1. аҕылаа диэнтэн хай. аата. Тула аҕылааһын, кыралаан хахсыйыы, ботур-ботур кэпсэтии элбэх. С. Васильев
2. эмп. Тыын кылгааһына (ыарыы). ☉ Одышка
   Урут көбүөр оту народнай медицинаҕа ииктэтэр, иһи ыраастыыр средство быһыытынан, ону сэргэ аҕылааһыны, тирии ыарыыларын эмтииргэ бэрт киэҥник туһаналлара. МАА ССЭҮү
   Итинник үрдээн иһэр суолунан хаамыы сүрэҕи, тыҥаны, ньиэрбэ систиэмэтин балачча түргэнник тупсарар, аҕылааһыны быдан мөлтөтөр. ФВН ТС
   Мин манна баһаам үгүс дьыалалаахпын, онон сарсыардаттан күнү быһа тэпсэҥнээн тахсыам. Ол мин аҕылааһыммар соччо сыанан-арыынан аҕаабат үлэ. М. Горькай (тылб.)
3. бэт. Аҕылаан ыалдьыы, аҕылаан ыарыы (торбос ыарыыта). ☉ Беломышечная болезнь телят
   — Оттон аҕылааһын... кинини утары хайдах охсуһары билбэппин, Аны «бу ыарыыны ветеринарнай наука өссө чинчийэ илик», — диэн эттэ. Н. Апросимов

туохт.
1. Түргэнник көбүөхтээн, үрүт-үөһэ күүстээхтик, иһиллэр гына тыын (түргэн сүүрүүттэн, күүстээх үлэттэн, ыалдьан эҥин). ☉ Запыхаться, тяжело дышать (от напряжения, болезни). Аҕылыы-аҕылыы көтөҕө сатыыр
□ Тогойкин улаханнык киэптэтэ олук уурсан, тиритэн, аҕылаан уотугар кэлистэ. Амма Аччыгыйа
Павел Попов аҕылаан бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, күрдьэҕинэн буор эстэ. М. Доҕордуурап
Ыраахтан үүрүллэн кэлбит буолан, сүөһүлэр аҕылыыллар, тылларын таһаараллар, хоннохторун саланаллар. Л. Попов
2. көсп. Үрүт-үөһэ көбүөхтээн, тыынан эрэр курдук буол (сорох айылҕа көстүүлэрин эҥин туһунан). ☉ Колыхаться, колебаться, двигаться (напоминая тяжелое дыхание — напр., о нек-рых явлениях природы)
Алта уон кыраадыс тымныыбыт Аҕылыы турар, түҥ тайҕабыт Түүрэ да тартаран утуйдар, Түүннэри бараллар суоппардар. Дьуон Дьаҥылы
Саҥа дьылбыт ата — тымныы, Тэлгэһэҕэ аҕылыыр, Хамсыыр дьирим элбэх уоппут Харыйаҕа тырымныыр. Т. Сметанин
Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн аҕылыы талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕылаан ыалдьыы (ыарыы) бэт. — ньирэй араас уорганнарын биохимическай састааптара кэһиллиититтэн, ордук сүрэҕин уонна атын да быччыҥнара сүһүрүүлэриттэн үөскүүр ыарахан ыарыы. ☉ Беломышечная болезнь телят
Аҕылаан ыалдьыы диэн сахалыы, ыарыы тас көрүҥүттэн көрөн, ньирэй аҕылаан-аҕылаан баран өлөрүн иһин ааттаабыттара. МСИ СС НьЫаУО. Кини [зоотехник] бүгүн Арыылаахха аҕылаан ыарыы туһунан бэсиэдэ ааҕарга быһаарынна. С. Федотов

туохт.
1. Олус тиэтэйэн, көбүөхтэс буола тыын, тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Тяжело запыхаться, дышать с трудом (от напряжения, сильной спешки)
Сордоҥ баай биһигини субу тутан ылыах киһилии, аҕылаан-мэҥилээн, сирэйэ дьэс алтан курдук дарбайбытынан, бу көтүтэн истэ. Н. Заболоцкай
Арамаан Баһылайабыс, чалбахха-илбэххэ кыһаммакка ыстаҥалаан, быһылаан буола турар сиригэр аҕылаан-мэҥилээн кэлбитэ. П. Аввакумов
Микиитэ түүннэри аҕылаанмэҥилээн тиийэн, «Бүтэйгэ» ойуччу кыстаан олорор Эрдэлиири уһугуннарбыта. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Өрүкүйэн, ыксаан, тыын быһаҕаһынан тыынан кэпсээ-ипсээ (үксүгэр тиэтэйэн бара-кэлэ сылдьан). ☉ Возбужденно рассказывать о чем-л., захлебываясь словами (обычно торопясь, спеша)
Бу хара түөкүннэри туттум! «Сайын оҕуруоттан оҕурсуну даҕаны итинэн буоллаҕына, кинилэр ылбыт эбиттэр», — диэн аҕылаан-мэҥилээн, тэрээсэ үрдүк кирилиэһин өрө соһуталаан таһааран кинилэри [уолаттары] Муссерен атаҕын анныгар умсарыта быраҕаттаан биэрэн баран, узбек оҕонньор тэрээсэ айаҕын бүөлүү турда. Эрилик Эристиин
«Хайа?» — диэтэ кини аҕылаан-мэҥилээн, биир сиргэ өрө тэпсэҥэлии туран. Амма Аччыгыйа
Витя, маарыҥҥытынааҕар ордук аҕылаанмэҥилээн, тыын быһаҕаһынан тыынан, имэ тэтэрэн, сүүрэн киирэн кэпсээнипсээн эппэҥнээтэ. Софр. Данилов

туохт. Улаханнык, ыардык көбүөхтээн, тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Тяжело запыхаться, тяжело, с трудом дышать
— Ээ, убайым эрэйдээх! Аны кэлэн турар биллибэт... Төһө күүһүҥ кыайарынан көмөлөһөөр... — диэн иһэн сэниэтэ баранан, эмиэ аҕылыы-тыгылыы барда. Эрилик Эристиин

1) сильно запыхаться, очень тяжело дышать; 2) перен. возбуждённо рассказывать что-л., захлебываясь словами (перемешивая правду с вымыслом).

запыхаться, тяжело дышать; сүүрэммин , дэлби аҕылаатым я сильно запыхался от бега; аҕылыы-аҕылыы запыхавшись, тяжело дыша # аҕылаан ыарыы беломышечная болезнь (у телят).