тэй диэнтэн тиэт
көрүҥ. Аргыый кэннибинэн тэйбэхтээн бараммын, атахха биллэрдим. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] дьонтон дьалты хааман баран, чуҥнуу-чуҥнуу, кэннинэн тэйбэхтээн, хочуолунайы одуулаамахтаабыта. В. Яковлев
Ийэлэрэ ону [туос умайарын] көрөөт, кэннинэн тэйбэхтээт, кэннин хайыһан көрө-көрө, хайаны аа-дьуо өрө хааман тахсыбыта. Р. Кулаковскай

аат. Бэчимэнэн муҥханы тардар киһи; бэчимэнэн баарсаны, аалы тардар киһи. ☉ Бечевщик; бурлак
«Аргыый, аргыый, бултата соҕус тардыҥ!» — диэн Никифор, эбэ хотун иччитигэр үтүө буола сатаабыттыы, бэчимэһиттэригэр сэрэтэн этэр. Д. Таас
Кини капитанныы тула одуулаамахтыыр, хараҕынан эрдииһиттэри, бэчимэһити батарыта көрүтэлиир. Н. Габышев
Биирдии бэчимэһиккэ икки сүүс буут таһаҕас буолар эбит. Саха сэһ. II
Үтүө эр бэрдэ киһи, Чернышев Захар Григорьевич, уу таһаҕаһын бэчимэһиттэрин — бурлактары уонна көҥүлбосхо сылдьар күрүөйэх дьону — бэйэтигэр ыҥырар. В. Короленко (тылб.)

сыһ. Куттаммыт, сэрэхэдийбит курдук (туох эмэ куһаҕаны, кутталлааҕы көрүөм, түбэһиэм диэн). ☉ Настороженно, испуганно (смотреть или встречать что-л. неожиданное, неприятное)
Оһох кэннин диэки дьиксиммиттии көрөн ылла, эрэммэтэх быһыынан орон аннын эмиэ одуулаамахтаата. И. Гоголев
Мин тоҕо эрэ дьиксиммиттии кэннибин хайыспытым - өлүү түбэлтэлээх, тумул тыа кэтэҕиттэн уонча аттаах киһи бурҕалыннаран таҕыстылар. Н. Заболоцкай
Оҕонньор туохтан эрэ дьиксиммиттии, тула көрө түспүтэ, иннигэр ыраах соҕус киһи иинин хаспыттара көстүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

1. аат. Тыыны, оҥочону эрдэр киһи, эрдээччи. ☉ Тот, кто гребёт, гребец
   Миша хаарбаска эрдииһитинэн киирэн Жигаловоҕа кэлбитэ. Далан
   Эрдииһиттэрэ саҥардыы сахатыйбыт маннааҕы олохтоох хаһаах Хабырыыс, уоннааҕылар сахалар. Н. Заболоцкай
   Мэхээс тула одуулаамахтыыр, эрдииһиттэри, бэчимэһити батарыта көрүтэлиир. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Тыыны, оҥочону эрдэр (киһи). ☉ Веслующий, гребущий (о человеке)
   Хараапка Эрдииһит уол оҕо Эрэйдээх, Мускуурдаах олоҕо Хайдаҕын Билбитиҥ. М. Ефимов
   Колчагы кытта хас да сирдьит, эрдииһит мотуруостар кэлсибит этилэр. П. Филиппов
   Улахан харааптар хастыы да сүүс эрдииһит кулуттардаах буолаллара. КФП БАаДИ

I
аат. Төбө уҥуоҕун сирэй өттүн үөһээ чааһа. ☉ Лоб
Икки кыыс утарыта нөрүһэн, сүүстэриттэн өйөнсөн олороллор. Амма Аччыгыйа
Мин уун-утары киирэн, сүүһүн тобулу ытарга былааннанан, биир суон тиити күлүктэнэн, эһэ диэки кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Кини будьурхай баттаҕын өрө анньынан, үрдүк мырчыстыбыт сүүһүн көлөһүнүн ытыһынан соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
♦ Сүүскэ бэрдэрбит курдук — эмискэ, соһуччу. ☉ соотв. как обухом по голове
«Ыл иһит, уонна эн кинилэри хойутата сырыт!» — диэн баран, дьиэлээх киһи сүүскэ бэрдэрбит курдук дөйөн олорор. Н. Заболоцкай
Тыл этээччи уутугар-хаарыгар киирэн этэн иһэн сүүскэ бэрдэрбит курдук тохтоон хаалла. «ХС». Сүүс сүүстэриттэн өйөһөн фольк. — бары өттүнэн көмөлөсүһэн, өйдөһөн, өйөһөн-убаһан. ☉ Поддерживая, помогая друг другу во всём. Оҕонньордоох эмээхсин сүүс сүүстэриттэн өйөһөн уһун дьоллоох олоҕу олорбуттара
□ Кавказ муударай кырдьаҕаһа уонна кыра аайы уолуйбат бөҕө-таҕа эр бэрдэ сүүс сүүстэриттэн өйөһөн …… толкуй бөҕөҕө түһэн олорбуттара. В. Гаврильева
Үс түүннээх күнү мэлдьи Үтүө-мааны дьонноро Сүүс сүүстэриттэн өйөһөн Сүбэлэһэн-сүбэлэһэн, Сүдү уураах уурдулар. И. Чаҕылҕан. Сүүһүгэр күннээх да буоллун — улахан өйдөөх да буоллун. ☉ соотв. будь он семи пядей во лбу
Сүүһүгэр күннээх да буоллун, сокуон иннигэр дьоннор бары тэҥнэр. «ХС». Сүүһүгэр суруллубатах калька. — кини туох киһи буоларын мин билбэппин. ☉ соотв. на лбу не написано
Ол туһунан сүүһүгэр суруллубатах. Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар) <аҕаан>, уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан көр аҕаа. Сааһын тухары сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан, уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан үөскээн олорор саха урааҥхай саас кэлбитигэр көҥүл баран, үөрэр-көтөр үгэстээх. Н. Неустроев
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар сүүс Айаал кулут буолаллар, тобуктарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕыыллар, сүүстэрин көлөһүнүн тобуктарыгар аҕыыллар. Суорун Омоллоон. Сүүһүҥ аннынан көр (одуулаа) — өһүөннээхтик, кыыһырбыттык көр. ☉ Смотреть исподлобья, угрюмо, озлобленно
Сүөдэр атыыһыт сүүһүн аннынан Дьиэлээх эмээхсини Дьэбиннээҕинэн супту көрдө. С. Васильев
Арбатскай сүүһүн аннынан тымныытык бибилэтиэкэрин одуулаамахтаабыта. В. Яковлев
«Билигин эһиги ханна бааргытын билэҕит дуо?» — Кузьмин кыргыттар диэки сүүһүн аннынан көрүтэлээбитэ. «ХС»
◊ Сүүскэ биэр (оҕус) — сүөһүнү идэһэ гынан сииргэ өлөр. ☉ Забивать (скот — букв. дать в лоб)
[Ынаҕа] кини диэки өрө мылах гынан одуулуу турдаҕына, уол сүүскэ биэрэн түһэрдэ. Суорун Омоллоон
Хара бэкир киһи тыһаҕаһы сүүскэ биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
ср. ДТС, тюрк. йүз, йөз, дьүс ‘лицо, лик, поверхность’
II
төһө ахс. аат.
1. 100 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, количество, цифру 100
Оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
Булчут үксэ икки-үс сүүс хапкааны ыттарын туркутугар тиэйэ сылдьан бултуур. Н. Якутскай
Мааҕын сыппыт сирбититтэн сүүс миэтэрэ ааһа бардыбыт. Т. Сметанин
2
кэпс., мөһөөх I диэн курдук. Өр буолбата, үс сүүһүн үрдүгэр солкуобайы өрө аахтарда. А. Софронов
Дьөгүөрдээн биэс сүүскэ хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
Хата, бу баҕайы кэлин өттүбэр хаалбыт элбэх оҕолоох убайбын санаан, сылын аайы сүүрбэлииотуттуу сүүһү итэҕэл дьоннорунан ыыта турбутум. Эрилик Эристиин
♦ Сүүс муҥунан — улаханнык эрэйдэнэн, элбэх сору-эрэйи көрөн. ☉ Изрядно измучившись, после долгих мучений. Былааннаабыт үлэтин сүүс муҥунан бүтэрдэ. Сүүс сааскын быһа сиэ көр саас I. Оҕонньор сүүс сааһын быһа сиэбит кырдьаҕас. Сүүстэн биири талбыт курдук — наһаа табыллан, олус үчүгэйдик. ☉ Очень удачно, крайне успешно
— Хайа, дьэ, Борокуоппай төһө бэркэ сылдьан кэллигит? Истиэҕи тоҕо-хоро сэһэргээн кэбис, — диэтим. — Оо, дьэ, доҕор сылдьыы ааттаах, сүүстэн биири талбыт курдук, — диэтэ. «Кыым»
◊ Сүүс харахтаах дуобат — аан дойдуга киэҥник тэнийбит дуобат оонньуута. ☉ Стоклеточные шашки. [Матрёна Ноговицына] саха дьахталларыттан сүүс харахтаах дуобакка аан бастакынан норуоттар икки ардыларынааҕы гроссмейстер аатын ылла. «Саха с.»
ср. ДТС, тюрк. йүз, йөз, дьүс
III
аат., эргэр. Дьаат. ☉ Яд
[Уолака:] Ол гынан баран, бэйэ эрэ, аны сүүстээҕи аһаан, эмэн кэлбит тылгынан салаан дьэ эбии мэлитээйэҕин. Сүүс харахха кутталлаах буолуо суоҕа дуо? Суорун Омоллоон. Тэҥн. сүлүһүн
ср. монг. сүйд ‘беда, несчастье; катастрофа; вред, ущерб’