиэрмин суолтатыгар туттулуннаҕына: арааһа суох биир элэмиэнтэн оҥоһуулаах, судургу састааптаах. ☉ В некоторых сочетаниях выступает в значении термина судургу ‘однородный по составу, простой’. Боростуой харандаас

I (об, обо) предлог 1. с вин. п. (при обозначении соприкосновения, столкновения) =га,, =гар, =тан; опереться о край стола остуол кытыытыгар өйөн; споткнуться о каменв таастан иҥнэн бүдүрүй; 2. с вин. п. (рядом, вплотную): бок 6 бок тоҕонох тоҕонохтон өйөнсөн, кэккэлэһэ; 3. с предл. п. (при обозначении предмета, на который направлены мысль, речь, чувство) туһунан, туһугар; весть о победе кыайыы туһунан сурах; заботиться о детях оҕолор тустарыгар кыһан; 4. с предл. п. (при обозначении однородных частей) =лаах; стол о трёх ножках үс атахтаах остуол.

I. два, две; пара; икки аҥы а) на две части, на две половины; б) в противоположные стороны (разойтись, побежать); иккиттэн биирэ одно из двух; икки харах глаза; икки илии руки; икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы погов. всё равно, что лишиться мяса двух жертвенных животных (соотв. за двумя зайцами погонишься - ни одного не поймаешь); 2. союз соед. и, да (при однородных членах предложения); ийэ икки аҕа икки отец да мать; ытыыр икки күлэр икки аҕас-балыстар погов. смех и плач — родные сестры # икки арда а) промежуток, расстояние (между двумя предметами); куорат уонна дэриэбинэ икки арда расстояние между городом и деревней; б) между; кинилэр икки ардыларыгар между ними; икки ардыларыгар уу тохтубат их водой не разольёшь (букв. между ними вода не просочится); икки атахтаах человек (букв. двуногий); икки атах тэҥэ суох см. киһи : киһи тэҥэ суох ; икки саары икки ардыгар в нерешительности (быть, оставаться); ни туда ни сюда; икки сирэй буол = быть лицемерным, двуличным; иккитэ эрбэҕин эргитиэ = он тебя обведёт вокруг пальца; он будет водить тебя за нос; икки харахпар көстүмэ ! долой с глаз моих!; ити икки ардыгар между тем, тем временем; ол икки ардыгар между тем.