I. послелог, упр. дат., направ. и местн. п. каждый; каждому; в каждом; на каждом; еже=; киһи аайы каждому человеку; дьиэ аайы в каждом доме; кини күн аайы кэлэр он приходит каждый день; сыл аайы каждый год, ежегодно; 2. частица, выражает пренебрежение, игнорирование: ити аайы кыыһыраҕын дуу ? неужели ты сердишься из-за такого пустяка?; 3. союз по мере того, как; каждый раз, как; каждый раз, когда; кэллэҕин аайы , кини суох буолар каждый раз, когда он приходит, его не бывает; кэпсэтэн истэхтэрин аайы киһитэ улам сөбүлэһэн истэ по мере того, как они разговаривали, собеседник постепенно стал соглашаться с ним.

I мест. указ. тот, та, то; ол дьиэҕэ киир войди в тот дом; ол хайа үрдүк та гора высока; ол диэки бар= идти, ехать в том направлении, в ту сторону; ол курдук вот так, таким образом; ол гэннэ а) после того, затем; далее; б) сверх того, кроме того, ещё; ол гэннэ тугу кэпсиигин ? что ещё расскажешь?; ол да буоллар тем не менее, всё-таки, несмотря на то; ол гынан баран или ол эрээри всё же, однако; ол иһин поэтому, вследствие этого; ол иһин да! вот в чём дело!, вот оно что!; ол аата значит, следовательно; ол үрдүнэн сверх того, помимо того; онон тем; той; онон барыҥ поезжайте той (дорогой); ону а) того, то, ту; ону мин билбэппин того я не знаю; б) о том; об этом; сну истээт услышав об этом; ону ааһан кроме того, сверх того; онуоха (ҕа); на то, на это; онуоха кини этэр ... на это он говорит...; онуоха туох баарый ? что из того?; онуоха эбии к тому же # ону баара не тут-то было ; онуоха-маныаха диэри до поры до времени.
II модальное сл. 1) усиливает выразительность высказываемого: ол туохтан куттанныгыт? а чего это вы испугались?; ол эйигиттэн ыйытыам дуо ? а что, тебя буду спрашивать, да?; 2) с гл. предположительного накл. выражает итог, заключение высказываемого так и...; бардаҕа ол так и ушёл... #ол аата а) значит, следовательно, стало быть, таким образом, выходит; ол аата , дьэлликтииргин бырахтыҥ дуо ? значит, ты бросил бродяжничать?; б) то есть, значит; ол аата , төһө буоларый ? то есть, сколько будет?; ол буолан (или гынан ) баран но, однако; ол буолан баран, бу хартыына олус табыллыбыт однако эта картина очень удалась; ол гынан баран, ким да кэлбэтэҕэ однако никто не приходил; ол да буоллар несмотря на это, однако, всё-таки; ол да буоллар , быйыл оҕуруот аһа лаппа үчүгэй буолар буолла несмотря на это, обещается хороший урожай овощей; ол иһин вот тото; конечно; ол иһин , эн төннөн кэлиэхтээх этиҥ вот тото , ты должен был вернуться; чэ , ол иһин , сэрэйбит сэрэх ну конечно, так и предполагали; ол иһин даа вот в чём дело; ясно, в чём дело; ол иһин даа , оттон мин сэрэйбэт да этим вот в чём дело, а я и не догадывался; ол курдук а) итак, таким образом, вот так; ол курдук , бу мас дьиэ ордубут таким образом, этот деревянный дом остался целым; б) например, к примеру; ол курдук , бу порка саҥа үс кран туруорулунна в этом порту, например, установлено три крана; ол эрээри но, однако, тем не менее; халлаан былыттаах , ол эрээри ичигэс пасмурно, но тепло; онон буоллаҕына следовательно, значит, стало быть; онон буоллаҕына , кини миэхэ суруйар суруга барыта сымыйа эбит следовательно, всё, что он пишет мне, оказывается неправдой; онон бүтэр вот и всё, и всё; бүгүн барабын , онон бүтэр ! сегодня еду — и всё!; онто суох а) и так (уж), и без того; онто да суох биһиэхэ ыарахан и без того нам тяжело; б) действительно, (и) в самом деле; конечно; ээ , онто суох , оннук , действительно, так оно и есть; онто суох , үөрүөхтэрин үөрэллэр ! конечно, как им не радоваться!; ону ааһан более того; не только ..., но и...; ыллыыр , ону ааһан үҥкүүлүүр она не только поёт, но и танцует.

то и сё, всякая всячина; ол-бу диэки туда-сюда; в разные стороны; ол-бу өттүттэн отовсюду, с разных сторон; ол-бу диэмэ а)не говори лишнего; б) не говори то одно, то другое; в) не говори так; ол-бу буолума неодобр, не ломайся.

a. each, every; күн аайы every day

pro. it, that; there

1. дьөһ.
2. Хайааһын хас буолар сирин бэлиэтиир. ☉ Указывает каждое место совершения действия (в каждом, на каждом, у каждого)
   Хостор аайы кырабааттар кэккэлэспиттэр. Амма Аччыгыйа
   Алаастарбыт аайытын Айхал-ырыа күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Ыал-ыал аайытын Ырыа-тойук элбээтэ. С. Васильев
   Симэхтээх аттар, сылгылар Сэргэ аайы тоҕуоруйбуттар. С. Данилов
3. Хайааһын хас туһуламмыт, тиийбит сирин бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, на который или до которого действие распространяется (в, на каждый, до каждого, по)
   Киириэхтин бу да маай ыал аайы Сүрэҕи сааскылыы ыллата! Күннүк Уурастыырап
   Сир-сир аайытын көппүппүт. П. Тобуруокап
   Ол сырдык сылаас сыдьаайа Ыал аайы тиийэрэ. С. Данилов
   [Нэһилиэк] салайааччылара, актыыптара, хомсомуоллара Ыал аайы тарҕаспыттара. М. Доҕордуурап
4. Хайааһын хас киһи, предмет ахсын анаммытын, туһуламмытын бэлиэтиир. ☉ Обозначает каждый предмет, для которого предназначено, на который распространяется действие (для, на)
   Ол үрдүнэн оҕонньордоох эмээхсин дьон аайы кэпсииллэр. Амма Аччыгыйа
   Мэнээк көрбүт кыыһыҥ аайы иирбэт буол. С. Ефремов
   Ыйытыы аайы эппиэтэ мунааҕа суох бэлэм буолан иһэр. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ предмет хас биирдии киһиэхэ баарын, бас билиллэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, имеющегося у каждого, принадлежащего каждому (у каждого)
   Тылбаастаммат эбээт таптал, Син биир буолар Омук аайы. — Тыла суох хаантан, харахтан Сүрэҕиҥ бүтэйдии таайар. Баал Хабырыыс. Бу саппыкы диэн таҥас киһи аайы суох. Саха фольк.
6. Бириэмэ суолталаах эбэтэр хайа эмэ көстүүнү, түбэлтэни бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын сырыы ахсын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, явления, за которое, во время которого регулярно, каждый раз происходит действие (в, на, каждый)
   Мин оҕо эрдэхпинэ күн аайы онон сылдьар этим. Амма Аччыгыйа
   Чэй аайы, Эбиэт аайы Дьэҥкир арыы хобордооххо долгуһуйда. С. Васильев
   Ыһыах күн аайы тэриллибэт. Ыал күн аайы ыҥырбат. Н. Заболоцкай
   Ити курдук Миша сырыы аайы түөркэ-биэскэ эппиэттээн тахсар. Н. Лугинов
   [Хатыҥ] анныгар хас сайын аайытын Уоллаах кыыс уураһан ааһыаҕа. П. Тобуруокап
   △ Ардыгар -та сыһыарыылаах ааттары кытта туттуллан, бириэмэни көрдөрөр суолтата күүһүрэр. ☉ Иногда при употреблении с именами с аффиксом -та усиливается его временное значение
   Байбал сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
   Лена уута күннэтэ аайы атын-атын өҥнөнөр. Н. Якутскай
   △ Ардыгар төрүт түһүк оннугар -ын сыһыарыылаах ааттардыын туттуллар. ☉ Иногда вместо именительного падежа употребляется с именами с аффиксом -ын
   Ол курдук кыһынын аайы кэлэн били оҕонньоругар кыстыы-кыстыы, үс сайын убайын көрдөөн мэлиппит. Эрилик Эристиин
   [Дьаакып оҕонньор] Түүнүн аайытын Уута кэлэн биэрбэккэ, Кэмэ суох өр сытара. Күннүк Уурастыырап
7. Хайааһын оҥоһуллар төрүөтүнэн буолар предмети бэлиэтиир (үксүн кыратыта-намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, являющегося причиной действия с модальным оттенком уменьшения и игнорирования (из-за, из-за такого пустяка)
   Мылахов чөм бааччы, кыра аайы ыгылыйбакка оргууй сылдьар бэйэтэ, ыараханнык үөһэ тыынан, ынчыктаан ылла, платогунан көлөһүнүн сотунна. Н. Лугинов
   Дьэ, ол биэс тыһыынча аайы миигин түбэһиннэрэн, төһө абыранар эбиккин. С. Ефремов
   Ол аайы ити ахсын хоргутуох сир баппатаҕын. АаНА СТСКТ
   △ Ардыгар сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отношение пренебрежения
   Ол эн хааһаҕыҥ аайы мин бассабыыктарга тутуллуохпун баҕарбаппын. С. Ефремов
   Көр, хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо! Т. Сметанин
   △ Бэйэни сэнэнии суолталанар. ☉ Имеет значение самоуничижения
   Эмиэ ол мин, ыал устун сылдьар кыыс аайы ол курдук буоллаҥый? Күндэ
   Ким билэр, ол мин аайы утуйбат буолбут үһүгүөн. С. Ефремов
8. Туох эмэ төлөбүрдээх, хардалаах буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (үксүгэр кыратыта, намтата саныыр сыһыан дэгэттээх). ☉ Употребляется при обозначении предмета, в пользу, взамен которого совершается действие (часто имеет оттенок уменьшения и нек-рого принижения)
   Киһи аайы кыһаллан, өрүү ким ханнык кыһалҕалааҕын туоһулуур. Н. Лугинов
   Биир-икки тыһыынчаны биэриэм... Ол аайы алта тыһыынчаны куппаппын. Н. Якутскай
   △ Хас биирдии предмеккэ түҥэтэр суолталанар. ☉ Имеет количественно-распределительное значение. Көлөһүн күнүн аайы биирдии солкуобайы ылбыттар. Киһи аайы үстүү куобах тигистэ
9. Ким, туох туһунан этиллэргэ сэниир, алын саныыр сыһыаны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при обозначении лица, предмета, к которому говорящий относится с пренебрежением, свысока
   Ол бассабыыктар кини аайы киэптэтиэхтэрэ дуо? И. Никифоров. «Оо, бу Бүүкээнниир Ыаһах аайы эмиэ тугум үс баһай», — диэн баран, Алаа Моҥус икки баһын хомуйан кэбистэ. Саха фольк.
10. ситим т. суолт.
11. Сөп түбэсиһии сыһыанын көрдөрөр салаа этиини холбуур. ☉ Выражает отношение соответствия, присоединяет придаточное предложение (соотв. по мере того, как)
    Крымҥа чугаһаатах аайы, улам итии, саас буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
    Күн саһарҕата уоттанан истэҕин аайы, чочумаас төбөтө араас күлүмүрдэс өҥүнэн оонньоон, сырдаан, сыдьаайан истэ. Т. Сметанин
    Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
12. Кэм сыһыанын көрдөрөр, бириэмэ салаа этиини холбуур. ☉ Выражает временные отношения, присоединяет придаточное предложение времени (каждый раз, как)
    Бары тэрилтэлэртэн барыларыттан эҕэрдэ тыл этиллэн истэҕин аайы, ытыс тыаһаан иһэр. Эрилик Эристиин
    Күөрэгэй хас хааһыланнаҕын аайы, кутуйахтар ыалдьыттыыр буоллулар. Т. Сметанин
    Ааны тоҥсуйдахтарын аайы, дьигис гынара. Н. Лугинов
    ср. др.-тюрк. сайу ‘каждый, еже’
13. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, биричиинэ салаа этиини холбуур (арыт сэниир дэгэттэнэр). ☉ Выражает причинные отношения, присоединяет придаточное предложение причины (иногда имеет оттенок пренебрежения — соотв. из-за того, что)
    Кууһума эмээхсин охсубутун аайы туох буолуой. Н. Павлов
    Киһи оонньообутун аайы кыыһырыма, доҕор. Н. Неустроев
    Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы [түрмэҕэ] тоҕо уктахтарай, доҕоор. А. Софронов
14. Туох эмэ «оннугун иһин оннук» диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөн, чугуйар (төннөрөр) салаа этиини холбуур. ☉ Выражает уступительные отношения, присоединяет уступительно-противительное придаточное предложение
    Билигин кырдьар кырыыһа кыпчыйбытын аайы мин да уруккута уола хаан этим. Эн биһиги үөрэҕэ суох буоламмыт билбэтэхпит аайы, бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа

көр буоллаҕа ити
Буоллаҕа ол! Биһиэнэ биһиэнин курдук... Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтиигэ бэйэ кырдьыгын, урут эппитин кэрэһилээн, чиҥэтэн этиини көрдөрөр. ☉ В диалоге подчеркивает правильность позиции говорящего, высказанной ранее с привлечением внимания собеседника (вот видишь, так оно и есть, ну и вот!)
• Билэбин. — Буоллаҕа ол дии. Уолум аах учууталларын көмүскээн уурайаары гыннылар. Софр. Данилов
• Оттон эппит? — Эккитигэр маладьыаскыт. — Буоллаҕа ол дии, «Күндэли» эккэ, сүнньүнэн эккэ идэтийиэхтээх. Л. Попов
Буоллаҕа ол дии! Манна эйигин ким да мөхпөт, сынньыбат, олоруоххун? Н. Якутскай

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны сөбүлээбэт, сирэр эбэтэр сэргиир, хайгыыр дэгэттээх бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, негодование или одобрение, похвалу говорящего по поводу высказываемого (ты смотри)
Көр ол, ким көҥүллээн сири түҥэтиннилэр! — Көр ол, үтүө киһи хаһан да үчүгэйи оҥоро сылдьааччы. «ХС»

I
ый. солб. аат
1. Саҥарааччы бэйэтиттэн тэйиччи баар предмети, көстүүнү, буолар дьайыыны ыйан көрдөрөрүгэр туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на что-л., находящееся или происходящее поодаль, на расстоянии от него (вон тот)
Байбааскы ол өтүөстэнэн иһэр ээ. П. Ойуунускай
Көхө ол баар. Софр. Данилов
Көр, ол эбэбит букатын бу эҥэлдьийэн сытар. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы бэйэтиттэн көстүбэти, атын сиргэ баары, буолары ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает на что-л., происходящее или находящееся вне поля его зрения, в другом месте
Ол куоракка үлэлии сырыттаҕыҥ дии? Амма Аччыгыйа
Мин ону [хартыынаны] баран аҕалыам. С. Ефремов
Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини. С. Данилов
3. Урут буолбут, буола турар эбэтэр буолуохтаах кэми ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на уже прошедшее по времени или предстоящее действие
Ол хойут хайаан да иэстэбиллээх суол буолуо. Эрилик Эристиин
Ол турдаҕына саалар тыастара бытарыспахтаатылар. Н. Заболоцкай
Ол кэмҥэ кэргэниттэн кыыс оҕо төрөөбүт. «ХС»
4. Этиини күүһүрдэргэ, этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для усиления или подтверждения высказываемого
Ол төһөнү иэс көрдүүгүн? Н. Неустроев
Бүгүн ол Уйбаан уолу дэлби мөхтүм. Софр. Данилов
Эн кыра оҕо буолбатаххын, ону өйдүөх тустааххын. С. Ефремов
♦ Ол айыыта онон көр айыы I
Сүөдэр халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. Амма Аччыгыйа
Айанната турбут, ол айыыта онон, төннүбэтэх. Н. Босиков
Кыыһа мааҕын оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай. Ол былаһын тухары — ол кэм, буолар кэм устатыгар. ☉ На протяжении всего этого, всё это время
Ол былаһын тухары киһим биир да тылы саҥарбатаҕа. Ол дойду — анараа дойду диэн курдук (көр анараа). Эмээхсин өлөн баран, «ол дойдуга» хоолдьуга табатын миинэ сылдьыахтааҕын чахчы итэҕэйэр. Болот Боотур
Ол дойдуга аттан көр аттан II. Өлөргө эрэ тиэтэйбэппин, өтөрүнэн ол дойдуга аттанар санаа суох. Софр. Данилов. Ол дойдуну бул — өл. ☉ Умереть
Аадаҥ кэнниттэн аҕыйах сылынан Лэгиэн эмиэ ол дойдуну булбута. Күннүк Уурастыырап. Онон-манан кииримэтахсыма сөбүлээб. — була сатаан саҥарыма, хал оҥорума. ☉ Не испытывай моё терпение, не надоедай (просьбами, вопросами)
Онон-манан киирбэтин-тахсыбатын, аны хонор хоноһотун мин аспынан аһатан хоннороору гыммыт дии. А. Софронов
◊ Ону ол диэбэккэ — туох буоларын кэрэйбэккэ, туохтан да иҥнибэккэ. ☉ Несмотря на то, что
Халгыйдар кыыстара Настаа, ону ол диэбэккэ, туоҕа да суох киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Н. Босиков
Тамара Петровна ыалдьыбыт этэ, ону ол диэбэккэ, оҕобун көрөн, Дьокуускайга ыыппыта. «Кыым»
др.-тюрк., тюрк. ол
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллибиккэ утарсар, сөбүлэспэт сыһыанын күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает и усиливает возражение, несогласие, отрицательное отношение к содержанию высказывания
Мин ханна сир өтөбүн, ол! Амма Аччыгыйа
Ол халбаҥа суох таптал диэн эн тугу этэҕин? С. Ефремов
△ Ардыгар мөлтөтүллэн, ыйытыыны эҕэн чуолкайдыыр, күүһүрдэр дэгэттэнэр. ☉ Иногда наделяется оттенком выделения и усиления вопроса
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
Ону мин хайдах өтө көрөбүн? В. Яковлев
Ол ханнык Ньукулайый? М. Доҕордуурап

ситим сыһыан т.
1. Ситэ сыаналаабат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего к чему-л. (за такой пустяк, из-за такого пустяка)
Бай, ол аайы дьүүллүүллэр дуо? И. Семёнов
2. Эрэмньилээхтик бигэргэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное утверждение обратного ожидаемому (ни за что)
Ол аайы эһиил эһиэхэ ыһыы сиэмэтин бэрдэриэхпит суоҕа. А. Фёдоров
Мин ийэм ол аайы кинилэргэ биллэрэн бэрт. В. Ойуурускай
△ Эрэмньилээх сэрэйии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предположение с надеждой на положительный исход ситуации
Бэрт бүччүм сиргэ түбэспит, хайа, ол аайы массыына түҥнэри анньыбат ини. В. Яковлев

ситим сыһыан холб.
1. Саҥарааччы атын киһи эппитин түмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает вывод, заключение говорящего по поводу ранее высказанного другим человеком (значит, следовательно, стало быть, таким образом, выходит)
Ол аата, эн эмиэ биһиги диэки санаалаах эбиккин дии. Эрилик Эристиин
Ол аата, эн эһэҥ ньиэп диэн сир баайын булбут. А. Фёдоров
2. Инники этиллибити чопчулуур сиэринэн быһааран, сырдатан биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает пояснение предшествующей мысли в порядке уточнения (то есть, это, это значит)
Ол аата, төһө буоларый? Эрилик Эристиин
— Ол аата, эн биһиги эспэдииссийэбитигэр көһүөххүн баҕарар буоллаҕыҥ дии? Тумарча
«Оһох» диэн тыл түүр тылларыгар суолтата, ол аата тугу көрдөрөрө эмиэ олус кэҥээбит. Багдарыын Сүлбэ
△ Ситимниир өрүтэ баһыйар. ☉ Преобладает союзная функция
Биһиги Тамааралыын сыһыаммыт кытаанах эриири тулуйбата, ол аата биһиги алҕаһаабыт эбиппит. А. Фёдоров
Туох да кыһалҕаны билбэккэ үлэлээбэккэ, минньигэстик аһаан-сиэн олоруу — ол аата кыһалҕата суох, тоттук олох. С. Ефремов
Өссө итинник кыыл куйахтаах буолар, ол аата эһэ түүтэ мууһуран, биир кэлимсэ муус куйах буолан хаалар. Т. Сметанин

туттул. сыһыан холб. Туох эмэ бэлиэтин олус күүһүрдэн үрдүктүк уопсай сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает общую экспрессивную оценку или отношение говорящего к высказанному (что за, так сильно, вот такой). Ол айылаах туох наадата буолла?
□ Ол айылаах туох сүрдээх суолга түбэстиҥ? И. Гоголев

сыһыан холб. Урут этиллибиккэ баһыйтарар дэгэттээх утары туруорууну көрдөрөр. ☉ Выражает противопоставление с оттенком уступительности (но тем не менее, но всё-таки, однако)
Ол буолан баран, Дьэбдьиэ кини өйүттэн тахсыбат. Болот Боотур
Ол буолан баран, бу хартыына олус табыллыбыт. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Баһылатар дэгэттээх, инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение с оттенком уступительного значения (но всё же, однако, но)
Ол гынан баран, син сөбүгэр быһыыланар эбиккин. Н. Неустроев
Ол гынан баран, кинилэргэ бу күннэргэ ким да кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Үһүйээн диэн, биллэн турар, өйтөн оҥоруу, ол гынан баран, киһи биһирээн да истэр ээ. Далан

ситим сыһыан холб. Утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение (однако, всё же, тем не менее)
Ол да буоллар, кини иннин диэки баран иһэр. Амма Аччыгыйа
Көлөһүммүт иэдэспитинэн сүүрэр, ол да буоллар иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
Ол да буоллар, дьон кэпсээни бэркэ сэҥээрэн истибиттэрэ. М. Доҕордуурап

ситим сыһыан холб. Утарар дэгэттээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает уступительное отношение с противительным оттенком (однако, и тем не менее, и всё-таки, и всё же)
Мин эйиэхэ ийэ да, эдьиий да буолбатахпын, ол да эрээри, аҕа киһи быһыытынан сүбэлиэхпин баҕарабын. Софр. Данилов
Ол да эрээри Толугуру — төрөөбүт алаастарын бу икки оҕо олус таптыыллар. Суорун Омоллоон
△ Ордук күүскэ ситимнээн көрдөрөр. ☉ Выражает усиление соединительной функции
Чэ, ол да эрээри, син нууччалыы кэпсэтэн наадабытын толунар дьоммут. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Төрүөттээх сибээс дэгэттээх тугу эмэ эмискэ таайа, билэ охсууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшую догадку (так вот почему, вот поэтому-то, вот то-то и оно)
Ол да иһин, биир сүрэхтээхтэр харахтарынан өйдөстөхтөрө. Амма Аччыгыйа
Ол да иһин, Хобороос ити туораата, кинээстээххэ бардаҕа буолуо. А. Сыромятникова

ситим сыһыан холб. Төрүөтүн ыйан туран сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает предположение с указанием причины совершения действия (вот поэтому, вероятно; потому, наверно, и). Ол да иһин буолуо, хойутуохтара дии санаабыппыт
□ Кинини да билэн эрдэхтэрэ, ол даҕаны иһин буолуо, биир мааны таҥастаах киһи аргыспын кытта бэрт эйэҕэстик дорооболосто. В. Ойуурускай
Кыаллар көмөнү барытын оҥордулар, ол даҕаны иһин буолуо, олохтоохтор биһиги салайааччыларбытыгар истиҥ-иһирэх тыллары эттилэр. «Кыым»

(ДАА, ДАҔАНЫ) ситим сыһыан холб. Саҥарааччы эмискэ өйдөөн, итэҕэйэн кэлиитин көрдөрөр. ☉ Выражает внезапную догадку, понимание и убеждение говорящего (так и есть, вот поэтому-то)
Бэйи-бэйи, ол ким эрэ сыыры таҥнары сүүрэн быластаан түстэ, ол иһин да, Хобороос! И. Гоголев
Оо, ол иһин да, тыаһы истибэт буолбуппун, сэрэйбитим ээ. Т. Сметанин
Ээ, ол иһин даа, кэм буолуо. Н. Габышев
Ол иһин даҕаны этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы урукку санаатын түмэн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает обобщение говорящим прежних мыслей (итак, вот так)
Эдэр-сэнэх эрдэхпинэ ол курдук муодатык түүл түһээн турабын. П. Ойуунускай
Ол курдук, бэйэлэрин дьиҥнээх дьүһүннэрин кистии сатыыр күннэрэ тирээн турбута. Суорун Омоллоон
Ол курдук, кини быраата Суо Бытык төрүт сиригэр хаалбыт. МНН

ол айылаах

ол эрээри

ситим сыһыан т. Этиллэр санаа инники этиллибиккэ баһылатар дэгэттээх утарар сыһыаннааҕын көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение высказываемой мысли к предыдущим с уступительным оттенком (однако, но всё же)
Бука, хараҕым иирдэҕэ буолуо, ама, кини үһүө, ол эрээри маҥан былаат киниэхэ эрэ баар этэ. Н. Неустроев
Ол эрээри, бу сарсыарда быдан үйэтээҕиттэн көрсүспэтэх кэриэтэ ахтыһан көрсүстүбүт. Софр. Данилов
Ол эрээри, төһө да сыралара эһиннэр, салгыы айаннаабыттара. И. Данилов

сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ уһуннук биитэр күүскэ күүппүт кэнниттэн буолар диэн саҥарааччы сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное отношение говорящего к результату действия, который наступает после длительного или напряжённого ожидания (наконец-то)
Хайа аайы, дьалбарыйыан сөп этэ. М. Доҕордуурап
Киһи ол-бу диэки олоотуу туран, кинини, дьэ, хайа аайы, таба көрбүтэ. Кустук
Көрүдүөр, хайа аайы, чугаһаан иһэр, ахсааннаах үктэл хаалла. «ХС»

саҥа алл. Эмискэ көрөн, булан ылан соһуйууну көрдөрөр (астыныы, дуоһуйуу, сэтэрии дэгэттээх). ☉ Обозначает радостное удивление при внезапном обнаружении кого-чего-л. (с оттенком удовлетворения, довольства, злорадства)
Аай, түөкүн. Бу баар эбиккин дуу? Эрилик Эристиин

саҥа алл., фольк. Күүстээх иэйиилээхтик ытаан-соҥоон айманыыны бэлиэтиир (үксүгэр олоҥхоҕо тут-лар, араастык уларыйыан сөп, уустук саҥа алл. этиилэргэ киирсэр). ☉ Выражает неутешное горе, смятение чувств (обычно употр. в олонхо, имеет неустойчивую ф., входит в состав межд. предл.)
Кимнээх буоламмын Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбыан! Ыый-ыыйбыан! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Ыый-ыыйбыан, Аай-аайбыан, Абытайбыан, халахайбыан! Халыҥ айыы эбит, Сүдү буруй эбит! Ыый-ыый, ыыйыкпыан! Аай-аай, аайыкпыан! Тутум солко быалаах Тойон-дьолуо сүрэҕим умайдаҕыан! Өксөкүлээх Өлөксөй
Ыйа-хайа ыраатта, Ымманыйа ытаата: «Ыый-ыыйбыан, аай-аайбыан! Ыччакайбыан... абытайбыан!.. Ымсыы буолан ыттыйдахпыан, Ыар дьаакырдыы умустахпыан!». Эллэй

саҥа алл. Туохтан эрэ улаханнык дуоһуйууну, астыныыны, сөҕөмахтайа үөрүүнү көрдөрөр. ☉ Обозначает чувство восторга, радостного удовлетворения чем-л.. Аай-да биһиги! Үлэ бөҕөнү үлэлээтибит!

даҕ. Эҥин араас, буолар буолбат. ☉ Всякая всячина, то да сё
Туой ол-бу санаалар киирэннэр, ону-маны саныы сытта. А. Софронов
Уончалаах кыыс ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
Ынах хомуйа сылдьан ол-бу оту-маһы ааҕаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Ол-бу буолан хаалыа кэпс. — туох эмэ иэдээҥҥэ түбэһиэ. ☉ Может всякое случиться (обычно намёк на печальный исход)
Биһиэхэ оҕо турбат этэ, онон ол-бу буолан хааллаҕына, хом санаайаҕын. С. Никифоров. Ол-бу буолума сөбүлээб. — сөрүөҥнээмэ, киһини эрэйдээмэ. ☉ Не ломайся
— Хотуой, ол-бу буолан эрэйдээмэ, барар буоллаххына бар! Н. Неустроев
Атаах дьахтарга дылы ол-бу буолума! И. Гоголев
— Ол-бу буолума, кэлэн бу кумааҕыга илиитэ баттаа. С. Ефремов. Ол-бу диэмэ кэпс. — ордук-хоһу тыллаһыма, солуута суоҕу дойҕохтоомо. ☉ Не говори лишнего, не говори ерунду, не болтай
Хата, ол-бу диэбэккэ, быһаара охсуҥ. А. Софронов
Өссө ол-бу диэн дойҕохтуу олороҕун! Н. Неустроев
◊ Ол-бу диэки көр — тула көрүн, эргиччи көр. ☉ Смотреть вокруг, оглядываться
Сэмэн ол-бу диэки көрө сатаата. П. Ойуунскай. Кини ол-бу диэки көрүөлүү турбута. Суорун Омоллоон
Ким да ол-бу диэки олох-чолох көрбөт. М. Доҕордуурап

уой-аай буол (диэ) кэпс. — дэлби соһуй-өмүр. ☉ Удивляться, пугаться громко, ойкать
[Учуутал эдьиий] Уой-аай диэбэккэ, Уопсастыбаннай үлэҕэ Утаппыттыы ылларан, …… Айымньылаах буоларга Айыллыбыт эбит! Р. Баҕатаайыскай
Уой-аай буоллулар, Уҥуталыы сыстылар. С. Тимофеев
Дьон күнүһүн кэлэллэрэ. Кинилэр [бөрөлөр] көрүлээбит суолларын-иистэрин көрөн уой-аай буолаллара. А. Кривошапкин (тылб.)