1) красить, окрашивать; муостаны кырааскалаа = красить пол; 2) перен. приукрашивать; кырааскалаан кэпсээ = рассказывать, приукрашивая.

туохт., эргэр. Бутугунан (кыраасканан) сот. ☉ Покрывать краской, окрашивать
Барыны бары бутуктууллар. ПЭК СЯЯ

1) уст. окрашивать посуду и кожу корой ивы; см. сиһик 2; 2) перен. окровавить; сүөһүнү өлөрөн сиһиктээ = бить и свежевать скот.

1) придавать какой-л. цвет, окрашивать; кыһыл өҥнөө = окрасить в красный цвет; от күөҕэ өҥнөө = окрасить в зелёный цвет; халлаан күөҕэ еҥнөө = окрасить в синий цвет; 2) описывать масть животного.

туохт.
1. Ханнык эмэ өҥнөөх оҥор, ханнык эмэ өҥүнэн кырааскалаа. ☉ Окрашивать в какой-л. цвет
Чугастааҕы тыалартан халыйан кэлбит боруҥуй күөл килбэйэр урсунун тимирдии дьэбир, хара өҥнөөбүтэ. Далан
Тириини араҕас өҥнүүргэ араҕас өҥнөөх буору уонна лабыктаны туһаналлара. АНП ССХТ
2. Нүөлсүт, уунан угуттаа (хол., ходуһа сирин). ☉ Орошать, поливать водой
Улуу мунньах бары баар үрэхтэри, күөллэри холбоон, ханаал хаһан ходуһа сирдэрин угуттуур, өҥнүүр гына ууруу ууруоҕа. П. Ойуунускай
3. кэпс. Киһи сирэйин охсон көҕөрт. ☉ Ставить синяк на лице. Чэ, кэл, чугаһаа! Сирэйгин-хараххын өҥнүөм!
♦ Өҥҥүтүн өҥнөөтүм — айыыгытхараҕыт, буруйгут иһин кэһэттим, өспүн ситистим. ☉ Я отомстил вам (букв. перекрасил вас в мутный цвет)
Өҥҥүн өҥнөөтүм, түүгүн үргээтим. ПЭК СЯЯ
Биһиги атаҕастабыллаах буола оонньообуккутун, өҥҥүтүн өҥнөөн, суолгутун суоллаан, күллэри көтүтүөхпүт, имнэри сүтэриэхпит. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыс, булкуй. ☉ Приводить что-л. в беспорядок
Кини суот үлэтин бутуйбат гына оҥорон утары дьыала оҥороору сылдьабын. М. Доҕордуурап
Дьонунан илдьи булкуйан, Дьон төрдүнууһун бутуйан, Кулаактары кистээн куоттартыыра Холкуоска хорҕотон хааллартыырга. С. Васильев
2. Ким эмэ өйүн-санаатын иирт, аралдьыт. ☉ Сбивать с толку кого-л.
Кини [Долгунуоп] биһиги нэһилиэккэ үгүс оччотооҕу дьону бутуйбута. Ол дьон билиҥҥэ диэри кэмсинэн ытыы-соҥуу сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Дантес куйаҕын туһунан легенданы кэпсиир букатын наадата суох этэ. Эйигин итинтикэҥ бутуйан кэбистэ. Софр. Данилов
Сараапап атыыһыт билигин да санаата астына илигэ. Кини ыйытыынан дьон санаатын бутуйар баҕалааҕа. Н. Якутскай
3. Алҕаска биири атыны кытта булкуй. ☉ Ошибочно принимать одно за другое
Бастакынан, эһиги чааһынайы уопсайы кытта бутуйаҕыт. Аҕыйах куһаҕан устудьуонтан сылтаан бүтүн курс бүтүннүүтэ «абсолютно» тугу да билбэт диир алҕас. Н. Лугинов
4. көсп. Тугу эмэ гыммыты, оҥорбуту биллэримээри анаан атыннык тутун, муннар, атыны оҥор, сымыйа сураҕы тарҕат. ☉ Путать следы, распространять ложные слухи о чем-л.
Артымыай эписиэр, Отоойко бандьыыт үөрдэрэ Чурапчы лааппыларын халаан бараннар, Дьааҥы диэки күрээтилэр диэн баара, соруйан суолларын-иистэрин бутуйаары бэйэлэрэ оннук сураҕы тарҕаппыттар. Л. Габышев
Манна чугаһаа эрэ, тукаам, бу уйалыы кэлэн иһэр тииҥ суола дии, быһыыта. Оннук эбит. Атаҕа маадьаччы барбыт, маска тахса-тахса соруйан суолун бутуйан айанныыр эбит. Л. Попов. Тэҥн. булкуй
II
туохт., эргэр. Үүнээйиттэн бэйэ оҥорбут кырааскатынан сот (үксүгэр кытархайдыҥы өҥ араас дэгэтинэн). ☉ Красить, окрашивать что-л. растительной краской домашнего приготовления (обычно различными оттенками красного цвета). Былыргы сахалар түнэ, сарыы таҥастарын сиһиктэн оҥорор кырааскаларынан бутуйан араас өҥнүүллэрэ. Тэҥн. сиһий
ср. тюрк. боя, буя, бодо ‘красить’

туохт.
1. Күн тахсара чугаһаан суһуктуйан бар, сараа. ☉ Светать, рассветать
Хараҥа арыллан, дьэҥкэрэн, халлааммыт кылбаара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
Сарсыарда аайы халлаан атын кэрэтик сырдыыр, күн туспа үчүгэйдик тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда халлаан сырдаан барда. Туман көтөн эрэр. Т. Сметанин
2. Уотунан тык, күлүмнээ, умай (ый, күн, лаампа туһунан). ☉ Светить, светиться, сиять, блестеть
Күн кинилэр эрэ тустарыгар тахсара. Ый, сулустар эмиэ кинилэргэ эрэ анаан сырдыырга дылылара. Н. Лугинов
Көмүлүөк оһохтор күөдьүйэн, Күлэ-сала сырдаатылар. С. Васильев
Бу көрө-истэ олордоҕуна чугас соҕус уот сырдаан көһүннэ. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)
3. Маҥхайан, туналыйан көһүн, күндээр. ☉ Озаряться, быть освещённым чем-л., выделяться белизной, белеть
Чаҕылҕан чаҕылыйда, иннибэр улахан таас хайа сырдаан көһүннэ. Т. Сметанин
Томтойон, туртайа сырдаан Ыраах Днепр дьиримниирэ. Баал Хабырыыс
Сыа хаар тэлгэнэн, сир ийэ сырдаан, туналыйа сытар. М. Доҕордуурап
4. Сырдыктан буорту буолан хаал, туһаттан таҕыс (хаартыска түһэрэр пүлүөҥкэ, хаартыска бэчээттиир кумааҕы туһунан). ☉ Засвечиваться (о светочувствительной плёнке, фотобумаге). Фотоплёнкабыт сырдаан хаалбыт
5. көсп. Билииҥ-көрүүҥ хаҥаан, сайдан, өйгүнэн-санааҕынан ырааһыр. ☉ Созреть духовно, умственно, стать сознательнее, культурнее
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Норуоппут сырдаата, дьонсэргэ сайынна, «Абырыыр» таҥара эһиннэ, Албына, суоҕа дьэ билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Күн аайы хайдах эрэ күүстэрэ-уохтара эбиллэн, өйдөрөсанаалара сырдаан иһэр курдуга. М. Доҕордуурап
6. көсп. Ис-искиттэн өрө көтөҕүллэн үөрүүнэн, дьолунан сыдьаай, иэй. ☉ Сиять, светиться, светлеть, освещаться внутренним светом (напр., о лице)
Кини кэрэтэ хайдах эрэ иһиттэн сырдаан, сардаҥаран тахсарга дылы гынара, ол курдук көрүүтэ-истиитэ, туттуутахаптыыта, таҥаһа-саба — барыта сөп, киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэрэ. Суорун Омоллоон
Дьахтар сырдыы түспүтэ, улаханнык махтанарын эппитэ. Болот Боотур
Итини истэн мин дууһам сырдаан кэллэ. М. Доҕордуурап
♦ Сирэйэ-хараҕа сырдаабыт көр сирэй-харах
Ылдьаана үөрэн кэрэ сирэйэхараҕа дьиктитик сырдаата. Амма Аччыгыйа
Кыысчаан сылаас чэй иһэн, аһаан-сиэн, хайдах эрэ, сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. И. Федосеев. Хараҕа сырдаата — 1) арыый кэҥээтэ, холкутуйда (ыарыы кэнниттэн). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободнее (напр., после болезни)
Уолчаан, сыаны хаба тардан ылан, тииһинэн хадьырыйбыт, сии охсон кэбиспит, хараҕа сырдаабыт, сэниэлэммит. И. Гоголев; 2) көхсө кэҥээтэ, уоскуйда. ☉ Смягчиться, потеплеть, оттаять душой
Ити истиҥ, эйэҕэс тыллартан, көмүлүөк оһох элэккэй сылааһыттан сылайбыт, аччыктаабыт эрэйдээхтэр көхсүлэрэ кэҥээтэ, харахтара сырдаата. И. Гоголев
Хааман истэҕин аайы арыый холкутуйан, төрүт да киэҥ киһи көхсө улам кэҥээн, хараҕа сырдаан барда. Н. Заболоцкай
ср. ДТС йару ‘светить, сиять’, хак. чары ‘светить, освещать’, кирг. сыр ‘краска’, сырда ‘красить, окрашивать’