тоҥхолдьус диэнтэн хай
аата. Дьоһумсуйбут туттуу-хаптыы. Эгди буолбут сирэй-харах. Эҕэрдэлэһии, тоҥхолдьуһуу. «Кыым»

даҕ. Түргэн имигэс хамсаныылаах. ☉ Ловкий, быстрый в движении, проворный
Саха оонньуута буолан, Кыра Уйбаан сымсатынан биһирэттэ. Амма Аччыгыйа
Таня сымса баҕайытык мичик гынан ылла, эгди буолла. В. Яковлев

көр хайҕал
Роман Петрович буруйа-сэмэтэ ааҕыллыахтааҕар, хата, хайҕабыл бөҕөнү истибитэ. В. Титов
Биригэдьиир хайҕабылыттан уонна сүбэтиттэн мин эгди буолбутум. Т. Халыев
Туоскуҥҥа да хайҕабыл халлаантан мээнэ түспэтэҕэ. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Өйдөнөр, биллэн турар диэн санааны араас интонация көмөтүнэн күүркэйии, уордайыы, үгэргээһин, кыһыылаах элэк дэгэттээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к чему-л. само собой разумеющему с оттенками эмоционального усиления, гнева, иронии, сарказма, которые передаются с помощью интонации (а как же, ну конечно же)
Хайыай оҕолор! Ыт курдук биһигини охсуһуннара оонньоон эрдэхтэрэ дии! Амма Аччыгыйа
«Хайыай оҕолор!» – Нарыйа, эгди буолан, киэҥ-киэҥник атыллаталаабыта. В. Яковлев
Хайыай оҕолор, тойон буолбучча таптаабытынан дьаһайан эрдэҕэ. «ХС»

даҕ. Чэпчэки, судургу, кэбэҕэстик өйдөнөр (тыл). ☉ Лёгкий, доступный пониманию, незамысловатый (о языке)
[И. Гоголев] Тыла-өһө сэксук буолбатах, эмиэ да дьиппэ, эмиэ да ис дьалыҥнаах, улаҕалаах. КНЗ КАӨ
Ол кини күлүм-дьирим, сэк-сук тыллаах суруйууну тумнан, уодаһыннаах тыллаах суруйууга үөрэнэр сыаллааҕын этэр. КНЗ ТС
◊ Сэк-сук буол (тутун) — үөрэн, сүргэҥ көтөҕүллэн сэргэхсий, чэпчээ, эгди буол. ☉ Оживиться, воспрянуть духом, активизироваться
Үөрэн-көтөн, сэк-сук буолбута. Күннүк Уурастыырап
Нил Нестерович илдьитин истэн баран, Вадим Николаевич сүргэтэ көтөҕүллэн, сэк-сук буола түстэ. Н. Босиков
[Кинини] анаан көрсөөрү тиийбитим. Киирбиппэр сэк-сук буола тоһуйбута. «Кыым»

ырыта (тырыта, хайыта) тыыт — кими эмэ олус эрэйдээ (хол., санааны-оноону этэргэ). ☉ Приносить страдания, рвать душу на части, терзать, мучить кого-л. (напр., о чувствах)
Айан былаһын тухары хапытаан Лидагы ыарахан санаалар ырыта-хайыта тыыппыттара. «ХС»
Ити ыар санаа чочум да төлөрүйбэккэ, кини дууһатын үүйэхаайа тутар, ырыта-тырыта тыытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Кинини олох бары өттүттэн ырыта тыыппыта, инньэ гынан санаатын түмэн толкуйдуур имэҥэ суоҕа. М. Горькай (тылб.); ырыта (хайыта) тыыттарар (тыытылын) — 1) тэҥинэн олус элбэҕи оҥоро, ситиһэ сатаан, барытыгар тиийиммэт курдук буол. ☉ соотв. разрываться на части
Балбаара артыалга киирдэҕинэ икки аҥыы ырыта тыытыллан үлэлииргэ тиийииһи. Д. Токоосоп
Миигин араас дэлэгээссийэлэргэ киллэртээн, бүрүсүдьүүмнэргэ олордуталаан бардылар; биллэн туран үчүгэй, ол эрээри ыарахан, элбэхтик ырыта-хайыта тыыттараҕын. «ХС»; 2) мунаахсыйан, бутуллан, санааҕа-онооҕо ыллар, эрэйдэн. ☉ Разрываться от разных проблем, тяжких дум
Элик Бэргэн хайдах эрэ эгди буола түстэ. Хахай уолун сэриилии барарынбарбатын туһунан иһигэр ырыта тыыттара олорбута ханна эрэ мэлис гынна. Г. Угаров

I
туохт. Ыанньыйбыт үүккүн бүтүннүү үчүгэйдик ыат, үүт биэр (ынах туһунан). ☉ Хорошо доиться, легко и полностью выдаиваться (о корове)
[Хобороос:] Мааҕын ала бургунас аанньа иэппэтэҕэ, улахан Хара [ынах аата] кэлбэтэх этэ. А. Софронов
Хайа ынах иэппитин, иэппэтэҕин, хайа эрэ уулаах бургунас уолбутун туһунан кэпсэппэхтээн баран, дьахталлар им-дьим бардылар. Болот Боотур
[Ынахтар] кыыһырдахтарына иэппэттэр, онтукалара үгэс буолан, үүттэрэ тардан хаалааччы. М. Доҕордуурап
Иэтиэҥ суоҕа - эми булуом: Купчуур угуом, туус сиэтиэм, Туорай мастыам, чурумчулуом, Муннугуттан мин сиэтиэм. Дьуон Дьаҥылы
II
аат., эргэр. Маһы оҥо хаһан, дьиэ ол-бу кыра тээбиринин оҥорорго аналлаах, токур иэҕиллибит төбөлөөх быһахха майгынныыр сэп. ☉ Железный нож изогнутой (почти в кольцо) формы, служащий для выдалбливания деревянной посуды (ступы, чаши, ложки ит.п.)
[Бухатыырдар] утаакы буолумуна, кытыйаһыт киһи иэтин курдук үҥүүлэрэ эриллэн хаалбыттарын киэр эһитэлээн кэбистилэр. ПЭК ОНЛЯ III
Кэхтэ-кэхтэ хаппыт быһах Кимтэн кэрэ иэт буолар эбээт. С. Васильев
Оҕонньор хатыҥ удьурҕайыттан иэт быһаҕынан дьөлө хаһан улахан, орто уонна кыра кээмэйдээх, эҥинэ атахтардаах чорооннору уонна кытыйалары оҥороро. «Кыым». Тэҥн. адалҕа, арбыйа
ср. туркм. эгди 'дугообразный ножик для резки дынь и арбузов'

I
туохт. Кыайан турбат буол, өрүттүбэт турукка киир (ыран охтубут сааскы сүөһү туһунан). ☉ Дойти до полного истощения, до падежа (о скоте, падшем от весенней бескормицы)
Хара хапсык буолан эрэр, хас да ыалга ынах көтөҕүллүбүт аатырда. Болот Боотур
Көлүүр ата саас тиийэн ыран охтубут буоллаҕына көтөҕүллүбүт дииллэр. НПИ ССЫа
II
1.
көтөх диэнтэн атын. туһ. Наһыылкаҕа көтөҕүллэн кэлбиттэр хаамар буолан төннөллөр, мас баттыктаахтар сүүрэр буолан дойдулууллар. Амма Аччыгыйа
Бүрүйэн турбут туман, улам көтөҕүллэн отмас көҕөрө ырааһырда. А. Федоров. Эбэ хобордоон, ырбыыта ыраатан, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
2. Дьоһуннаахтык, ыараханнык олорор сиргиттэн тур; ханна эрэ таҕыс, ытын. ☉ Медленно и степенно подниматься, вставать; медленно взбираться куда-л. Өксүү …… төрөөбүтүн тухары тырыбыынаҕа көтөҕүллэн тахсан, аан маҥнайгы эппит тыла ити этэ. Н. Заболоцкай
Генерал синиэлин уонна папааха бэргэһэни кэппит киһи олорор сириттэн көтөҕүлүннэ. ПП Дь
3. Үллэн өрө таҕыс (хол., тиэстэ). ☉ Подниматься, становиться пышным (о тесте). Көтөҕүллүбүт тиэстэнэн бэрэски буһардылар
4. көсп. Өрө күүр, көхтөн; өрүкүй. ☉ Чувствовать прилив сил, энергии, радости; воодушевляться, вдохновляться
Үйэбэр хаһан да көтөҕүллүбэтэхпин көтөҕүллэн үлэлээтим. С. Данилов
Микиитэ бэркэ көтөҕүллэн ыллыы олорон өйдөнөн кэлбитэ, дьоно уурайан хаалбыттар, кини соҕотоҕун ыллаан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тымныы ууга сөтүөлээн дуу, ходуһа чэбдик салгыныгар утуйан туран дуу, Ольга бу сарсыарда ис-иһиттэн чэпчээбит, көтөҕүллүбүт курдук буолла. Л. Попов
Үөрүүтүттэн көтөҕүллэн хаалбыт Екатерина сылабаарын остуолга аҕалан уурда. Эрилик Эристиин
△ Эгди буол, чэпчээ (арыгыттан). ☉ Быть навеселе, в приподнятом настроении (от выпитого)
Охоноон оҕонньор, бука, көтөҕүллэн чэпчээн буолуо, хоноһотугар бэйэтин ааспыт олоҕун сиһилии сэһэргиир. Л. Попов
Кини мэлдьи солото суох, кини мэлдьи сымнаҕастыйа уонна көтөҕүллэ холуочуйан сылдьар курдук сананар. Л. Толстой (тылб.)
♦ Санаата көтөҕүллэр — үөрэркөтөр, чэпчиир, туохтан эмэ дуоһуйан нус буолар. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, оставаться довольным, удовлетворяться
Пуд Ильич санаата көтөҕүллэр, уһуктар, хамсаныыта-имсэниитэ түргэтиир. Далан
Доропуун оҕонньор бэрэссэдээтэл хоһуттан улаханнык чэпчээн, санаата көтөҕүллэн таҕыста. Н. Заболоцкай
Эрэйи-кыһалҕаны билбэтэх киһи санаата көтөҕүллэн, үөрүөн-көтүөн курдук буолан, аан дойду ньургун ньуура тупсан турар этэ. Эрилик Эристиин. Сүргэтэ көтөҕүллүбүт — санаата күүһүрбүт, эрдийбит, өрө күүрбүт. ☉ Воспрянуть духом
Мин бастакы хоһооннорум ыччат ыллыыр ырыалара буолбуттарыттан олус үөрбүтүм, сүргэм көтөҕүллүбүтэ. Софр. Данилов
Уйбаан оҕонньор аара эһэ арҕаҕа, манна сүнньүөхтээх саа баарын истиэҕиттэн ыла сүргэтэ көтөҕүлүннэ, ол арҕаҕы кини хайаан да көрдөҕүнэ табыллар буолла. Амма Аччыгыйа
Бу киэһэ саллааттар сирэйдэрэ-харахтара турбута, сүргэлэрэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээх. Т. Сметанин

1. тэп I диэнтэн дьаһ. туһ. [Айаал — доҕоругар:] Бу хортуосканы кутан, [күөскүн] кутааҕар кыратык тэптэрэ түс. Н. Борисов
   Мутукчаны үлтү сынньыбакка да, паарынан тэптэрэн эбэтэр судургу ууга буһаран баран сүөһүгэ сиэтиэххэ сөп. ПАЕ ЭАБ
   Мин аҕам олунньу бүтүүтүн диэки хараҕын маска тэптэрэн, иккиэн бииргэ Натаараҕа киирбиппит. «ХС»
2. Олус тиэтэйэн, ыксаан суһаллык хайа эмэ диэки бар, айаннаа (хол., ат көлөнөн, тиэхиньикэнэн). ☉ Идти, ехать (напр., на конной подводе, какой-л. технике) куда-л. в большой спешке
   Аппын миинэн, муҥ кыраадыһынан заставаҕа тэптэрэн тахсыбытым уонна кэмэндээҥҥэ дакылааттаабытым. Н. Якутскай
   «Москвичка» олороот, ханна да таарыйбакка, биһиги сайылыкпытыгар тэптэрбиппит. Далан
   Татыйаас сыарҕалаах акка олорон эмиэ Мархалыыр суолунан түргэнник айаннатан тэптэрэн истэ. В. Протодьяконов
3. көсп. Туох эмэ куһаҕаҥҥа оҕустар, тэбилин, туох эмэ содулун бил. ☉ Попадать в какую-л. неприятную ситуацию по глупости, неопытности
   Айаал курдук алдьархайга тэптэрбит элбээтэ. Суорун Омоллоон
   Арыт киһи, эдэригэр тэптэрэн, үчүгэйин-куһаҕанын араҥалаабакка, туохха тиэрдиэн тойонноон көрбөккө, умсугуйар үгэстээх. Н. Якутскай
   Хонтуо куоракка университетыгар үөрэҕэр киириэхтээх этэ да тэптэрдэ. Е. Неймохов
4. көсп., кэпс. Ким эмэ тугу эмэ саҥарарын, гынарын сэҥээрэн, туохха эмэ (үксүгэр соччото суохха) киксэр. ☉ Подстрекать кого-л. на что-л., поощряя, одобряя его поступок, действие (обычно предосудительные)
   [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
   Тэптэрдэх аайы тэбиэһирэн, Билбитин бэйэтигэр туппат киһини Ол иһин күөрт айах дииллэр ини. Р. Баҕатаайыскай. Сайаҕас, дьэллэм тыллаахөстөөх, көрсүө көрүҥнээх киһи үксүн наар сэҥээрэр, дьонун тэптэрэн кэпсэтиннэрэ олордо. Тумарча
   ♦ Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> көр оҕустар
   [Киристиинэ:] Оҕолоруом, очурга оҕустарымаҥ, тэхтиргэ тэптэримэҥ! Суорун Омоллоон
   Тайахха тэптэр көр тайах II. Ол оҕонньор, кырдьан буорайан-дьаарайан, тайахха тэптэрэр буола сылдьан балыктыыр. Саха сэһ. II
   Бэл, маннык аарыма кырдьаҕастар, тайахтарыгар тэптэрэн, мин лиэксийэбин истээри кэлэллэриттэн, улаханнык сэргэхсийэн эгди буоллум. И. Семёнов. Тэптэрэн биэр — кими эмэ туохха эмэ (үксүгэр соччото суохха) киксэрэн биэр. ☉ Подстрекать, побуждать кого-л. к какому-л. действию, поступку (обычно неблаговидному, предосудительному)
   Сеня, сөхпүттүү саҥа аллайбахтаан, киһитин өссө эбии тэптэрэн биэрэр. Н. Лугинов
   Омунугар өрүтэ ыстаҥалыыр, ону тэптэрэн биэрдэхтэринэ, Оппоос эбиллээбиллэ барар, үөрэр-көтөр. «ХС»
   Тэхтиргэ тэптэр — очурга (олох очуругар) оҕустар диэн курдук (көр оҕустар). Тэхтиргэ тэптэрэр, очурга оҕустарар да кэммитигэр уоттаах тапталбыт күүскөмө буолуохтун, өй-санаа салгыахтын. С. Никифоров
   ◊ Дэлби тэптэр көр дэлби
   Дөрүндөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
   Иэскэ тэптэр — иэскэ киир (бар) диэн курдук (көр иэс). Кыһыҥҥы кыһалҕаттан дьон иэскэ тэптэрэллэрэ, баай хабалатыгар хаптараллара. ССЛИО