I нареч. прежде, раньше, до того; урут эрдэ турарым прежде я вставал рано; кини үлэтин биһигиттэн урут бүтэрдэ он закончил работу раньше нас; харчытын урут (урутунан) ылбыт он получил деньги авансом.
II 1) запал (одышка, обычно у лошадей); 2) недомогание в результате чрезмерного употребления жидкости (при сильной жажде —*у* * *человека).

1) глубоко, тяжело дышать, запыхаться; чэ , түксү бөтүөхтээмэ ! ну, перестань вздыхать!; оҕо ытаан бөтүөхтээтэ ребёнок заплакал, глубоко всхлипывая; 2) страдать одышкой.

1. аҕылаа диэнтэн хай. аата. Тула аҕылааһын, кыралаан хахсыйыы, ботур-ботур кэпсэтии элбэх. С. Васильев
2. эмп. Тыын кылгааһына (ыарыы). ☉ Одышка
   Урут көбүөр оту народнай медицинаҕа ииктэтэр, иһи ыраастыыр средство быһыытынан, ону сэргэ аҕылааһыны, тирии ыарыыларын эмтииргэ бэрт киэҥник туһаналлара. МАА ССЭҮү
   Итинник үрдээн иһэр суолунан хаамыы сүрэҕи, тыҥаны, ньиэрбэ систиэмэтин балачча түргэнник тупсарар, аҕылааһыны быдан мөлтөтөр. ФВН ТС
   Мин манна баһаам үгүс дьыалалаахпын, онон сарсыардаттан күнү быһа тэпсэҥнээн тахсыам. Ол мин аҕылааһыммар соччо сыанан-арыынан аҕаабат үлэ. М. Горькай (тылб.)
3. бэт. Аҕылаан ыалдьыы, аҕылаан ыарыы (торбос ыарыыта). ☉ Беломышечная болезнь телят
   — Оттон аҕылааһын... кинини утары хайдах охсуһары билбэппин, Аны «бу ыарыыны ветеринарнай наука өссө чинчийэ илик», — диэн эттэ. Н. Апросимов

1) сердце || сердечный; сүрэх тэбиитэ биение сердца; сүрэх ыарыыта болезнь сердца; сүрэх ыарыылаах страдающий болезнью сердца; сүрэҕим хамсыыр у меня сердцебиение (от болезни, волнения); сүрэҕэ хайдыбыт инфаркт; сүрэх тымыра артерия (букв. сосуд сердца); сүрэх клапаннара сердечные клапаны; 2) перен. сердце, душа; амарах сүрэх сердобольный; доброе сердце; сүрэҕэ кыланар крик души; сүрэх төлөнө пламя сердца (воодушевление,, вдохновение); сүрэҕэ киниэхэ чугас он любит его (букв. его сердце близко к нему); ис сүрэҕиттэн от всего сердца, от чистого сердца; сүрэҕэ тэбэн кэбистэ от полноты сердца, от полноты души; сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн по велению сердца; сүрэҕим тэппэт мне не хочется (делать что-л.), у меня душа не лежит (к какому-л. делу); сүрэҕэ таайар сердцем чувствует; сүрэххэ ыттар= ощущать беспокойство от предчувствия чего-л. недоброго, неприятного; сүрэҕим айахпар таҕыста у меня душа в пятки ушла (букв. сердце подскочило ко рту); сүрэҕим бар гынна сердце у меня ёкнуло; сүрэҕим мөҥөр у меня сердце щемит; сүрэҕим быллыгырыыр а) у меня сердце трепещет (от страха); б) у меня сердцебиение с тошнотой; сүрэҕим ылбат я чувствую отвращение (букв. моё сердце не принимает); сүрэҕэ ууллар у него сердце тает (говорится о слишком сердобольном человеке); сүрэҕэ ытырыктатар у него сердце не на месте; сүрэҕэ ытырбахтыыр а) у него сердце заныло; б) он чувствует острую жалость к кому-л.; сүрэҕин быата уһун он слишком спокоен, равнодушен; сүрэҕин хайыт = сильно напугать кого-л.; сүрэҕин ырбаахыта чараас разг. ирон. а) слишком сердобольный; б) пугливый; сүрэх аалыыта буол = лечь камнем на сердце; сүрэх баастаах со старой раной в сердце, с осевшим в душе горем; сүрэх үөрэр сердце радуется; сүрэҕим хаанынан ытыыр у меня сердце кровью обливается (от жалости, от какого-л. душевного страдания); сүрэхпиттэн быстыам дуо ? разве я отрежу кусок от своего сердца? (т. е. лишусь родного, любимого); сүрэх сүрэххэ дылы погов. сердце похоже на сердце (о любви к ближнему); сүрэххэ быһахтаммыкка дылы погов. как ножом по сердцу; эһэ тыҥыраҕынан , эр сүрэҕинэн погов. медведь силён своими когтями, добрый молодец — смелым сердцем; 3) перен. энергия, старание, жажда деятельности; сүрэҕэ бэрт деятельный, трудолюбивый; сүрэҕэ батарбат (или тулуппат) он не усидит на месте (без дела); сүрэҕин баҕатынан по желанию, охотно; сүрэх баҕарар да, сүһүөх уйбат погов. сердцу хочется действовать, да сил не хватает (соотв. видит око, да зуб неймёт); сүрэҕинэн сылдьар а) он старательный, добросовестный; б) он ходит, делает что-л. через силу; күөх сүрэх презр. бездельник, лентяй; сүрэҕэ көҕөрбүт (или сытыйбыт , көппөйбүт ) разг. презр. он совершенно обленился; 4) перен. сердце, центр; Москва — биһиги дойдубут (тэбэр ) сүрэҕэ Москва — сердце нашей страны; туу сүрэҕэ внутренняя воронка у верши; хаппыыста сүрэҕэ капустная кочерыжка; 5) уст. нательный крест, крестик # кус сурэх трус; сүрэҕим өлөхсүйэр (или чаалыйар ) меня тошнит, мутит; сүрэҕим умайар (или өрүкүйэр ) я чувствую тошноту; сүрэҕим ытарҕата ласк. сердце моё, жизнь моя (букв. серёжки моего сердца — обычно о единственном ребёнке); сүрэҕэ бүөлээбит разг. у него одышка от ожирения; сүрэҕэ ылбат или сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр он испытывает отвращение (к какой-л. еде); сүрэх-пэр киирэр разг. я не могу есть жирного (букв. к сердцу подступает); сүрэх уруу кровный родственник; сүрэххин баттат = а) освежаться (выпив, съев чего-л. холодного); б) страдать от сильного похмелья; тарбах сүрэҕэ подушечки пальцев.