м. 1. ойоҕос, сэбиргэх; у меня колет в боку сэбиргэҕим анньар; 2. (сторона) ойоҕос, эркин; бок о бок ыкса, кэккэлэһэ; по боку тэйиччи, киэр; под боком сэргэстэһэ, олох ойоҕоско; взять за бока үүйэ-хаайа тут, ык-хаай.

дэгдэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Геннадий Бологуров хайыүйэ ыараханнык бааһыран сытара. [Кини], тугу да саҥарбакка, сэбиргэҕинэн дэгдэҥнээн тыына сытара. Эрилик Эристиин
Эмээхсин көлөһүнэ сарт түһэн, туман курдук, хараҕар дьон сирэйэ барыта бииргэ холбоһон, кып-кыһыл, өрүтэ дэгдэҥниир курдук буолбахтаан ылар. А. Сыромятникова
Кинини кытта сэргэ дэгдэҥнээн, чиҥ-чиҥник хааман Федя иһэрэ. А. Гайдар (тылб.)

аат. Түргэнник тарҕанар, кылгас кэмҥэ күүскэ ыарытыннарар сыстыганнаах ыарыы. ☉ Быстро распространяющаяся инфекционная болезнь, эпидемия
Уон ордуга түөртээхпэр төрөөбүт ийэм-аҕам уҥуохтарын, дьаҥҥа өлбүттэрин кэннэ, бэйэм соҕотоҕун иин хаһан туппутум. Суорун Омоллоон
Нөҥүө дьылыгар аны сылгы дьаҥа турбут. Күннүк Уурастыырап
Ол саас тойоммут сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
п.-монг. йаҥ

туохт. Бокут, токут (илиини, атаҕы). ☉ Сгибать в локтях, коленях (руки, ноги). Көллүбүт атаххын такытыма
□ Илиитин бэрт муҥунан такытан сирэйин аһара кэтэҕин диэки ууммута. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Дьөгүөссэ] икки илиитин такытан сиэптэрин туппахтанар, сэбиргэхтэрин имэринэр. П. Аввакумов
Хайа тэллэҕэр илиилэрин иннин диэки уунан, атахтарын тобуктарынан такытан, тура түһэрэ. Н. Абыйчанин

аат., кэпс. Бааһырыы, баас ылыы. ☉ Ранение
[Тэрэнтэй] сэрииттэн дойдутугар эргиллэн кэлэн баран, араанньыта аһыллан өлөөхтөөбүтэ. И. Егоров
Мин атаҕым араанньыта ыалдьар. Туох эрэ туус мустар үһү. «ХС»
◊ Араанньы (араанньыс) буол кэпс. — ханнык эмэ миэстэҕэр таптар, бааһыр. ☉ Быть раненым в какую-л. часть тела
Сэбиргэхпинэн киирдэ да кэҥэспин, бэрт улаханнык араанньы буолбатым быһыылаах, сытыарыҥ уонна тахсан ытыалаһыҥ. Эрилик Эристиин
Өлөксөй иһинэн араанньы буолан, үс ыйы быһа госпитальга сытан баран кэлбит. Н. Босиков

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эрэ туохха эмэ аалсыытыттан, ыгыллыытыттан, кыбыллыытыттан тахсар бытаан синньигэс тыаһы таһаар. ☉ Протяжно скрипеть (напр., о двери, санях)
Хотон аана биллэ-биллибэттик кыыкынаата. Софр. Данилов
Айанньыт сыарҕата кыыкыныыр. Эрилик Эристиин
Сыарҕа ыллыга араастаан кыыкыныыр, куучугуруур, сырдьыгыныыр, сыарҕа сыҥааҕа хаахыныыр. Н. Габышев
2. Кэһиэхтээх, бүппүт куоласкынан сэниэтэ суохтук нэһиилэ саҥар, саҥа таһаар. ☉ Говорить слабым сиплым голосом, издавать слабый скрипучий звук
«Ох, Айыы Тойон таҥара!.. Туох иһин накаастыыгын!» — диэн кыыкыныыр Архыып оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Сиидэркэ, быарын харбанаат, чохчойо-чохчойо, күлэн кыыкынаата. И. Гоголев
Ийэлэрэ бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
△ Ыараханнык, тыастаахтык тыын. ☉ Дышать тяжело, с хрипом, сипеть
Өлөрө чугаһаабыт эмээхсин кыыкыныыр. Амма Аччыгыйа
Ыараханнык бааһырбыт …… Коля Манасов …… сэбиргэҕэ дэгдэҥнии-дэгдэҥнии, тыастаахтык кыыкынаан тыынара. Эрилик Эристиин
Хата уолгут тыҥатыгар кыырпах да саҕа кыыкынаан иһиллэр туох да суох. Хаһан да тымныйбатах киһи курдук. «ХС»

даҕ.
1. Ыарыыны үтүөрдэр, оһордор кыахтаах. ☉ Лекарственный, целебный, целительный, лечебный (напр., о воздухе)
Эти-хааны дьэгдьитэр Эмтээх салгын үрбүтэ, Көмүс өҥнөөх долгунум Күдээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Онно кини [саха омуга] кыргыстаах да, эйэлээх-иллээх да олоҕун арахсыспат аргыһа, миинэр миҥэтэ, эмтээх аһа, таҥнар таҥаһа — сылгыта — муус куйаар дойдуга тиийэ кэлистэҕэ. КДьА
Кытаҕастыы хам ылларбыт Кыыс оҕо сэбиргэҕэ Эмтээх иннэ укуолунан, Эдэр быраас көрүүтүнэн ыраастана оҕустаҕа, Ылыҥ, көрүҥ тоҕо баҕас кэрэтэй! С. Васильев
2. Кимиэхэ, туохха эмэ туһалаах. ☉ Полезный в каком-л. отношении
Ыт сааҕа бииргэ эмтээх диэбиккэ дылы (өс ном.). Сахаларга «кур ыт сааҕа курдуурга эмтээх» диэн өс хоһооно баара. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Ити алгыс тыллар Н.Е. Мординов курдук талааннаах суруйааччыларбытыгар туох эмэ эмтээх буолбут буолуохтаахтар. ЧКС ОДЬКИи
3. эргэр. Кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннаах. ☉ Имеющий отношение к чему-л. [— Эт эрэ, таабырыныҥ] туохха эмтээҕий? — Барымайга бары эмтээх. ПЭК СЯЯ
[Бу таабырын] аһыыр аска эмтээх, [оттон бу] — сүүрэр атахтаахха эмтээх. ПЭК СЯЯ
◊ Эмтээх бадараан көр бадараан
Манна баар: туус, уоттаах хайа, кырааскалаах хайа, таас туус хайа, эмтээх бадараан, таас чох! И. Данилов
Эмтээх бырыы — эмтээх бадараан диэн курдук (көр бадараан). Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
«Оҕолоор, — диэтэ учуутал, — эмтээх бырыы арамачыыс ыарыыны эмтиир». «ХС». Эмтээх оттор (үүнээйилэр) — ыарыыны тохтоторго, ыарыһаҕы үтүөрдэргэ көмөлөөх оттор (үүнээйилэр). ☉ Лекарственные растения
[Уот Хойостоон] араас эмтээх оттору билэр курдук кэпсиирэ уонна таба муоҕун ханнык эрэ үүнээйини кытта бииргэ мэлийэн, үчүгэй лэппиэскэни, хааһыны оҥоробун диир буолара. Амма Аччыгыйа
Кини сүрэҕэ ыалдьара. Ол ыарыытыттан эмтээх оту оргутан, ол уутунан эмтэнэрэ. Суорун Омоллоон
Биһиги тыаларбытыгар сир араас астара, эмтээх үүнээйилэр үүнэллэр. Ол иһин биһиги тыаны өссө ордук күндүтүк саныыбыт. «Кыым»
Хиимийэ уонна биология кафедрата Саха сиригэр үүнэр эмтээх үүнээйилэри, сүөһү аһылыга буолар оттор химическэй састааптарын үөрэтэрэ. «ХС». Эмтээх уу — үксүгэр сир анныгар үөскүүр, көннөрү уутааҕар үрдүк тэмпэрэтиирэлээх, киһи доруобуйатыгар туһалаах миньэрээллээх уу. ☉ Минеральные воды
Дьиктитэ диэн бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
Кулаар уонна Ньурба бөһүөлэктэрин чугастарыгар эмтээх уулар бааллар. «Кыым»

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

сыһ. Хамсаабат, төлөрүйбэт гына, ыга. ☉ Плотно, туго, крепко
Сүүс киһи бииргэ хам баайыллан сылдьаллар үһү (тааб.: туу). Ийэм эрэйдээх төбөтүн былаатынан биир кэм хам тардынан сылдьар. И. Федосеев
Испиискэ баарын мурун соттор былаатынан хам суулаата. Н. Габышев
Лөкүөрүйэ эмээхсин үтүлүгүн эрбэҕин иҥиир сабынан хам тигэ олордо. П. Аввакумов
♦ <Айаҕа> хам буолбат көр айах I
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур
Бадарааҥҥа хам тэбис (тэпсилин) көр бадараан. Уулаах Уйбаан эргэ олох бадарааныгар хам тэпсиллэн сылдьыбыта. Эрилик Эристиин
Саба (хам) баттаа көр баттаа. Кинилэр сабыдыалларын хам баттыахха айылаах күүс, дьиҥэр, онно суоҕа. «ХС. Хам аччык көр аччык. Мин куруук хам аччык сылдьарым. И. Гоголев
Ийэ барахсан, сайыҥҥы өҥүрүк куйааска, кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга хам аччык сылдьаҥҥын үлэттэн илиигин араарбатыҥ. И. Егоров
Сампара, тоорохой да эти айаҕар укпакка, хам аччык утуйар. П. Ламутскай (тылб.). Хам бааччы — 1) көрсүөтүк, хамсаабакка, чуумпутук. ☉ Скромно, спокойно, смирно, тихо-мирно
Уол киириэр диэри Пуд Ильич хам бааччы олорор, сынньанар. Далан
Арай биирдэ Маайа көрбүтэ: учуутала хам бааччы турара. Н. Якутскай; 2) утарыласпакка, мөккүөрэ суох. ☉ Без противостояния, без борьбы
Билигин биһиги хам бааччы олоруо суохтаахпыт. Далан
Кини үҥүүтүн былдьаттар эрэ, ол курдук, өлөргө бас бэринэн, хам бааччы туран биэриэхтээх эбит. «ХС». Хам бар — эмискэ саҥата суох буол, тохтоон хаал, саҥарыма, ах бар. ☉ Внезапно замолчать, умолкнуть
Ити тылы истэн, бу кыра уолу бас-көс туттан хаалбыт дьон хам бардылар. Эрилик Эристиин
Сэһэргэһээччилэр сирэй сирэйдэрин көрсө түспүттэрэ, таалбыт курдук, чочумча хам баран олорбуттара. Д. Таас. Хам туттарбыт харыс. т. — тымныйан тыҥата ыалдьыбыт, ойоҕостоппут, сэбиргэхтэппит. ☉ Заболеть пневмонией
Сыыстаран, сэбиргэхтэринэн эмискэ хам туттаран, онтон да атын ыарыыларынан өлөөччү эмиэ элбэх буолара. Бэс Дьарааһын
◊ Хам ас — таҥас алдьаммытын тик. ☉ Зашивать (дыру)
Аны маны миэхэ ким хам анньан биэриэ үһү (ырбаахытын алдьаммытын көрөр). Суорун Омоллоон
Даппарай дьонун илдьирийбит таҥастарын хам анньар. Ойуку. Хам сыстыы эмт. — оһоҕос сыстыһыыта. ☉ Образование спаек в кишечнике, сращение ткани в результате воспаления. Муҥурдаах эпэрээссийэтин кэнниттэн өр сытыллыа суохтаах, хам сыстыы буолуон сөп. Хам тоһоҕолоо көр тоһоҕолоо. Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… П. Тулааһынап
Хам хатанна көр ха- тан I. Уола билигин аҕай үөрэн-көтөн кэлбитэ дии, хоһугар киирэн хам хатанан хаалла, тоҕо тахсыбат? Тумарча
ср. орд. хам ‘закрываться’, др.-тюрк. хам ‘сваливать, сбивать’

I
туохт.
1. Олох олорон бүт, быһын. ☉ Умереть, скончаться
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
Ойуулуом этэ эһиэхэ Оччотооҕу мин ыалларбын Суохтарынан туһанаммын: Сут дьыл балыктыы Кэбээйигэ Сорохторо көспүттэрэ, Сорохторо өлбүттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
2. Охтон хаалан быһын, өрүттүбэт гына оҕун (сүөһүнү этэргэ). ☉ Околевать, издыхать (о скотине)
Итиччэ өрүттүбүт сүөһү өлүмээрэй дии саныыбын. Амма Аччыгыйа
Ол курдук икки аттара сотууҥҥа өлөн хаалбыттара. Эрилик Эристиин
3. Кууран-хатан дьүһүҥҥүн сүтэр, кубарый (охсуллубут от туһунан). ☉ Поблёкнуть, увянуть (о растениях, напр., о скошенной траве)
Күһүн от-мас хагдарыйар. Кыһын от-мас өлөр. Бу аан дойдуга туох барыта үөскүү-үөскүү өлөр, өлө-өлө үөскүү турар. П. Ойуунускай
Оппут өлө илик, тыбыс-тыыннаах сытар. Хайыыбыт? «ХС»
4. көсп. Халлаан атын эттигинэн хаххаланан, күлүктэнэн көстүбэт буол (ый, күн туһунан). ☉ Затмеваться, быть в затмении (о солнце или луне)
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Биир ыйдаҥа киэһэ ый өллө. Амма Аччыгыйа
♦ Өлбөт мэҥэ уута миф. — 1) олоҥхоҕо, остуоруйаҕа баар дьикти күүстээх эмтээх (өлбүтү тилиннэрэр) ураты убаҕас (уу). ☉ Живая вода
Өр буолбата, Өтөр гыммата, Өлбөт мэҥэ уутун Өрө кылбатан таһаарда. П. Ойуунускай
Өлбөт мэҥэ уутун аҕалларгын, оҕоҕун төннөрүөм этэ. Амма Аччыгыйа; 2) өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэһэр суолталаах, абыраллаах туох эмэ. ☉ Что-л. равное по действию, свойствам живой воде
Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
Мумиё киһини ыарыыттан барытыттан өрүһүйэр өлбөт мэҥэ уута буолбатах диэн бары ааптардар кичэллээхтик сэрэтэллэр. «Кыым». Өл да төрөө — булгу, хайаан даҕаны, өлөргүн да кэрэйбэккэ. ☉ Обязательно, в любом случае, во чтобы то ни стало, хоть умри (но найди, доставь, сделай)
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Өл да төрөө, баран билэ охсон кэл. «ХС». Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө түөлбэ. — киһи тиийбэт ырааҕа, онно мин (көннөрү киһи) хайдах тиийиэм буоллаҕай. ☉ Недосягаемая даль, до которой обычному смертному не добраться. Ол дойдуга өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө? Өлөн-охтон биэримэ — кыайтарыма, самнан, түһэн биэримэ. ☉ Не давать одолеть себя, не сдаваться, не падать духом
Бу бэйэлээх үлэһит дьон өлөн-охтон биэрбэт үйэтэ кэллэ. «ХС». Өлө оонньоотоҕун — туһата суохха, туһаммат суолугар эрэйдэннэҕин. ☉ Зря страдать, напрасно мучиться
«Били дьахтар Биир кэм мээрилээн, Сибиинньэтэ иитиэх дии-дии Силбиэтэнэн барбытыгар, Өс киирбэх кэлэн, бу Өлө оонньоотохпун», — диэн Адам Романович аналлаах хотунун «Абаансанан» мөҕөн айдааран барда. Р. Баҕатаайыскай
Ити санаанан салайтаран, бу өлө оонньоотохпун. С. Федотов. Өлөр андаҕар — тыын толуктаах андаҕар. ☉ Смертная клятва
Хайыахпыный, өлөр андаҕар биэрдэҕим дии. Өлөр атаһым көр өлөр доҕорум. Арай Көмөр Татаар өлөр атаһа, байан сүөһүтүн ахсаанын, харчытын сууматын билбэт буолбут Ньаамахтай Уйбаан туора туттара. Н. Босиков. Өлөр да соло (иллэҥ) суох — олус элбэх үлэлээхпин, онон тугу да гынар кыаҕым суох. ☉ соотв. хлопот полон рот, некогда даже умереть
Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ, адьас буоссата суох курдук бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Өлөр доҕорум — саамай истиҥ, чугас доҕор. ☉ Закадычный приятель, лучший друг
— Ханналаатыҥ, Вася? — Ээ, Амматтан биир өлөр доҕорум көтөн иһэр, ону көрсө киирээри. С. Руфов. Өлөр мөхсүү — тыын тахсыыта, быстыыта. ☉ Предсмертная агония. Дьиэ-буо! Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн Күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Өлөр охтуутун оҕутта — өрүттүбэт гына ыарыйда, өлөр ыарыытынан ыарыйда. ☉ Его сразила смертельная болезнь
Ол олорон саас ийэлэрэ, сэбиргэх анньарга ыалдьан, өлөр охтуутун охтубута. Эрилик Эристиин
Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута. Суорун Омоллоон. Өлөр өлүөхүмэ эргэр. — аһара кырдьаҕас, ыарыһах, өлөр турукка чугаһаабыт киһи. ☉ Дряхлый, больной человек, находящийся при смерти
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныыхаахыныы Сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт Өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өлөр өстөөх (өстөөхтөр) — улаханнык, эйэлэспэттии (бэйэ бэйэни өлөрсүөх курдук) өстөөх (өстөөхтөр). ☉ Смертельный, заклятый враг
Ньукууһа этэр буоллаҕына, Луханы талымаҥ! Ньукууһа — эсер, оттон эсердэр кыһылларга өлөр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Кэлэйбит сирэ — кэлэктиип, Өлөр өстөөҕө — үлэ, Кэнийэр киһитэ — кэргэнэ, Ыстыыр ыаһа — ыаллара, Баар суох баҕата — барыс, Туохтан да ордороро — дуоһунас. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр Соппуруон баай өлөр өстөөхтөрө. Н. Якутскай. Өлөр саҥатын саҥарда (саҥата иһилиннэ, таҕыста) — ыарыыланан, куттанан, өлөн эрэр киһи курдук куһаҕаннык саҥарда, хаһыырда, часкыйда. ☉ соотв. смертным криком (букв. завопил предсмертным воплем)
Кини күтүр [демон] угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ да, кыыс соҕотохто эрэ өлөр саҥата иһиллэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс өлөр саҥатынан өрө татынньахтыы түстэ, өлөр бэрт буолла. П. Ойуунускай. Өлөр үйэтигэр — кырдьан өлөр кэмигэр. ☉ На закате жизни
[Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытта илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ. Өлөрү утуйарга холоо — өлөртөн да куттаммат буол. ☉ Сражаться, бороться не на жизнь, а на смерть, биться, не жалея жизни (букв. смерть почитать за сон)
Өлөргүн утуйарга холообут киһигин дуо? Тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Кыргыһыыга буспутхаппыт, өлөллөрүн утуйарга холуур сэрииһит дьону дьулатар уустук этэ. Далан. Өлө сытар киһиттэн туһа (утурук) эрэйбиккэ дылы – туһалыа суоҕун көрөн туран туһа эрэйэр. ☉ Просит, зная, что пользы не будет. Тотон өлөн — таах сылдьартан эбэтэр аһара туолан. ☉ соотв. с жиру беситься
«Тотон өлөн» диэбиппин итэҕэйбэтиҥ быһыылаах. Софр. Данилов. Уутугар өлбүт (уубар өллүм) — олус утуктаабыт (хас да түүн аанньа утуйбакка). ☉ Одолел сон, смертельно хочется спать
Оҕо сылайбыта бэрт буолан, уутугар өлөн илииттэн илиигэ ылылларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Ааспыт олохпун толкуйдуубун… Уубар өлөммүн утуктуубун. Дьуон Дьаҥылы
◊ Ахтан өл — туохтан (кимтэн) эмэ ыраах сылдьан, суохтаан, чуҥкуй, тэһийбэт-тулуйбат буол. ☉ Сильно скучать, тосковать по кому-чему-л.
Мин бу билигин хоту дойдубун ахтан өлөн иһэбин. Н. Габышев. Аччык өл — олус аччыктаа, аһары аччыктаа. ☉ Оголодать
[Күлүк:] Тоҥноххо, аччык өллөххө баай наадалаах курдук буолар да, ол улахан буолбатах. А. Софронов. Көҕөрчү (көҕөрө) өл — аһара куттанан, уолуйан, атаххар нэһиилэ уйуттан тур, көҕөрөн таҕыс (үксүгэр сирэй туһунан). ☉ Позеленеть от страха (о лице)
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Кубарыйа өл — олус куттанан кубарыйан хаал (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Сильно побледнеть от испуга
Хабырыыс таһырдьа тахсаат, сирэйэ кубарыйа өлөн, аллараа сыҥааҕа титирээн, төттөрү ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа. Кыбыстанкыпчынан өл — туохтан эмэ олус кыбыһын. ☉ Сильно засмущаться, застесняться кого-чего-л.. Өлбөт мэҥэ фольк. — 1) өлбөт-сүппэт уһун үйэ, уһун дьоллоох олох. ☉ Бессмертная, долгая счастливая жизнь
Өй, үлэ күүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
Сордоох соллоҥ үйэтэ, Соҥуй-ынчык түрмэҕэ Өлбөт мэҥэ бэйэҕин [Дьоллоох олоҕу] Сүрдээх өртөн күүппүппүт. Эллэй; 2) тыыны уһатар, үйэни салгыыр туох эмэ (хол., эмп-томп). ☉ Средство, способствующее долголетию (напр., лекарство)
Эһэ үөһэ — өлбөт мэҥэ тэҥэ. И. Гоголев
Онно билбитим уу, суох буоллаҕына, уһулуччу күндүтүн, өлбөт мэҥэҕэ тэҥин. Ф. Софронов. Өлөр быатыгар — кыһалҕатыгар, бу буолуох. ☉ К несчастью (букв. к смерти)
Абамсүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Бу муҥнаах баара өлөр быатыгар хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай. Өлөр өлүү — олох олорон бүтүү, туохтан эмэ өлүү-сүтүү. ☉ Неминуемая смерть
Таалар быарын, үллэр сүрэҕин, Таба түһэммин, дьөлө сүүрэммин Өлөр өлүүгэ умса оҕустаҕым, Өлөр өлүүгэ тиэрэ тэптэҕим. П. Ойуунускай
Күн үрдүгэр киһини өлөр өлүүттэн өрүһүйэр эмчиттэн ордук идэ суох диэн этэллэрэ. «ЭК». Ууга өл — ууга түһэн чачайан өл. ☉ Утонуть. Үстэ өлөн тилин — үс төгүл өлө сыһасыһа тыыннаах хаал. ☉ Трижды оказаться на волоске от смерти (букв. трижды умирая, воскресать)
Үстэ өлөн тиллэҥҥин, Үрдүк ааттанаҥҥын, Үтүө сурахтанаҥҥын, Өһүөннээххин дьакыйаҥҥын, Өрөгөйүҥ үрдүөхтүн. П. Ойуунускай. Хара өлүөр диэри — өлөр күнүгэр диэри. ☉ До последнего дня, до последней минуты жизни
Хара түөкүн, хара өлүөр диэри кини үөнэ бараммат, — дии-дии, муус анныгар анньан кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. өл
II
өл (өллө) хап (киллэр, булун, ыллар) — аһыы түс, аһаан сэниэтэ ыл. ☉ Перекусить, заморить червячка
Мин бастаан өл хаба түстэхпинэ сатаныыһы. Болот Боотур
Бэйэтэ өл киллэрэ түһүөн уонна доҕорун мииннии түһүөн наада этэ. Н. Заболоцкай
Букатын быстан, соһуллан хаалбыт дьүөгэбин онтон [кус мииниттэн] өл ылларан, сэниэ киллэрэн сүһүөҕэр туруорабын. П. Тулааһынап
ср. монг. өл ‘питательность’
III
аат. Собо иһигэр, оһоҕоһун быыһыгар баар кытархайдыҥы болоорхой өҥнөөх убаҕас маасса (бустаҕына хойдор уонна бороҥ өҥнөнөр). ☉ Кашица (часть внутренностей карася: густая жидкость красноватого цвета, при варке становится гуще и приобретает коричневатый цвет)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйар. Н. Якутскай
Биир оҕонньор собо өлүн сии олорор үһү (тааб.: моҕотой). Собо, кырдьык даҕаны, бастыҥ ас буоллаҕа. Киниэхэ туох тэҥнэһиэ баарай?! Өлө, миинэ. Багдарыын Сүлбэ
Собону хатырыктаан баран үөстэниллэр. Искэҕэ уонна өлө балык миинин амтанын тупсарар. Дьиэ к.
△ Ханнык баҕарар өрүс балыгын сиэниллибэт иһэ-үөһэ, оһоҕоһо. ☉ Внутренности речной рыбы (несъедобные)
Ити икки ардыгар Туотук бил балыгын төбөтүн быһан, иһин хайытан, төбөтүн уонна ис өлүн хотойдоругар өлүүлээбитэ. И. Федосеев
Балык өлүн, искэҕин үөстүүргэ хайытыллыбыт сиринэн ороон ылыллар уонна ынах арыытыгар соркуойданар. ТИИ ЭОСА
Уол туран хааһахтан хаппыт балык төбөтүн, сытыйбыт балык өлүн арбаҕаһын тэллэҕэр куттан ыттарга барбыта. «ХС»