сыһ. Кыһын кэлбитигэр, сыл кыһыныгар тиийэн; кыһын. ☉ С наступлением зимы, к зиме; зимой
Кыһыныгар оҕолор үөрэхтэрэ намтаары, булт кыайтарымаары, …… соҕотуопка туолумаары ыксатар. Амма Аччыгыйа
Ол кыһыныгар ойоҕостотон ыалдьыбытым. Күндэ
Кыһыныгар тыһаҕаспын сиэн, ыал эҥээригэр кыстаабытым. М. Доҕордуурап

туохт. Тыҥаҕын тымнытан ыарый, хам туттар, ойоҕостот. ☉ Болеть пневмонией, воспалением лёгких
Аҕабыт күһүн ходуу ходуйа сылдьан сэбиргэхтэтэн баран өрүттүбэтэҕэ. Н. Босиков
Ийэм быйыл саас тымныйан сэбиргэхтэппит. Г. Колесов
Биэлсэр эрдэттэн сэрэйбитин курдук, эмтэнэн баран, хаттаан тымныйбыт, сэбиргэхтэппит. «ХС»

1. эркиннээ диэнтэн дьаһ. туһ. Тоҕус килэмиэтир усталаах ханаалы маһынан эркиннэппиттэрэ. Эрилик Эристиин
2. түөлбэ. Тыҥаҕын тымнытан ыарый, сэбиргэхтэт, ойоҕостот. ☉ Заболеть воспалением лёгких, пневмонией
   Эркиннэтээри гыммыта дуу, бэҕэһээ биэлсэр балыыһаҕа киллэр диэбитэ. Айталын

с. мед. сүһүрүү, иһии, кытарыы; воспаление лёгких сэбиргэхтэтии, ойоҕостотуу.

аат. Киһи икки ойоҕоһун хонноҕун анныттан иннин диэки өттө. ☉ Верхняя часть рёбер от подмышек до грудины
Икки сэбиргэҕим хам тутан кэбиспиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Төбөм туох да наһаа ыалдьара, икки чабырҕайым чыбырҕаччы анньара, сэбиргэҕим тыынарбын мэһэйдиирэ. Софр. Данилов
Ыалдьааччы этэ-сиинэ олус итии этэ уонна уҥа сэбиргэҕим кэйиэлээн тулуппат диирэ. Д. Таас
◊ Сэбиргэх дьаҥа — киһи тыҥата сүһүрэн, сэбиргэҕэ анньар ыарыыта; ойоҕостотуу. ☉ Воспаление лёгких, пневмония
Дьөгүөрдээн сэбиргэх дьаҥыгар охтон баран, кыайан өрүттүбэккэ, бүтүннүү сүүлэ иһэн, сыарҕаҕа тиэйиллэн киирдэ. Амма Аччыгыйа
Сэбиргэх дьаҥа сэтэрэ турар. Р. Баҕатаайыскай
ср. ДТС йапырҕах ‘лист’, йапыр хах ‘закрывающая, защищающая оболочка’

прил. 1. икки өрүттээх; икки өттүгэр, икки өттүнэн; двустороннее сукно икки өрүттээх сукуна; двустороннее уличное движение уулуссанан икки өттүгэр барыылаах сырыы; двустороннее воспаление лёгких мед. икки өттүнэн ойоҕостотуу; 2. (обоюдный) икки өттүттэн, хардарыта; двустороннее соглашение икки өттүттэн сөбүлэһии.

1. аал диэнтэн дьаһ. туһ. Санааҕа ылларар игиинэн аалларар кэриэтэ (өс хоһ.). [Эллэммит тимири] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
2. Аалар курдук бытааннык сыылларан айаннаа (нэс көлө айанын туһунан). ☉ Ехать очень медленно (обычно о лошади, быке)
   Кини тойонун тэлиэгэҕэ олордон баран, аргыый айаннаан аалларан испит. Н. Заболоцкай
   Василий Данилов түөрт ырыган оҕуһунан от тиэйэ аалларда. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Дьарҕа буолбут, куруук ыалдьар ыарыыттан эрэйдэн. ☉ Страдать застарелой, хронической болезнью
   Ол кыһыныгар ойоҕостотон ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
   [Ийэлэр] оҕолоро аһааҕыран Ыарыйдаҕына аһынаннар Түүн ытыыллар... Аалларан бэйэлэрэ ыалдьаахтыыллар. Онтон төрүт кыһамматтар. И. Гоголев
   Аҕам уруккута буолбатах, хараҕа-көһө мөлтөөн, онуоха эбиитин аалларан ыалдьар буолан күн-түүн кырдьан иһэргэ дылы. С. Тумат
4. көсп. Ааспат-арахпат ыар санааҕа эмнэр; ханнык эрэ ааспат санааҕа ыллар. ☉ Постоянно страдать от тяжелых дум; иметь неотвязчивые мысли
   Санаатыгар аалларан аанньа утуйбат, аанньа аһаабат-сиэбэт буолан биллэ хоттордо, көтөхтөрдө. Далан
   Аркадий уол муҥнаах, дьэбиҥҥэ сиэтэр тимирдии, сүрэҕин санааҕа аалларар. Р. Баҕатаайыскай
   Сергей итинник иһигэр уруккуттан ааллара сылдьыбыт боппуруоһа бүгүн кэлэн сааһыланан, олоҕун булбутуттан эмиэ да соһуйа, эмиэ да үөрэ санаата. В. Яковлев
   ♦ Хараҕын аалларар — кими, тугу эрэ куруук абааһы көрөр, көрө-билэ сылдьан кыйаханар, абарар (хол., ордугурҕаан, иҥсэрэн). ☉ Постоянно раздражаться, досадовать при виде кого-чего-л. (напр., от зависти, неприязни)
   «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!»— Харытыана хаһыытыы түһэр. «Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ». Амма Аччыгыйа
   Ити уонча сүөһүлээхпин, онно хараххытын аалларан эрдэххит дии! Н. Якутскай
   Сир көхсө киэҥ, хараххын аалларыах буоллаххына, атын да оройуоҥҥа халбарыйыллыа! Р. Баҕатаайыскай

I
аттаа диэнтэн атын
туһ. Бу соноҕоһуҥ аттана илик эбит. И. Гоголев
II
туохт.
1. Атта булун, хаһаайыстыбаҕар ат сүөһүтэ тэрин. ☉ Приобрести лошадь, обзавестись лошадью для хозяйства. Дьөгүөр быйыл сымнаҕас майгылаах аттанна
2. Атта миин, ат үөһэ олор. ☉ Сесть верхом на лошадь
Доҕоро Наһаар, уола сүппүтүн оройуоҥҥа тыллыыр аатыран, хаһан да сааламмат бэйэтэ эмиэ сааланан, аттанан, бу сарсыарда эрдэ барбыта. Суорун Омоллоон
Ханнык дьүһүннээх аты аттанан кэлбиккиний? Саха фольк. Бу айылаах дойдуга Аттанан кэлбит атым. С. Зверев
3. Айаҥҥа тур, бар. ☉ Отправляться в дальнюю дорогу, уезжать куда-л. Хата, сарсыарда эрдэ туран кэлиэм, таҥараттан көрдөһөн, мантан аттаныахпыт. А. Софронов
«Сарсыарда эрдэ аттаныахпыт, хата, малгын хомунан, чөкөтөн кэбис», — диэбитэ Дьөгүөрсэ кэргэнигэр. Н. Якутскай
♦ Аттаныаҕым да аһыйбат көр кытыым да кыһыйбат. Аттаныах өттө — атынан айаннаан иһэр сир хаҥас өттө. ☉ Левая сторона дороги, по которой едет человек верхом на коне. Хочоҕо киирдэххинэ, суолуҥ икки аҥыы хайдыһыа, ону аттаныах өттүгүн тутуһаар. Ол дойдуга аттан — өл. ☉ Отправляться на тот свет, умирать
Тугун дьиибэтэй, доҕоор. Эмээхсиним кэнниттэн ол дойдуга аттанаары гыннаҕым дуу? Кини таҥаралыаҕыттан бэттэх уйан буолан хааллым. И. Гоголев
Эн эһэҥ отут саастааҕар, Ойоҕостотон үс хонукка Өйө-төйө суох сыппыта, Онтон төрдүс түүнүгэр «Ол дойдуга» аттаммыта — Ол сахха эмчит-томчут суоҕа. «ХС»

несов. 1. сыт; лежать на траве окко сыт; лежать с воспалением лёгких ойоҕостотон сыт; 2. (находиться) сыт, баар буол; книга ле- жит на столе кинигэ остуолга сытар; 3. (быть расположенным) сыт, тур; город лежит на берегу моря куорат муора кытылыгар турар; 4. на ком, перен. (о заботах и т. п.) киир, тигис; это лежит на его обязанности ити кини эбээһинэһигэр киирэр; # лежать на печке таак тарайа сыт; душа (или сердце) не лежит к кому-чему сүрэҕим тэппэт, санаам кэлбэт,

I
ас I, диэнтэн дьаһ
туһ. «Бокуонньук кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мэхээс, мин ааны астаран көрүүм эрэ. Аны аһаайаллар. С. Ефремов
Кини [оҕонньор] өр да өр үҥэн-сүктэн, ааны астарбыта, итиэннэ ол дьиэ иһиттэн киһи тахсыбыта. Эвен фольк. Табаар кэлиитин саамай үгэнин саҕана, ол хатаппыт ыскылааттаргын астардаххына сатанар. М. Попов
Түптэ онно диэн Төгүрүк үс оҥкучаҕы хастарбыт. Түһүлгэ түһүө диэн Орулуостаах алаас Уҥа муннугар Аар баҕах астарбыт. С. Зверев
Мундербек, халбарыс гынан, сыыһа астаран баран, суон моонньун төрдүгэр саасканан курбуулуур. Эрилик Эристиин
Икки килэмиэтир усталаах үрэҕи хонууга бульдозерынан астаран сирин тэҥнээбиттэр, биэтэк аспыттар. В. Протодьяконов
II
туохт.
1. Сиэллэрэн эбэтэр сүүрдэн кэлэн, эмискэ хоруйа биэрэн тохтот (хол., аты, табаны). ☉ Приехать рысью или вскачь и резко остановить (напр., коня, оленя)
Сарсыарда халлаан сырдыытыгар Сэргээчээн тордоҕун таһыгар [табаларын] астарда. Болот Боотур
Хас да кэккэлэһэ олорор ыаллары ааһан, биир кэлим таас түннүктэрдээх балаҕан олбуоругар астаран, тохтоотубут. Эрилик Эристиин
Мин аргыстарым ампаар дьиэлээх ыал тэлгэһэтигэр ойутан киирдилэр, аттарын «тойон сэргэҕэ» астардылар. И. Никифоров
△ Тиксиһиннэр, тохтот (хол., тыыны). ☉ Причалить, остановить (напр., лодку)
Оҕонньор, тыытын ньамахха астараат, санаата батарбакка, ханнык эрэ туолбат, симик эрэмньигэ баһыйтаран, тордоҕун диэки көрдө. С. Курилов (тылб.)
2. Дьулурҕатык айаннаа (ат туһунан). ☉ Идти стремительным, быстрым аллюром (о лошади)
Бобуоска сыарҕа үрдүгэр улахан чыыннаах тойон киһи, эҕэрдэлээбитинэн, олбуор иһигэр харылаччы астаран киирдэ. П. Филиппов
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна арҕаа диэки атын эргитээт, тиҥилэхтээбитигэр, тоҥо турбут Сындыыс сонно уу дьоруонан астарда. Уустаах Избеков
Кинилэргэ — Айаннатан астаран, Сиэллэрэн сикситэн Бу киэһэ тиийиэҕиҥ. Суорун Омоллоон
3. Туохха эмэ аалларан бааһыр (хол., ат арҕаһын туһунан). ☉ Натереть, намять (напр., о холке лошади)
Арҕаһын астарбыт көлө — көлө буолбат. Амма Аччыгыйа
Бары аты тула үмүөрүстүлэр. Аттара хаһан эрэ ыҥыырга астарбыт бааһа онно лоппоччу иһэн тахсыбыт. П. Филиппов
Ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
♦ Ааны кэтэҕинэн астар — дьиэттэн, хостон үүрэн таһаар. ☉ Выгонять кого-л. из дома, комнаты (букв. заставлять его открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини [Горбунову] саҥарбытым. Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Сүрэҕин астарбыт — тугу эмэни (хол., сыаны, минньигэһи) наһаа сиэн, аны ону кыайан сиэбэт буолбут. ☉ Ему претят жирные и сладкие блюда (букв. он заставил колоться свое сердце). Оҕо кэмпиэти наһаа сиэн сүрэҕин астарбыт
◊ Астаран ыарыы — сэбиргэхтэтии, ойоҕостотуу. ☉ Воспаление легких.