сов. разг. 1. (оживиться) хамсаан бар, хамсаа; 2. перен.- (стать активным) хамсаа, уһуктан үлэлээ.

с. 1. (по гл. оживить) тилиннэрии, тыын киллэрии; опыты по оживлению организмов организмнары тилиннэрэр опыт-тар; 2. (по гл. оживиться) сэргэхсийии, сер-гүйүү, күүһүрүү; внести оживление в игры детей оҕолор оонньууларыгар сэргэхсийиитэ киллэр, сэргэхсит.

эгди буол кэпс. — туохтан эмэ санааҥ көтөҕүллэн чэпчээ, санааҥ чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буол. ☉ Прийти в приподнятое настроение, оживиться, воспрянуть духом
Булчут киһи ала-чуо бултаатаҕына эрэ үөрэркөтөр буолбатах, булт сибикитин биллэҕинэ эмиэ эгди буолар баҕайыта. С. Тумат
Ыалым эйэҕэстик көрсүбүттэригэр эгди буоламмын туох-ханнык буолтун барытын кэпсээн биэрдим. Р. Кулаковскай
Биир мэһэйи этэҥҥэ туораабытыттан эгди буолан, оскуолалаабытым. «ХС»

туохт.
1. Туохтан эрэ үөрэн-көтөн көтөҕүлүн, сэргэҕэлээ. ☉ Оживиться, вдохновиться, почувствовать себя на подъёме
Мин биир уостаах саабар ботуруон уктан баран, урутаан өрөйөн-чөрөйөн истим. «ХС»
2. Тугу эмэ оҥорорго бэлэм буол, ыарахаттары туоруурга күүһүрбүт-уоҕурбут курдук буол. ☉ Проявлять собранность, готовность к преодолению предстоящих трудностей; чувствовать прилив энергии при преодолении трудностей
Саныыбыт ыар ыарыыны үүрэн, Өрөйөн-чөрөйөн турууну. Л. Попов
Бу эһиги, саха ыччата, үөрэниҥ, сайдыҥ. Саҥа, сайдар олох кэллэ. Өрөйөн-чөрөйөн биэриҥ. В. Гаврильева

сэк гын — тугу эрэ сэргээн үөрэ түс, чэпчии түс. ☉ Почувствовать облегчение, воспрянуть духом, оживиться
Тыыммакка да уу-чуумпутук иһиллии олорбут дьон, сэк гына түстүлэр. Болот Боотур
[Оҕонньор] күлэр. Мин ону көрөн баран, сэк гынан, чэпчии түстүм. А. Сыромятникова
Дөйбүт курдук олорбут дьон ыстакааҥҥа кутуллар уу кылыгырас тыаһыттан дьэ өйдөммүттүү, сэк гынан, кыратык хамсаан ыллылар. В. Яковлев
ср. хак. шик ‘лёгкий, не тяжёлый; лёгкий, не трудный; легкомысленный, легковесный; легко’

даҕ. Чэпчэки, судургу, кэбэҕэстик өйдөнөр (тыл). ☉ Лёгкий, доступный пониманию, незамысловатый (о языке)
[И. Гоголев] Тыла-өһө сэксук буолбатах, эмиэ да дьиппэ, эмиэ да ис дьалыҥнаах, улаҕалаах. КНЗ КАӨ
Ол кини күлүм-дьирим, сэк-сук тыллаах суруйууну тумнан, уодаһыннаах тыллаах суруйууга үөрэнэр сыаллааҕын этэр. КНЗ ТС
◊ Сэк-сук буол (тутун) — үөрэн, сүргэҥ көтөҕүллэн сэргэхсий, чэпчээ, эгди буол. ☉ Оживиться, воспрянуть духом, активизироваться
Үөрэн-көтөн, сэк-сук буолбута. Күннүк Уурастыырап
Нил Нестерович илдьитин истэн баран, Вадим Николаевич сүргэтэ көтөҕүллэн, сэк-сук буола түстэ. Н. Босиков
[Кинини] анаан көрсөөрү тиийбитим. Киирбиппэр сэк-сук буола тоһуйбута. «Кыым»

эҕэ-дьэҕэ буол — кими-тугу эмэ улаханнык сэҥээрэргин, сэргэҕэлииргин биллэрэн, өрө көтөҕүллэ, көхтөнө түс эбэтэр оннук буолан көстө сатаа. ☉ Оживиться, встрепенуться, проявляя к кому-чему-л. живой интерес, любопытство или имитируя это
«Ээ, итини баҕас эмтэниллэр», — мин Ваням санаатын көтөҕөөрү, улахаҥҥа уурбатахтыы, эҕэ-дьэҕэ буоллум. Софр. Данилов
«Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына, эгэ эрэ кэпсэт. Өссө үчүгэй буоллаҕа дии!» — Боккуойа сүрдээҕин сэргэхсийэ, эҕэ-дьэҕэ буола түһэр. «Чолбон»
Александр Евгеньевич ботуоҥкатыттан биир иһит испиири күлүмүрдэтэн таһаарда. Дьиэлээхтэр ону көрөн, быһа атыннык эҕэ-дьэҕэ буола түстүлэр. «ХС»

туохт.
1. Утуйа сытар киһини туруор. ☉ Разбудить кого-л. спящего
Даша дьону уһугуннарыан кэрэйэн, батыһан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Настя тахсан уһугуннарбытыгар Сеня хараҕын арыйда. Н. Якутскай
Силипиэн кыралары аһы-үөлү бэлэмнээн эрэ баран уһугуннаран туруортуур, чэйдиир саҕана балай эмэ өр сынньатар. П. Аввакумов
2. көсп. Тугу эмэ көбүт, күөдьүт. ☉ Разбудить, пробудить (напр., интерес к кому-чему-л.)
Дьон өйүн-санаатын үлэнэн уһугуннаран баран, уурайан хаалар сыыһа. М. Доҕордуурап
Ол эрээри, ханныгын да иннигэр, саҥа үйэ чаҕыл күнүн сардаҥата бар дьону уһугуннарбыта, санааларын өрө туруорбута. КНЗ ОО. Өбүгэлэрин төрүт үгэстэрин утумнаан, айылҕаттан бэриллибит дьоҕурун уһугуннаран, сайыннаран, үгүс дьоҥҥо үтүөнү оҥорбут …… улуу эмчиттэр үөскээн-төрөөн олорбуттар эбит. НЭНь
3. көсп., кэпс. Хамсанан-имсэнэн, эрчиллэн көһүйбүккүн аһар, чэбдигирт (хол., эти-сиини этэргэ). ☉ Взбодриться посредством физических упражнений, разминки, оживиться
Кытылга күнүс тиксэ түһэн ылаллара, олорбутунан көһүйбүт, бөҕүөрбүт эттэрин-сииннэрин уһугуннараллара. В. Тарабукин
Эттэрин-сииннэрин уһугуннаран, сарсыарда аайы сэрээккэлииллэр. Кустук

туохт.
1. Кыратык өрө көтөҕүллэн таҕыс (хол., сиртэн), өндөй. ☉ Приподняться, слегка привстать
Дыбдык оҕонньор ити элбэхтик истибит суостаах аатыттан соһуйан, сыҥаһаттан эгдэйэн иһэн лах гына олордо. И. Гоголев
[Туруйалар] кынаттарын даллах гынан хамсатаат, өрө эгдэйэн көтөн тахсыбыттара. П. Аввакумов
Үөһээ салгыҥҥа эгдэйэн турар мууһу уонна ол мууска сүһүөҕүн булуна сатыы турар киһини көрө-көрө, …… тугу да гыныан булбакка тэпсэҥнии турда. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. көсп. Үөрэн көтөҕүллэ санаа, улаханнык чэпчээ. ☉ Воспрянуть духом, повеселеть, оживиться. [Уол] дьиэтигэр санаата көтөҕүллэн көтөн түстэ, ону аҕата бэлиэтии көрдө: «Хайа, бу туохтан маннык эгдэйдиҥ?» И. Гоголев
Оччолоох дьоһун оонньууру көрбүт киһи эгдэйэ түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Ахмед тойон эрбэҕин көрдөрөөт, үөрэн эгдэйдэ. У. Ойуур
ср. туркм. егдеклемек ‘быстро шагать, спешить, идти стремительно’

I
туохт.
1. Кыра аһаҕастанар курдук арылын, аһылын. ☉ Немного, слегка открыться, приоткрыться
Кыпкыһыл күн, халлаан илиҥҥи иитэ сэгэйбитинэн быган, мастар төбөлөрүн көмүһүнэн дуйдаан турара. Н. Якутскай
Уоһа сэгэйбит, ып-ыраас иэдэһэ кыыспыт. Н. Габышев
Эмискэ кэтэх аан халҕана сэгэйдэ. А. Данилов
2. көсп. Тугу эмэ сэргээн, туохтан эмэ көтөҕүллэн, сэргэхтик тутун. ☉ Оживиться, воодушевиться от чего-л. приятного
Хараҕым күн-түүн көрдүүрэ Дьону, мичээри, оҕону, Кулгааҕым сэгэйэ сэргиирэ Саатар үөҕэр да саҥаны. С. Данилов
Сэмэн, чэйин сыпсырыйасыпсырыйа, иһиллээн сэгэйдэ. П. Аввакумов
[Уурастыырап] Арыт үөрэн сэгэйэр, Айымньыта, ол аата табыллар. И. Федосеев
ср. монг. сагах ‘подниматься, выливаться через край; перекипеть’, сөхөх ‘приподнимать, приоткрывать’, һэхэхэ ‘засучить’
II
дьүһ. туохт. Биир тэҥник чэпчэкитик өрүтэ дэгдэҥэлээ, өндөҥөлөө (хол., сиэлэн). ☉ Слегка равномерно приподниматься, раскачиваться (напр., при езде верхом)
Микиитэ сиэлэн сэгэйэн иһэр, тохтоон иһиллии түһэр уонна эмиэ сиэлбитинэн барар. Амма Аччыгыйа
Атах тыаһаата, ким эрэ аҕылыыр курдук. Кэннин хайыста. Тээллэриис сэгэйэ сиэлэн иһэр. И. Гоголев
Туртас …… биирдэ-иккитэ хардыылаат, төбөтүн хоноччу туттан, чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтээн, сиэлэн сэгэйбитэ. И. Федосеев
III
даҕ. Түргэн туттуулаах, сыыдам быһыылаах, туругас-олоругас. ☉ Быстрый, расторопный, проворный
Снаряд таһар Сэгэй уол, Сүүнэ бирикээһи Сүүрүүнэн толорор, Элэстэнэр атах, Элэҥнэс илии, Эрчимнээх иҥиир Эн этиҥ дии! Р. Баҕатаайыскай
Кэнники кэлэн Кистээн иһиттэххэ, Сэлээр сэһэн, Сэгэй атах Сиэгэн кыыл, [Баабыр тойон иһиттэҕинэ Быһа тардыа диэн] Сири аннынан Сэһэргиир үһү. Күн Дьирибинэ
Сэргэхтик чэрбэҥниир Сэгэй чуор кулгаахтаах, Тамайан айанныыр Таҥарам табата! И. Чаҕылҕан