плевать; үөһэ силлээмэ , хараххар түһүө посл. не плюй вверх, себе в глаза попадёшь; силлиир иһит плевательница.

несов. разг. 1. (выплёвывать) силлээ, силлии сырыт; 2. (плевать в кого-л. или друг в друга) киһиэхэ силлээ; силлэс.

туохт.
1. Айаххыттан силгин төлө биэрэн таһаар. ☉ Плевать
Хантайан туран силлээмэ — хараххар түһүө. Саха фольк. Мичээрдээбитинэн хамсатын күлүн тэбээн тобугуратта, онтон тииһин быыһынан силлээн чыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Силлээтэххинэ, силиҥ муус буолан хаарга дьөлө түһэр. Суорун Омоллоон
2. көсп., кэпс. Кими-тугу да кытта аахсыбат буола аахайыма, күүскэ сэнээ. ☉ Выказывать презрительное отношение к кому-чему-л., плевать на кого-что-л. «Силлиибин мин эн сирэйгэр, эн баайгар!» — диэбитэ кини эрчимнээхтик. Суорун Омоллоон
Кинилэр [старателлэр] ол социалистическай куоталаһыы эҥин диэҥҥэ силлииллэр. Софр. Данилов
Сиилээччилэргэ кини силлиирэ, хайҕааччылары ордук күндүтүк саныыра. «ХС»
♦ Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ көр бэлэс
Өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин! Р. Баҕатаайыскай
[Даайыс:] Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Ииппит-аһаппыт, бэлэһигэр силлээбит аҕата эн буоллаҕыҥ. Ол иһин эн диэки буолан эрдэҕэ. ХКК
Сиргэ силлээ көр сир. Эн суруккун тутан баран сиргэ силлээтибит. Н. Лугинов
Бэйэтин мөлтөҕүттэн бэйэтэ кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин
Албыҥҥа киирбиттэриттэн кыһыйан сиргэ силлээтилэр. П. Филиппов. Силлиэхпин да баҕарбаппын — олох да наадыйбаппын, кыһаммаппын (сэнээн, абааһы көрөн этии). ☉ Наплевать на когочто-л. (с презрением, ненавистью)
Эн баайгар мин силлиэхпин да баҕарбаппын! Амма Аччыгыйа
[Марыына:] Эн, ороспуой, туох үтүө быһыыгар-майгыгар мин ойох барыам этэй? Эйиэхэ силлиэхпин да баҕарбаппын, сиэ! Эрилик Эристиин
Эйиэхэ силлиэхпин да баҕарбаппын. Буот, ону өйдөө, акаарыа. Нэртэ
◊ Силлиир иһит — ыарыһах киһи силлиир-хаахтыыр анал иһитэ. ☉ Сосуд для сплёвывания, плевательница
Силлиир иһиттэри этэрээтинэн оҥорон ыалларга тарҕаталлара. «ХС»
Диспансер ыарыһахха наадалаах предметтэри (градуснигы, силлиир иһити, ис таҥаһы) биэрэр. НСЕ ТСЫаКРЭ

туохт.
1. Силгин эбэтэр тугу эмэ айаҕыҥ иһиттэн төлө ибиирэн таһаар. ☉ Выплёвывать что-л., брызгая слюной
Икки илиитин кэдэрги кэлгиттэрбит Байанай хааннаах силинэн бандьыыт тойонун малаҕар сирэйигэр уунутары тибиирдэ. П. Филиппов
Алик өс киирбэх сиэмэтин сиргэ тибиирдэ. Н. Ефремов
Мас сыыһа айаҕар туолан, онтун тибиирэриттэн соло булбатаҕа. И. Федосеев
2. көсп. Тугу эмэ хойуутук уһууран, төлүтэ тэбэн таһаар; хойуутук ытыалаа (хол., бүлүмүөтү этэргэ). ☉ С силой стремительно выбрасывать, выталкивать, выпихивать из себя что-л.; стрелять напропалую, палить, строчить (напр., о пулемёте)
Аптамаат, бүлүмүөт буулдьата муус толон курдук тибиирэр. С. Васильев
Санаабар, өстөөх буулдьалара ханан даҕаны быыһа-арда суох хойуутук тибиирэллэрэ. И. Сосин
Сылаанга устун кэлэр уу тыгыыта күүһэ бэрт буолан бырдаҥалыыра, сорох ардыгар кумаҕынан тибиирэрэ. ДФС КК
ср. др.-тюрк. түпир ‘дуть, веять (о ветре)’, каракалп. түпириу ‘харкать’, казах. түкир ‘плевать’

I
туохт.
1. Иҥэн-тоҥон, төрдүн-төбөтүн хаһыс, билэ сатаа (туох эмэ уруккуну, ааспыты). ☉ Расспрашивать, разузнавать, допытываться до мелочей (напр., о прошлом)
Төрүттэрин түөспүттэрэ — уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төһө да кыһалҕалаахтык иитиллибитим иһин, оҕо сылдьан кэрэхсээбитим, түөстэххэ, бука, үгүс буолуо. ЫКТ
Өбүгэлэрбит олорон ааспыт олохторун түгэҕиттэн түөһэн, барытын үөрэтэн билэрбитигэр аан аһылынна. МАП ЧУу
2. сөбүлээб. Киһи истиэн баҕарбатын аҕын, кэпсээ. ☉ Ворошить прошлое
Бу оҕонньор, ону-маны түөһэҥҥин. «Түксү, түксү, күтүр өстөөх! Түөһүмэ, ол оҕонньору», — Илибиэтэ эмээхсин маҥан сирэйэ кыһыл эбир буолла, ыксаата. Болот Боотур
Туох даа, хотуой, бу оҕонньор тугу түөһэрий? И. Семёнов
Обот-соллоҥ муҥутаан, били Куртах [киһи аата] дьаабыламмытын түөһэр дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
II
аат. Киһи-сүөһү көҥдөй көхсүн үөһээ илин өттө; агдака ис өттө. ☉ Грудь, грудная кость, грудина
Ньургун Мичикээһи түөскэ «кип» гына тэбэрин кытта, киһитэ чалбахха тиэрэ таһылынна. У. Нуолур
Симиирэп мөтөллүбүт түөстээх, бэрт бөҕө көрүҥнээх киһи. Э. Соколов
Кырыымпаны түөстэригэр тирээн олорон, хаҥас илиилэринэн оонньууллар. ЧАИ СБМИ
△ Дьахтар эмиийэ. ☉ Женская грудь. Саҥа төрөөбүт дьахтар түөһүн тымнытыа суохтаах
♦ Түөс аҥаара кэпс. — уста кээмэйэ: киһи түөһүн ортотуттан туора ууммут илиитин төбөтүгэр диэри. ☉ Мера длины, равная расстоянию от середины груди до кончика среднего пальца вытянутой в сторону руки. Устата, арааһа, түөс аҥаара баар быһыылаах. Түөскүн охсун (кырбан, тоҥсун) — кыра да үтүөҕүнөҥөҕүн аах, онон өҥнөн таҕыс; тугунан эмэ аһара киэн тутун. ☉ соотв. бить себя в грудь
Омугумсуйуу, мин атын омуктан ордук омук оҕотобун диэн түөһү охсунуу, бука, ис култуура тиийбэтиттэн буолуо дии саныыбын. «Кыым». Түөскүнэн тэл — туох эмэ улахан эрэйи-кыһалҕаны, моһолу көрүс, ону аас. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, препятствия
Афганистан алдьархайын түөһүнэн тэлбит уол бэрт үөрүйэхтик ытыалаан тибиирдибитэ. Күрүлгэн. Түөскэр силлии (силлэнэ) сыт кэпс. — түбүккүттэн төлөрүйэн, босхолонон көҥүл сырыт. ☉ соотв. плевать в потолок
Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ эрэ, таах түөскэр силлии-силлии өһүө баһын ааҕа сытыахтааххын. Э. Соколов. Түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ — аһара кэлэйдэ. ☉ Сильно разочароваться в чём-л.. Хапкааныгар хаптарбыт куобаҕын кэмигэр көрбөккө бөрөҕө сиэппитин көрөн, оҕонньор бэйэтэ бэйэтиттэн түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр – көстөрүн курдук быстар дьадаҥыбын, онон биэрэр тугум да суох диэн иэскин, төлүөхтээххин көлбөрүтүн, куотуна сатаа. ☉ Уклониться, отказаться от уплаты долга за неимением средств (букв. показал пестроту своей груди)
Дьэ, ити киһи түөһүн эриэнин көрдөрүө эрэ диэбэтэҕим. «ХС». Тылгын <түөскэр диэри> былас таһаар (түһэр) көр былас II. Уолаттар куттаммыттар, ыксаабыттар аҕай, тылларын түөстэригэр диэри былас таһааран сүүрэн аҕай иһэллэр эбит
◊ Түөс аҥаара — сүөһү, кыыл этин түөһүн аҥаара. ☉ Половина грудины туши животного, зверя
Киһи ылыан сөптөөх, арай, эмис түөс аҥаара сытар эбит. Р. Кулаковскай
Мин дойдубуттан тыһаҕас түөһүн аҥаара киирбитэ. КНЗ ОО. Түөс симэҕэ (илин кэбиһэр) — анал оҥоһуулаах дьахтар түөһүгэр кэтэр киэргэлэ (хол., үрүҥ, кыһыл көмүс). ☉ Женские нагрудные украшения (напр., из золота, серебра)
Түөс симэҕин ойуута-оһуора барыта тус-туһунан суолталаах буолар. «Кыым». Түөс тыла — киһи түөһүн өҥүргэһин уҥуоҕун алын уһугунааҕы чороҕоро. ☉ Костный выступ в виде язычка в нижней части грудины (у человека, животных), мечевидный отросток
Тоҕус уон бууттаах тааһы Уйбааскы чэпчэки баҕайытык түөһүн тылыгар дылы өрө тарпыт. Саха ост. I. Түөс уҥуоҕа анат. – киһи, кыыл-сүөһү агдата түөскэ кэлэн холбоһор уҥуоҕа. ☉ Кость, соединяющая передние части рёбер у человека, животных, грудина. Түөһүн уҥуоҕун диэкинэн ыалдьар. Сүөһүлэрин этин түөһүн уҥуоҕун аҕалара быһыта охсуталаата
др.-тюрк., тюрк. төш