сов. 1. кого (усадить по местам) олорт, олордуталаа; 2. кого (посадить порознь) араара олордуталаа; 3. что (растения) олорт, тарҕатан олорт.

гл
олордуталыыр

сов. 1. кого олорт; усадить учеников за уроки үөрэнээччилэри уруоктарын аахтара олорт; 2. что чем (растениями) олорт, олордуталаа; усадить двор тополями олбуорга тирэх мастарда олордуталаа.

гл,сов
олордуталаата (үүнээйини)

сов. кого 1. (поселить где-л., у кого-л.) тарҕатан олорт, олордуталаа; 2. (поселить порознь) тус-туспа олорт.

род., вин. и предл. п. от мы биһигини, биһиги; нас не было тот раз урукку сырыыга биһиги суох этибит; нас направляют на другую работу биһигини атынүлэҕэ ыыталлар; вы говорите о нас? эн биһиги туспутунан этэҕин дуо? - насадить сов. I. что, чего (растения) олорт, олордуталаа; насадить тополей ти-рэхтэри олордуталаа; 2. что, кого-чего, разг. (поместить) олорт, олордуталаа; сим; насадить полную машину людей массыына туоларынан дьону олордуталаа; 3. см. насаждать; 4. кого-что кэтэрт, олорт; хатаа; насадить топор на топорище сүгэни укка олорт; насадить червей на крючки күрүчүөк-тэргэ чиэрбэтэ хатаа.

аат. Металтан, таастан оҥоһуллубут синньигэс уһун моойдоох култаҕар быһыылаах иһит. ☉ Кувшин
Сиэркилэ икки өттүгэр курустаал купсуун иһиттэргэ сибэккилэри олордуталаата. М. Доҕордуурап
Купсуунтан уу куттан, аа-дьуо илиибин сууммутум. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ сааһын, бэйэ-бэйэтин кытта табыгастаах оннун буллар. ☉ Расставлять когочто-л. по порядку, наводить порядок в чём-л.. Малы сааһылаа. Кинигэлэри сааһылаа
□ [Эмээхсин] Эльвира таҥаһынсабын, өлүү иһитин-хомуоһун сааһылаата, имигэстик суулаталаата. Л. Попов
Даарыйа уолунаан саһарбыт саптаах муҥхаларын биэһилэттэн уһулан, аа-дьуо оҥочо кутуругар сааһылаатылар. Н. Габышев
Кэнтэй бэрэссэдээтэл бэлэмнээн аҕалбыт сыарҕаларыгар хаайыылаахтары сааһылаан олордуталаата. Эрилик Эристиин
2. Өйгөр санааҕын хайдах табыгастаахтык, ордук өйдөнөр гына этэргин сыымайдаа, бэрээдэктээ. ☉ Приводить мысли в порядок
Борокуруор …… бэйэтин санаатын сааһылаан этэн испитэ. М. Попов
Тула өттүн одуулаһар, хас биирдии маһын-отун ааҕа көрөр, өйүгэр хоһоон тылын сааһылыыр. В. Тарабукин
Остуол уһугуттан чанчыктара кыырыктыйан эрэр баттахтаах киһи оргууй туран кэллэ итиэннэ, хас биирдии этэр тылын бэркэ сааһылаан, наҕыллык саҥаран барда. «Кыым»
3. Тугу эмэ сүрүн бэлиэлэринэн бөлөхтөтөлөөн систиэмэлэргэ араартаа. ☉ Группировать, систематизировать, классифицировать что-л. по каким-л. признакам
Төрөөбүт тыл уруоктарыгар үөрэнээччи тыл көстүүлэрин болҕойон көрөр, ырытар, сааһылыыр …… дьоҕурдарын сайыннарыллыахтаах. КИИ ИКТТҮө

ырыта (тырыта, хайыта) тыыт — кими эмэ олус эрэйдээ (хол., санааны-оноону этэргэ). ☉ Приносить страдания, рвать душу на части, терзать, мучить кого-л. (напр., о чувствах)
Айан былаһын тухары хапытаан Лидагы ыарахан санаалар ырыта-хайыта тыыппыттара. «ХС»
Ити ыар санаа чочум да төлөрүйбэккэ, кини дууһатын үүйэхаайа тутар, ырыта-тырыта тыытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Кинини олох бары өттүттэн ырыта тыыппыта, инньэ гынан санаатын түмэн толкуйдуур имэҥэ суоҕа. М. Горькай (тылб.); ырыта (хайыта) тыыттарар (тыытылын) — 1) тэҥинэн олус элбэҕи оҥоро, ситиһэ сатаан, барытыгар тиийиммэт курдук буол. ☉ соотв. разрываться на части
Балбаара артыалга киирдэҕинэ икки аҥыы ырыта тыытыллан үлэлииргэ тиийииһи. Д. Токоосоп
Миигин араас дэлэгээссийэлэргэ киллэртээн, бүрүсүдьүүмнэргэ олордуталаан бардылар; биллэн туран үчүгэй, ол эрээри ыарахан, элбэхтик ырыта-хайыта тыыттараҕын. «ХС»; 2) мунаахсыйан, бутуллан, санааҕа-онооҕо ыллар, эрэйдэн. ☉ Разрываться от разных проблем, тяжких дум
Элик Бэргэн хайдах эрэ эгди буола түстэ. Хахай уолун сэриилии барарынбарбатын туһунан иһигэр ырыта тыыттара олорбута ханна эрэ мэлис гынна. Г. Угаров

аат.
1. Сылгы сүүһүн саба түһэр илин сиэлэ. ☉ Прядь гривы, падающая на лоб лошади, челка
Оҕонньор атын хоҥоруутун соппохтоото, көҕүлүн көннөрдө. Амма Аччыгыйа
Бааска …… атын көҕүлүн имэрийбитэ. Далан
2. Көтөр баттаҕын уһун түүтэ. ☉ Пучок перьев, торчащий на голове птицы, хохол
Умсаах көҕүлэ. — Көҕөн кус көҕүлүн түүтүн курдук. С. Васильев
Көҕөн кус көҕүлүн Тэлгэппит диэх курдук Көҕөрө долгуйар Күөх сыһыы көһүннэ. С. Васильев
3. Киһи сүүһүн саба түһэ сылдьар сүүмэх баттаҕа. ☉ Челка
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
Мөлтөөбүт өттүлэрэ төбөлөрүн санньытан, уһун көҕүллэрин төҥкөтөн бараллара. В. Короленко (тылб.)
△ Киһи баттаҕын чорбойо үүммүт сүүмэҕэ. ☉ Прядь неостриженных, длинных волос человека
Кэтэҕэр уһун синньигэс көҕүлү тоҕо эрэ Аһынан кырыйбакка хаалларбыттар. И. Гоголев
♦ Көрү-нары көҕүлүттэн тут — дуоһуйуоххунан, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээнарылаа. ☉ Веселиться, играть, развлекаться вдоволь, до полного удовлетворения
Көрү-нары чараҥнаах сиргэ көҕүлүттэн тутарбытын сөбүлүүбүт. Багдарыын Сүлбэ
Бырааһынньыктарга көрүнары көҕүлүттэн тутабыт. КФП БАаДИ
◊ Көҕүл олох эргэр. — балаҕан соҕуруу эркинигэр сыста оҥоһуллар бастакы орон; бастыҥ орон. ☉ В старину: первые нары вдоль южной стены юрты (почетное место)
Бастыҥ ороммут — көҕүл олох уонна ортоку ороммут — дьогдьуур олох хоноһолор суохтарына куруук кураанах тураллара. И. Гоголев
Хаар маҕан баттахтаах, бытыктаах ытык кырдьаҕастары …… бастыҥ мааны көҕүл олоххо олордуталаабыта. Далан
ср. тюрк.-монг. гөкүл, кэкил ‘хохол, челка’