опора, опорный

из словаря Пекарского:
крепкий, устойчивый, устойчивость
тирэх мас крепкое дерево
тирэҕэ суох сүөһү спотыкливая скотина
тирэх тэбис упираться, не уступать (в споре)

аат.
1. геогр. Дэхси сиргэ үллэн тахсыбыт курдук булгунньахтыҥы сир эбэтэр намыһах арҕас хайа. ☉ Холмистая или гористая местность, возвышенность
Дьэргэли эмискэ баран иһэр туһаайыытыттан туора турар үрдэли өрө сүүрдэн элээрдэн таҕыста. П. Филиппов
Салгыы айанныыбыт. Үрдэлтэн үрдэлгэ дабайабыт. БИ СТ
Үрдэллэр хаартаҕа саһархай өҥүнэн бэлиэтэнэллэр. МНА ФГ
2. байыан. Байыаннай чаас бөҕөргөтүүлээх тирэх пууна, үрдүк сир. ☉ Укреплённый военный опорный пункт, высота
Уйаны-хатаны көрдөрөр түмүк кыргыһыы сүүс отут үһүс үрдэли ылыыга буолбута. Ф. Софронов
Үрдэли өстөөх ыла охсоору Үгүс күүһүн биһиэхэ быраҕар, Сир үрдүттэн имири сотоору сэнэрээт, сибиниэс ардаҕын кутар. И. Егоров
Охлопков, ол иһэн көрдөҕүнэ, үрдэлгэ тириэрдэр траншея баар эбит. Д. Кустуров

I
аат.
1. Халлааҥҥа сулус сууллан субурус гынан ааһыыта (атмосфераҕа метеорит түһэн умайарын көстүүтэ). ☉ Падающая звезда (о метеорите)
Сотору-сотору халлааны сындыыстар хайыта суруйтууллар. Н. Якутскай
Халлааҥҥа сындыыстар сүүрэллэр. Н. Түгүнүүрэп
Кириһээннээҕи үрдүлэринэн сындыыс сулус сүүрэн күндээрийэн ааспыта. Д. Таас
2. Тоноҕосчут улахана. ☉ Стрекоза большого размера. Сындыыс көтө сылдьар. Сындыыс окко олордо
тат. жөндөз
II
аат. Муоста эбэтэр оҥкучах үрдүн сиһэ. ☉ Опорный брус строительного сооружения, балка (на которую настилается пол)
Сындыыс мастар быыстара барыта күөх түүнүгүнэн бүрүллүбүттэр. Амма Аччыгыйа
Сыттык маска ууруллубут сындыыс үрдүнэн бэрэбинэнэн тэл муоста оҥоһуллар уонна сүүрбэ сэнтимиэтир халыҥнаах буорунан даҥ кутуллар. СГК ТҮЧ
Муоста сындыыһа сиргэ сыстыбат буолара хайаан да наада. Дьиэ к.
◊ Сындыыс хайа (сыыр) — өрүс, үрэх кытылын батыһа барар намыһах хайа. ☉ Низкая гора, возвышение, простирающееся вдоль реки, речки
Бу өрүс сындыыс хайатын дьурааларыгар моонньоҕонунан, оттон кытыла хаптаҕаһынан баай сир эбит. Р. Кулаковскай
Улуу толооннор уруйдаһа, сындыыс хайалар сырдыйа түспүттэрэ. Д. Апросимов
Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай

1. аат.
2. Ханнык эмэ тутуу (хол., балаҕан) сүрүн тирэҕэ буолар баҕана. ☉ Основной опорный столб какого-л. сооружения (напр., якутской юрты), стойка, подпорка
   Хараҕа көрбөтүгэр балыйтаран, туох иннигэр барыарбытын барытын — олох мастары, оһох чанчыктары, дьиэ тулааһыныгар тиийэ — тайах маһынан сабыыр буолта. Н. Заболоцкай
   Былыргы сахалар оҕус төбөтүн уҥуоҕун эбэтэр муостарын балаҕан тулааһынын уонна сэбэргэнэлэрин икки ардыгар кыбытан сыттыктыы уураллара, көхө оҥостоллоро. ЕВФ УуДК
   Кирилиэс сарайын чочуллан оҥоһуллубут икки тулааһын сүгэн тураллар. М. Прилежаева (тылб.)
3. көсп. Ким, туох эмэ сүрүн тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, поддержка для когочего-л.
   Кини [А.Е. Кулаковскай] үҥэр таҥарата, өйөнөр тулааһына, сыламныыр отуута боростуой үлэ-хамнас дьоно, норуот этэ. Суорун Омоллоон
   Миигин өйөөбүтэ доҕор киһим Сэрии суостаах кырдалыгар, Миэхэ тулааһын этэ доҕор киһим Үлэ, эйэ дьылларыгар. «ХС»
   Миэхэ соҕотох эн эрэ өйөбүл, тулааһын буолаҕын, оо улуу, модун, кырдьыктаах уонна көҥүл нуучча тыла! И. Тургенев (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Туохха эмэ тирэх, өйөбүл буолар. ☉ Являющийся подпоркой к чему-л., опорный
   Ол ынырык охсууттан оптуобус туох баар олорор миэстэлэрэ уонна тулааһын тимирдэрэ турута ыстаммыттар, өстүөкүлэ барыта үлтү барбыт. С. Руфов
   Букатын былыр саха дьиэтигэр бэһис баҕананы тулааһын баҕана диэн ааттаан дьиэ ортотугар туруораллар. Сэһэн Дьэрэмэй
6. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ сүрүн тирэх, өйөбүл буолар. ☉ Являющийся опорой, поддержкой для кого-чего-л.. Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ саамай тулааһын киһибитинэн эбэбит буолар
   □ Туруоруом этэ Европа ортотугар Аан дойдуну көрөр тулааһын пааматынньыгы Ааспыт сэрии тиһэх саллаатыгар. С. Тарасов
   ♦ Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын — ким, туох эмэ бөҕө туруктаах, үйэлээх тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Прочная основа, опора для кого-чего-л. (о ком-чём-л.)
   Доҕордоһуу баар Тулхадыйбат тулааһын; Эйэлээх сыһыан баар Иҥнэлдьийбэт эркин! Р. Баҕатаайыскай
   Күндү күтүөт анала, дьоло, соргута онно буоллаҕа. Туллубат тулааһын быһыытынан эрэл, эрэбил санааны үөскэппит буоллаҕына. К. Уткин. Аҕа — дьиэ, саха ыалын туллаҥнаабат тулааһына, эргийэр киинэ этэ. СВГ-С СБ
   ср. каракалп. тийкарҕы тулҕа ‘остов’, бур. тулга ‘подпорка, колонна’, тулгалга ‘упор’

аат.
1. Туох эмэ тутуллан турар төрүт олоҕо, акылаата. ☉ База (основа, фундамент чего-л.)
Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын соруктарын толоруу сүөһүгэ бөҕө туруктаах аһылык базатын тэрийииттэн быһаччы тутулуктаах. ПАЕ ОС
Бастыҥ техническэй базаҕа тирэҕирэр билиҥҥи производство хас биирдии холкуостааҕы үлэ бастыҥ ньымаларын баһылыырыгар көҕүлүүр. ЭБТ
Иван Иванович отделениеҕа салалтаны тутаат да, производственнай базаны бөҕөргөтүүгэ, сүөһүгэ аһылык бөҕө саппааһын хааччыйыыга күүскэ туруммута. БИ УЛАа
2. Тугу эмэ сайыннарарга, тэрийэргэ аналлаах тутуулар; сэп-сэбиргэл, ас-таҥас эҥин саппаас хараллар сирэ. ☉ База (место, где сосредоточены какие-л. запасы и сооружения для обслуживания чего-л.); склад
Миниистир сопхуоска сылгы базатын тутууга үбүлээһини хааччыйыах буолбута. В. Протодьяконов
Билигин баар спортивнай базалары уонна тутуулары төһө кыалларынан үчүгэйдик туһаныахха наада. «Кыым»
Сүөһү ахсаанын былаана, ыһыы сирин, ходуһаны уонна аһылык базатын туһаныы былааннарын кытта сибээстэнэр. «ХС»
Санаторийдар, сынньанар дьиэлэр, пансионаттар, туристскай базалар, стадионнар ахсааннара улам ордук эбиллэн иһэр. Л. Брежнев (тылб.)
◊ Байыаннай база – сэптээх-сэбиргэллээх сэрии дьоно олорор тирэх пууннара. ☉ Военная база (опорный пункт размещения войск). АХШ байыаннай базата. Империалистическай дойдулар байыаннай базалара

I
1. аат.
1. Киһи атаҕар бигэтик үктэниитэ; тирэнэр күүһэ, кыаҕа. ☉ Устойчивое положение ног; способность сохранять равновесие
Биһиги киһибит охсуһаары тарапачыһан көрбүтэ эрээри, сиртэн тирэҕин сүтэрэн салгыҥҥа ыйанан, туһа тахсыбатаҕа. Далан
[Курдаһан тустууга] дьиҥнээх туруору күүс, тирэх ордук наадалаах. Н. Лугинов
Тустууга букатын билбэт албаспар түбэспиттии, төбөм иэри-тиэри барда, тирэҕим түөрэҥнээтэ. «ХС»
2. Ханнык эмэ тутуу олоҕо, атаҕа. ☉ Опора какого-л. сооружения
Солооһуҥҥа үрдүк күүрүүлээх лииньийэ тирэхтэрэ саҕахха тиийэ көстөллөр. Далан
Быһыт ампаар тирэҕин суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Кыраньыыттан дьиэ акылаатын, күрбэ тирэхтэрин, кирилиэс үктэллэрин оҥороллор. СМН АҮө
3. көсп. Туох эмэ үөскээн, оҥоһуллан тахсарыгар төрүт, оҥкул. ☉ Предварительное условие для чего-л., предпосылка
Архыыптан тирэх ылан, дириҥ ис хоһоонноох, ыраахха ытар түмүктэри кытта оҥорон таһаарыахха сөп. Багдарыын Сүлбэ
Суругунан литература үөскээһинигэр фольклор бөҕө тирэх буолбута. ФЕВ УТУ
Тылдьыты оҥорорго бигэ тирэҕинэн тылдьыт картотеката буолар. АПС СТЛ
4. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ олук, төрүт. ☉ База, основа, фундамент (напр., развития), гарантия (напр., здоровья)
Уйбаан учуутал идэтин таларыгар үөрэммит оскуолата тирэх буолбута. «ХС»
Дьиэ кэргэн олоҕо иллээх, эйэҕэс буолуута — дьахтар этэҥҥэ быыһаныытыгар, доруобай оҕо төрүүрүгэр сүҥкэн тирэх. ТЕН ИДь
5
көсп. тирээбил 2 диэн курдук. [Барахсаанап:] Сарсын тыһыынчалаах сыбаайбаны оҥоруом, онно дьоммун ынырыам. Ол дьон миэхэ тирэх буолуохтара. С. Ефремов
Тулаайах хаалбыт эдьиийбэр тирэх буолаары үөрэммэккэ холкуоска үлэлээбитим. «ХС»
Сайыына эмиэ хаан-уруу балта эрээри, кини тирэх буолар төрөппүттэрдээх. ТТК
6. көсп., үрд. Тирэнэр бигэ күүс. ☉ Надёжная защита, твердыня, оплот
Эйэ тирэҕэ буолан Ийэ сири иилии эргийдэ, Көҥүл күрүөтэ буолан Күн анныгар күлүмнүү оонньоото! С. Зверев
Оттон биһиги дойдубут — Тэҥ быраап, күн-көҥүл тирэҕэ. Күннүк Уурастыырап
[Волга] Эн кэрэҕиэн чэлгийэҥҥин, Ийэ дойдум тирэҕэ. И. Чаҕылҕан
2. даҕ. суолт.
1. Кимиэхэ эмэ өйөбүл, күүс-көмө буолар. ☉ Являющийся опорой, оказывающий поддержку
Өйөл, тирэх атастар Куоракка, тыаҕа да бааллар. Р. Баҕатаайыскай
Тирэх дьоммут диэн — оҕолор уонна оҕонньоттор. «ХС»
2. Туохха эмэ сүрүн, төһүү буолар, тутаах. ☉ Опорный (напр., пункт, крепость)
Арыыны бэрт табыгастаах тирэх сир оҥостуммуттар. Амма Аччыгыйа
Кубань хочолоругар нуучча аармыйатын эбии тирэх кириэппэстэрэ тутуллубуттара. П. Филиппов
Сэрэтэр үлэни ыытыыга тирэх пууннар тэрилиннилэр. «Кыым»
♦ Тирэх булун — 1) кимиэхэ эмэ тугунан эмэ көмөлөһүннэр, туһалат, салҕат. ☉ Прибегать к чьей-л. помощи, поддержке, воспользоваться чьей-л. помощью
Сөдүөччүйэ Микиитэлиин Наҕылга тирэх булуна барар буоллулар. Амма Аччыгыйа; 2) кимиэхэ, туохха эмэ тирэн, кимтэн эмэ өйөбүл ыл. ☉ В чьём-л. лице найти себе опору и поддержку
«Бу эрэйдээх билигин туох эмэ буоллаҕына Баһылайы ииҥҥэ тэпсэ сатыаҕа», — диэн кэм тирэх булуммут, хайыҥ охсуммут курдук сананна. П. Ойуунускай
[Ньургустаана] дьоһуннаахтык быһаарсарга тирэх булунаары Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла. «ХС». Тирэҕин сүтэрэр — ким, туох эмэ өйөбүлэ, көмөтө суох буолар. ☉ соотв. терять почву под ногами
[Дьонун-сэргэтин] олохторун көрбөтбилбэт, кэпсэппэт хайа да баһылык тирэҕин сүтэрэр. Н. Лугинов
◊ Тирэххин булун — охтумаары, сууллумаары бигэтик үктэн, туохха эмэ лаппа тирэн. ☉ Принять устойчивое положение, чтобы не упасть, найти опору
Киһи уҥа хайыһарын аргыый туора халтарытан, тирэҕин булунна уонна тайах маһынан быраҕан кууһуннарда. Амма Аччыгыйа
Тирэҕин булунна, дөйбүт атыыр оҕус курдук даадаччы тэбиннэ. Суорун Омоллоон
Бөдөҥ таастартан үктэнэн тирэҕин булунар. И. Бочкарёв
ср. др.-тюрк. тирэклик ‘подпорка’, тиргүк ‘опора’, кирг. тирек ‘подпорка, опора’, уйг. тирэк ‘опора, подпорка, подставка; стойка, упор’, чув. терек ‘оплот’
II
1. аат., бот. Дэхси ньуурдаах бороорхой хатырыктаах, уһун синньигэс, сырдык умнастаах, ньолбоҕор килэгир сэбирдэхтээх иирэ, тэтиҥ мастар биистэригэр киирсэр мас. ☉ Тополь. Тирэх Өлүөнэ баһыгар, Өлүөхүмэ, Алдан өрүстэр сүнньүлэринэн үүнэр
□ Тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, сыалаах, тирэх, тэтиҥ — барыта манна чуоҕуһан үүммүттэр. Амма Аччыгыйа
Күһүнү көрсө тирэхтэрим Күлэн-үөрэн тураллар. И. Эртюков
Индигиир эбэ баараҕай хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн, устан ньиккирии, харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Тирэхтэн оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из тополя, тополёвый
Кини улахан тирэх кырыысалаах кыра хаата диэки бара турбута. Суорун Омоллоон
◊ Тирэх мас көр тирэх II
1.
Үтүөмааны мас тирэх Хараҥаҕа хамсыыра. Күннүк Уурастыырап
Тирэх мастаах уулусса Устун киэптии хаамабын. С. Данилов
Ийэм учуутала кэһиитин тирэх мас оҕотун силистэри түөрэн аҕалбыт этэ. Сэмээр Баһылай. Тирэх тыы — тирэх мастан оҥоһуллубут, чэпчэки ыйааһыннаах кыра тыы. ☉ Лёгкая маленькая лодка, изготовленная из тополя
Булчут киһи тирэх тыыга олорон, кыыллар ууга түһэр сирдэригэр тоһуйар. Далан
Сайын тирэх тыылаах Халыма өрүһүгэр балыктыы сырыттаҕына, тыытын ох дьөлө көтөн ааспыт. Н. Якутскай
Аакка киирбит түргэн сырыылаах тирэх тыыларга олордон сэрэх киһи Тыгын үс эр бэрдин дьону-сэргэни көрдөрө ыыппыта ырааппыта. «Чолбон»
Төннөрүгэр тирэх тыынан Өлүөнэни туораары былаҕайга былдьаппыт. «ХС»
тюрк. тирек, терек, тирэк