прил
үөрүйэх, опыттаах

прил. кыра опыттаах, үөрүйэҕэ суох.

прил. 1. (о человеке) опыттаах, үөрүйэх; опытный врач үөрүйэх врач; 2. (для ведения опытов) опыт оҥорор, опыт; опытным путём опыт көмөтүнэн; опытная лаборатория опыт оҥорор лаборатория.

м. бөрө; # морской волк муора киһитэ (опыттаах кырдьаҕас моряк); волк в овечьей шкуре бараан тириитин кэппит бөрө (албын киһи); волком смотреть бөрөлүү көр (өһүөннээхтик көр); волков бояться— в лес не ходить погов. бөрөттөн куттаныаҥ — ойуурга быгымыаҥ; и волки сыты, и овцы целы погов. бөрө да тот, бараан да тыыннаах (мөк-күөрдээхтэри хайаларын да уоскутар курдук быһаарыы).

1. аат. Бөрөнү бултааччы. ☉ Охотник на волков
   Горнай оройуонун опыттаах бөрөһүтэ …… Степан Терентьев быйыл бөрөнү эккирэтэн бултуурга саамай тоҕоостоох дьыл диэн этэр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Бөрөнү бултуу үөрүйэх. ☉ Научившийся охотиться, с опытом охоты на волков. Бөрөһүт ыт
   □ Булт бырабылыанньата өрөспүүбүлүкэ бары бөрөһүт булчуттарын быйылгы куонкуруска кыттыҥ, бөрөнү күүскэ кыдыйыҥ диэн ыҥырар. «Кыым»
   ◊ Бөрөһүт ыт • бөрөнү тутар модьу күүстээх ыт боруодата. ☉ Порода крупной сильной собаки, приучаемая к охоте на волков, волкодав. Бөрөһүт ыта баайыыга сытар

туохт.
1. Кырадаһыннары хомуйан тик, холбоон таҥас оҥор (үксүгэр түүлээх тириититтэн). ☉ Сшивать из лоскутьев (чаще всего из остатков шкуры пушного зверя) какую-л. одежду
Утары суол аннынааҕы ороҥҥо Даарыйа эмээхсин Кылар Кыыстыын кырыйталыы-кырыйталыы, тииҥ иһин аттара олороллор. Күндэ
[Оҕонньор] аттыгар олоруох буолбут оһоҕостоох дьахтар, таарбаҕан сайыҥҥы ньуолах түүлээх тириитин аттаран, оҕо суутун тигэр. Болот Боотур
Таҥас сыыһын аттаран, араас дьэрэкээн истиэнэ көбүөрүн тигэллэр эбит. И. Федосеев
2. Үчүгэйдик ырыҥалаа, иннин-кэннин киэҥник ырыт. ☉ Тщательно продумать, взвесить, рассчитать
Тогойкин кэлбит сирин аттара санаан көрбүтэ, биэс-алта эрэ килэмиэтири сылдьыбыт быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Татыйаас ииччэх-бааччах санааларын аттара, хараҥаны одуулаан сытта. Софр. Данилов
Аттаран, уһатан-кэҥэтэн, тирэхтээн-төрүттээн өйдүүр диэни билбэт киһи этэ мин Сергейим. В. Гаврильева
◊ Аттаран туруор — кими-тугу эмэ сөптөөх миэстэлэригэр туруортаа; сөптөөхтүк дьаһай. ☉ Правильно расставить по местам
Семен Гаврильевич тэрийэр үлэ бары боппуруостарын, ырыаһыттары куоластарынан хайдах аттаран туруорар наадалааҕын ыйара. АҮ
Сүөһүнү аттаран туруорууга ходуһалар ханна бааллара, сүөһү турар хотонноро, опыттаах каадырдар төһө элбэхтэрэ учуоттаммыта. ЭБТ

даҕ.
1. Айылҕаттан бэриллибит талааннаах. ☉ Талантливый от природы, одаренный, способный
Биирдэ мөлтөхтүк аахпыккыттан санааҕын түһэримэ, эн чахчы үчүгэй куоластааххын, дьоҕурдааххын диэн ааттаһа сатаабыттара да - истибэтэҕэ. Софр. Данилов
Константин Гаврилович үөрэххэ наһаа дьоҕурдаах, билиитэ-көрүүтэ киэҥ буолан, устудьуоннар ортолоругар улаханнык ытыктатара, таптатара эбитэ үһү. П. Филиппов
2. Сатабыллаах, опыттаах. ☉ Умелый, сноровистый, опытный
Барыга бары дьоҕурдааҕын, айаҕа хам буолбат элбэх саҥалааҕын уонна майгытынан сымнаҕаһын иһин оҕонньор Дьөгүөрү олус таптыыр. Күннүк Уурастыырап
Производствоҕа аттестаттаах эрэ буолбакка, үлэҕэ эриллэ түһэн, ханнык эмэ дьоҕурдаах буолан баран тиийэр ордук. СГПТ
Кини оройуон үрдүнэн киэҥник биллибит улахан дьоҕурдаах оҕуруотчут буолар. ФНС ХҮүС
3. Тугу эмэни оҥорорго сөп түбэһэр кыахтаах. ☉ Имеющий возможность, способность производить какие-л. действия
Ону ааһан оройуоммар үүнэн иһэр дьоҕурдаах хайыһардьыт быһыытынан биллэрим. Н. Лугинов
Харамайдар сорох көрүҥнэрэ сүтэрбит органнарын чөлүгэр түһэрэр дьоҕурдаахтар. ДьДьДь

1. даҕ., кэпс. Быһый. ☉ Быстроногий, быстрый (в беге)
   Барахсан атахтаах сылгы этэ, уһунугар үчүгэйэ, тэппит атаҕын кубулуппат сүүрүк. «ХС»
   Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. М. Чооруоһап
   «Аттар да, Дьөгүөрэ Ньукулаайабыс, бэйэҥ билэрин курдук, атахтаах соҕустар», — диир Курчугуунап. «ХС»
2. аат суолт. Хаамар, сүүрэр кыахтаах ким эмэ. ☉ Тот, кто способен ходить, бегать
   Торопуун уола кэлиэҕиттэн ыла, аанын атахтаах атыллаабат буолла, аһыырбыт суох диэн эрэрэ эмээхсинэ мааҕын. Болот Боотур
   Куһаҕан өлүү буолбут сириттэн Атахтаах барыта куотар. И. Гоголев. Ырыаһыт манна буолбут, кылыыһыт манна буолбут, ыстаҥаһыт манна буолбут, — тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт. Саха фольк.
   ♦ Атахтаах оҥорбот — сүүрэн тулуппат. ☉ Он легко побеждает кого-л. в беге
   Бөрө онтон сылгылар куоппуттарыттан эр ылан, сонно тута кэннилэриттэн түһүнэн кэбиспитэ, атахтаах оҥорботоҕо, биир улахан арбадай такымыгар түспүтэ. Р. Кулаковскай
   Буулур ат субуруһа олорор түөрт нэһилиэк бастыҥнарын атахтаах оҥорботох сылгы. Н. Босиков
   Ол оннугар эмиэ бу дистанцияҕа Мэҥэ Хаҥалас Чыычааҕа аммалар Тумулларын уонна чурапчылар Буурҕаларын атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Икки атахтаах көр икки атах. Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
   Ол бириэмэҕэ икки атахтаах, босхо бастаах бороҥ урааҥхай суоҕа эбитэ үһү. Саха сэһ. I
   Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуой? Суорун Омоллоон
   Тэҥн. иэҕэйэр икки атахтаах. Илиилээх-атахтаах оҥорбото көр илиилээх-атахтаах. Биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн Б. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбот. «ЭК»
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   Иэҕэйэр икки атахтаах көр икки атах. Ый аҥаарын быһа күүппүттэрэ да, сискэ иэҕэйэр икки атахтаах баар сибикитэ биллибэтэҕэ. Н. Босиков
   Эйиэхэ эрэ тыл баар буоллаҕай? Иэҕэйэр икки атахтаах бары тыллаах. С. Ефремов. Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах кыыл барыта. ☉ Все четвероногое царство, весь четвероногий мир
   Сүүрэр атахтаах ыраахтааҕыта — хахай кыыл. Амма Аччыгыйа
   Кылааннаах түүлээххин Кыыбаҕаҕа ылларыма, Сүүрэр атахтааххын Сүдүрүүҥҥэ оҕустарыма. П. Ойуунускай
   Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас — барыта тиллэн, бары-барыта хамсаан, күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
   Түөрт атахтаах көр сүүрэр атахтаах. Бэл түөрт атахтаах бүдүрүйэр. Баал Хабырыыс
   Оттон түөрт атахтаахтан Ордук чулууларын, Көй салгын көбүөрүнэтин Көрбүт дьоллоохторун Тойук гынан туойар Тоҕо сатамматый? И. Чаҕылҕан. Чэпчэки атахтаах — түргэн сырыылаах, түргэн атахтаах. ☉ Быстроногий, быстроходный, резвый
   Лэгиэн олус чэпчэки атахтаах күөх буулур аттаммыта. Н. Босиков. Ыарахан атахтаах — 1) киһи кэлэрин абааһы көрөн, ыарыһах бэргиир, кыра оҕо ыалдьар диэн кими эмэ сөбүлээбэккэ этии. ☉ Неодобрительное выражение в отношении человека, который своим посещением вызывает у больного обострение, а у маленького ребенка — болезнь (букв. с тяжелой ногой)
   Бэҕэһээ Ньолоох уола кэлэригэр бэргээн буорайа сыспыта. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов; 2) кыра аайы хамнаабат, улахан хамнаһы, соболоҥу көрдүүр (киһи). ☉ Тяжелый на подъем, требующий большую мзду за свою услугу (человек)
   «Баардаах киһи, эмтэттэрэн абыраныа этэ. Ыарахан соҕус атахтаах киһи буолуо, бука», — диэн баран, Сүөдэр биэлсэри дьиэтигэр ыҥырда. Амма Аччыгыйа

1. аат. Киһи онуманы гынар, туттар уонна сыҕарыйар үөһээ уонна аллараа лабаалара. ☉ Общее название верхних и нижних конечностей человека, руки-ноги
   Мин, соһуйбут киһи быһыытынан тура эккирээн илиибин-атахпын туттан көрдүм да, хата, тугум да ыалдьыбатах. Н. Неустроев
   Ол олорон илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
   Баттатан илиитин-атаҕын хамсата сатыы-сатыы хаста даҕаны бэрт куһаҕаннык кыҥыныйбахтаан ылла. Күндэ
   Идэтинэн, тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна уонна тимирбэтэ, хата, төттөрүтүн, иннин диэки харбаан барда. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Сорук-боллур, көмө буолар (ким эмэ). ☉ Выполняющий мелкие работы, на побегушках (человек)
   Ааныс эмээхсин кинини куруук илии-атах оҕо оҥосторо. И. Никифоров
   Эн хаалларбыт эккин олус күүстээх бухатыыр уорбута... Биһиги кини илии-атах дьоно буолабыт. Эвен фольк. Дьиэлээх Уйбаанча диэн инньэ илин ааһар дьаам сүүрдээччилэр илии-атах киһилэрэ. «ХС»
   Банапааттаах көмөлөһөн, типографияҕа ыйга биэстии солкуобай хамнастаах илии-атах үлэһитинэн ылыллыбыта. «ХС»
   △ Быстах-остох (үлэ). ☉ Временная и мелкая (работа). Нөҥүө күнүгэр кини ийэтин уонна бырааттарын кинилэр аймахтан арыый сэниэлэригэр, ханна эрэ илииатах үлэҕэ сылдьар үтүө абаҕаларыгар Чиполлаҕа туттарда. Д. Родари (тылб.)
   ♦ Илии-атах буол - көмөлөс, көмө буол (кыра, быстах-остох үлэни толорон). ☉ Помочь, пособить кому-л.
   Дьиэ таһыгар илии-атах буолан, сүөһү аһатан, уу баһан, мас эрбэһэн, бурдук сынньан, убайа аах Лэгиэнтэйдээҕи абыраабыт. Бэс Дьарааһын
   Эһэм аттыгар олорон кини хайдах уһанарын кэрэхсээн, таптаан одуулаһарым, илииатах буоларым. «ХС»
   Сэлэпиискэ да тардабын, сыап да оҥоробун, сыантаранан сыап да үүттүүбүн, муннук да таһаарсыытыгар илии-атах буолабын. «ХС». Илии-атах гын (оҥоһун) - көмөлөһүннэр, быстах-остох үлэни толортор. ☉ Брать кого-л. в помощники, сделать своим помощником (выполняющим обычно мелкие работы)
   [Дьаакып кинээс:] Аны сайын кыыстаах уолгун аҕал. Сайын илии-атах гыныллыа. А. Софронов
   Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынарын туһунан эмиэ өйүгэр-санаатыгар тугу да иилэн ылбата. П. Ойуунускай
   Дьиэҕэ кинини ким барыта соруйар, илии-атах оҥостор: табах тардалларыгар уот аҕалааччы, ити быһаҕы, ол кыптыыйы ылан биэрээччи эмиэ кини. «ХС». Илии-атах иччитэ кэпс. - бэйэтигэр сөбө (дьүөрэтэ) суох уһун илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Человек с несообразно большими конечностями. Илии-атах салас - туохтан эмэ кыра да буоллар туһанан, тииһинэн хаал. ☉ Иметь хоть какую-л. (совсем незначительную) долю чего-л. (обычно о съестном); добиваться части, доли чего-л. (для себя)
   Баай ыалга сирин түүлээн даҕаны илии-атах салаһыаҕа. А. Федоров. Хочуон саҥарбата, Мохоо көмүскэһиэҕинээҕэр бэйэтэ урут илии-атах салаһарын билэр. «ХС»
   Атыыһыкка илин-кэлин түһэр, илииатах салаһар урдустар элбэхтэр... «ХС». Илиилээх-атахтаах оҥорбот - туохха барытыгар (күүһүнэн-күдэҕинэн, үлэҕэ-хамнаска) адьас тулуппат (илиилээх оҥорбот диэннээҕэр киэҥ өйдөбүллээх). ☉ Намного превосходить во всем любого (имеет более широкое знач., чем илиилээх оҥорбот)
   Опыттаах маастар Николай Рожин Читаттан кэлбит М. Шарафуллины илиилээх-атахтаах оҥорбото. «Кыым»
   48 кг диэри ыйааһыҥҥа бастакы күн Москваттан кэлбит биир дойдулаахпыт Г. Христофоров Бурятия кэскиллээх бөҕөһүн В. Цыдыповы олох илиилээх-атахтаах оҥорбото. «ЭК»
   Уол маамыктаан куоталаһыыга, табанан сүүрдүүгэ кими даҕаны илиилээх-атахтаах оҥорботоҕо. «ХС». Илиитин-атаҕын баай - кыаҕын толору туһаннарыма, боҕус, тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, бытаарт. ☉ Лишать кого-л. свободы действий, деятельности (соотв. связать по рукам и ногам)
   Албыныгар үктэтэн ыраатар, куотар. Син ол курдук, Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай
   Даарыйа госбаҥҥа остуораһынан үлэлиир. Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи - кини үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. «Кыым». Илиитин-атаҕын кэтэс (кэтээ) - 1) киһи тугу эмэ биэрэрин күүтэ сырыт. ☉ Постоянно следить за кем-л. в надежде получить от него что-л. Үлэлээбэккэ эн илиигин-атаххын кэтээн тахсыыһыктар. Н. Апросимов
   Ынахтар үөрэнэн хаалбыттарынан пиэрмэ сэбиэдиссэйиттэн ас көрдөөн илиитин-атаҕын кэтииллэр, ыҥыраналлар. НС ОК; 2) кимтэн эмэ хараххын араарбакка куттана, салла, дьиксинэ сырыт (хол., охсуо диэн). ☉ Находиться в состоянии постоянной настороженности от опасения, боязни (напр., думая, что тебя вдруг ударят)
   Дьиэтигэр дьоно улам-улам туой илиитинатаҕын кэтэһэр, хас хаамтаҕын ахсын хатыы-тутуу курдук көрөр буоллулар. П. Ойуунускай
   Уолчаантан Муоча иһигэр куттана-дьиксинэ сырытта. Ол санаатыттан буолуо, кини хараҕын кырыытынан туой уол илиитин-атаҕын кэтиир, сирэйин-хараҕын одуулаһар. НС ОК. Илиитинэн-атаҕынан тутан - кимиэхэ да эрэммэккэ илэ бэйэтинэн (тутар-хабар, мээрэйдиир). ☉ Никому не доверяя, лично, собственными руками (мерить, давать что-л. и т. п.)
   [Халба:] Хамначчыттарын аанньа аһаппакка сордотолообут. Аһылыктарын бэйэтэ, илиитинэн-атаҕынан тутан, бэркэ кэччэйэн кэмнээн биэрэр эбит. С. Никифоров. Илиитэ-атаҕа барбат - тугу эмэ гынарыгар баҕата суох, аат эрэ харата оҥорор. ☉ Делать что-л. или работать кое-как, нехотя, без охоты. Кэлин Макаарый улаханнык санааргыыр, үлэтигэр арыт илиитэ-атаҕа аанньа барбат буолла. А. Федоров. Илиитэ-атаҕа суох буолар - кимиэхэ эмэ киэптэтэн тугу да сатаабат, кыайбат-хоппот буолан хаалар (хол., тустуук баһыттарар киһитигэр киирдэҕинэ). ☉ Робеть перед авторитетом соперника, быть подавленным, терять способность к сопротивлению (напр., на спортивных состязаниях). Биһиги киһибит чөмпүйүөҥҥэ киирэн илиитэ-атаҕа суох буолла
   ◊ Илии-атах оонньуута - саха национальнай спортивнай оонньууларын: хапсаҕай, мас тардыһыытын, кылыы, ыстаҥа, куобах - уопсай аата. ☉ Общее название якутских национальных спортивных игр: борьбы хапсаҕай, перетягивания палки, прыжков кылыы, ыстаҥа, куобах
   Киэһээ күөх хонууга, илии-атах оонньуутун кэнниттэн араас сүүрүүлээх-көтүүлээх оонньуулары барытын оонньообуттар. Болот Боотур
   Сурах иһилиннэ: «Нэһилиэктэринэн ат сүүрдүүтүгэр сүүрдэр аттаахтары ыҥырар үһү. Ол кэннэ илии-атах оонньуутугар - эмиэ». В. Чиряев
   Дьэ этиэххин эттэҕиҥ буолан баран, мин илии-атах оонньуутун оонньуур киһи этим да, бултуур баҕатыгар хара тыаҕа хаамыы салыннарбыт киһитэбин. «Чолбон»

I
туохт.
1. Ас, атыт (айаххын). ☉ Открывать, разевать (рот)
Халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма (өс хоһ.). Чэй эрэ, ноко! Айаххын атан кулу эрэ! Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан Көтөҕөн, сүгэн таһаарбытым, Хаардаах бугул саҕа өһөх хаан бөлүөҕү сиэн кэбис. Ньургун Боотур
Бааһынай тылыттан маппыт курдук, айаҕын атар, тугу да саҥарбат, сотору-сотору чыпчылыйбахтыыр. Н. Якутскай
2. Туох эмэ биир кэлимтэн араҕыс, тэйэн хаал. ☉ Отходить, отделяться от чего-л. целого
Балачча ол курдук үлэлээбиттэрин кэннэ мастарын ыпсыыта арыый атта. Амма Аччыгыйа
[Муустар] икки ардылара атан ылла, күөх куһааты сыыйа тарпыт курдук, убаҕас уунан өрө халыһыйбахтаата. П. Филиппов
3. Ким-туох эмэ иннигэр түһэн, куота тэй. ☉ Отрываться от кого-чего-л.; опережать кого-чего-л.
Туллай ата биэс хаамыы курдугунан атан, кыайан тахсыбыта. И. Федосеев
Ол эрээри уол атаҕынан барыларын быдан баһыйбыта, атан, уһулу түспүтэ. Далан
Уон тоҕус килэмиэтирдээх бэлиэҕэ утарылаһааччылартан [А. Заболоцкай] түөрт сүүс миэтэрэ кэриҥэ сири аппытын туһунан биллэрэллэр. «Кыым»
4. Тылын (сибэкки, сэбирдэх туһунан). ☉ Раскрываться, распускаться (о листьях, цветах)
Кэрэ кэм кэлэрэ, Кэҕэ кыыл этэрэ. Ньургуһун сибэкки тахсара [Ньукуола саҕана атара]. Күннүк Уурастыырап
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ, Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Сэбирдэҕэ саҥа атан, Минньигэһин от-мас сыта. М. Тимофеев
5. Салгын тиийбэтиттэн, уу буорту буолуутуттун тумнастан, көнньүнэн өл (балык туһунан). ☉ Пропадать, подыхать от недостатка воздуха, гниения воды (о рыбе)
Ойуурдаах куобах өлбөт, уулаах балык аппат (өс хоһ.). Саһыл: «Харах Хаан аҕыс уон оҕуһа уугун супту уулааннар, балыгыҥ атан өлөн хаалыахтын», — дии-дии атах балай кытыаланар. Саха ост. I
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Кырдьаҕас сиэгэн хаар түһүөр диэри күөл кытыытыгар атан өлбүт быччыкыны, собону, сордоҥу хомуйан син кыһалҕата суох сылдьымахтаабыта. И. Гоголев
6. фольк., ахсарб. Охтон өл, быстан өл. ☉ Погибать, подыхать
Аллараа абааһылар Аартыгы булбакка Атан өллүлэр, Соххор биистэрэ суолларын тобулбакка Токуччу тоҥнулар. П. Ядрихинскай
тюрк. адын
♦ Айаҕын ата илик көр айаҕын аппат
[Туоскун — Оҕотоойопко:] Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов
Айах атан кэпсэт көр айах I. Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. Софр. Данилов
Айах атан биирдэ даҕаны кэпсэппэтэҕэ буолан баран, Глафира туҥуй кыыс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов
II
1. аат.
1. Миинэргэ, көлүйэргэ туттуллар дьиэ сүөһүтэ (оҕустан, табаттан ураты). ☉ Домашняя верховая, тягловая скотина (лошадь, конь)
Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ кыын көстүө (өс хоһ.). Э-э, кэбис, доҕор. Били аппын дьахтарым сулуутугар биэриэм буоллаҕа дии. Чэ, маҥаас тыһаҕаһы ылаар. Н. Неустроев
Кини көрөр аттарыттан сибилигин бүтэйгэ биир ат атырдьахха атыллан өллөҕө. Амма Аччыгыйа
2. Саахымат оонньуутугар: ат төбөтүн дьүһүннээн көрдөрөр фигура. ☉ Шахматная фигура с головой лошади
Аттан ураты биир да фигура бэйэтин эбэтэр өстөөх фигурата турар хонуутун үрдүнэн ойон ааспат (хаампат). ПВН СБК. Гроссмейстер Лилиенталь Капабланканы утары ферзэтин акка биэрбитэ. КА СОоО II–III. Итинник бүтүүлэргэ аты пешкаларынан кыайан сүүйүллүбэт. КА СОоО II–III
тюрк. ат
2. даҕ. Аттаммыт. ☉ Кастрированный, холощёный
Тыһыынчанан одуулуур Айманар дьон хараҕар Саһыл кэрэ, дьаҕыл буулур Ат сылгы мөхсө турар. С. Данилов
Ат сылгы инньэ диэтэ да, түөрт атаҕын баҕаналыы үктээн баран көрөн турда. Ньургун Боотур
♦ Ат атаҕар уган (биэр, быһын, ыл, бай) — ат сүүрүүтүгэр сакалааттаһан, уксан (кыайтар эбэтэр кыай). ☉ Проиграть или выиграть на конных скачках
Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ. Ат бөҕө, кус быһый (киһи) — олус күүстээх уонна кытыгырас (киһи). ☉ Очень сильный и быстрый (человек)
Арай бу Быттааны Сүөдэр оҕото Манчаары Баһылай алыс кус быһый, ат бөҕө киһи үөскээн эрэр, кини Чоочо ытык атыырын саанан ытан өлөрбүтэ дииллэр. МНН
[Сайсары эмээхсин] эрэ ааттаах булчут, кус быһый, ат бөҕө, сааһын тухары үрэх бастарын кэрийбит киһи этэ. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит — барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин. Ат буол — илиигинэн тайанан, аттаа, түөрт атах буол. ☉ Встать на четвереньки; ползать на четвереньках
Ол баран иһэн, уол бүдүрүс гынна да, тоҥуу хаарга ат буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Чугаһаатым. Бөкчөйөн истим. Онтон тобуктаатым, ат буоллум. Көҕөнүм адьас бу саҥарар. Т. Сметанин
Оҕонньор, олорон эрэ, саҕынньаҕын сиэҕин кэтэн, илиитин туора анньан даллаҥнаата, ат буолан сүгүллэн таҕыста. Болот Боотур
Ат гынан миин көр оҕус гынан көлүй. Килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам, ат курдук көлүйүөм! «ХС»
Кырыктаах омуктар Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары Ат гынан миинээри Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Норуот] Айылҕа күүһүн Ат гынан миинэр, Олоҥхо хоһоонун Олоххо киллэрэр. А. Абаҕыыныскай. Ат тарпат айыыта, оҕус тарпат буруйа — олус улахан, ыар айыы, буруй. ☉ Большой грех, огромная вина
Ат тарпатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Оҕус тарпатынан Модун буруй Буулаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ат үөһэ түһэн — бэрт ыксалынан, тиэтэлинэн (аты ыҥыырдыыр, биитэр көлүйэр да бокуойа суох). ☉ Весьма торопливо, поспешно (не успев даже оседлать или запрячь лошадь)
Ананий ат үөһэ түһэн көҥүһү өрө сүүрдэн көрө сырытта. М. Доҕордуурап
Били икки саллааттар аттарын үөһэ түһэннэр, эмиэ кэннилэриттэн кулуннуу уурдаран иһэллэр. Н. Түгүнүүрэп. Ат эккирэтэр — олус киэҥ-куоҥ, киэҥ киэлилээх (хол., дьиэ, олбуор). ☉ Очень просторный, вместительный (напр., дом, двор)
Бэйэтэ аҕыйах сыллааҕыта чугаһынан суох, ат эккирэтэр улахан дьиэни дьэндэппитэ. «ХС»
Кини киэҥ, ат эккирэтэр олбуордаах, олбуор түгэҕэр улахан хотонноох. С. Никифоров
◊ Ат айана — ат бытаан сиэлиитэ. ☉ Медленная рысь лошади. Бу ат айаныгар тулуйбатым. Ат баайааччы — сүүрүк аттары эрчийэр киһи. ☉ Тренер скаковых лошадей
Ленин аатынан сопхуоска урукку опыттаах ат баайааччы Ю. Титов атын үлэҕэ барбыта. «Кыым»
Ат баайааччыларбыт — сылгыһыттар. «Кыым». Ат баһа эргэр. — аҕа ууһа. ☉ Человеческий род (в первобытном обществе). Ат баһын быата — сулар. ☉ Недоуздок. Ат бугул түөлбэ — улахан бугул. ☉ Копна большого размера. Ат дулҕа — үрдүк дулҕа. ☉ Высокая кочка. От үрэх синньиир сирэ барыта ат дулҕа. Ат дьааһык эргэр. — айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах хончоҕор, улахан дьааһык, кырыы дьааһык. ☉ В старину — большой коробчатый ящик, предназначенный для дальних поездок
Кулуба бытыылкаларын кууһан аҕалан, ат дьааһыгар төттөрү укта. «ХС». Ат көлө — айаҥҥа эбэтэр таһаҕас таһарга көлүллэр, мииниллэр ат. ☉ Лошадь, предназначенная для дальних поездок или перевозки грузов
Саха дьонун олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Тутум буура чаҕаан көҕүлбүттэн умсары тардаҥҥыт ат көлө оҥостуоххутуттан ыла элбэх атаҕыстабылы-баттабылы эппинэн-хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап. Ат күүһэ физ.— хамсатааччы кыаҕын, күүһүн кэмниир мээрэй буолар өйдөбүл (хол., массыына, тыраахтар). ☉ Лошадиная сила (единица мощности)
Биэрэги биир гына сүүрбэлии, сүүрбэ биэстии ат күүһэ күүстээх мотуордаах оҥочолор кэккэлээбиттэр. Кустук
Сэттэ уон биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль наада. М. Доҕордуурап. Ат кыраабыла — оту мунньарга уонна субуулуурга аналлаах, икки улахан тимир көлөһөлөөх ат тардар кыраабыла. ☉ Конные грабли, предназначенные для сгребания сена
Тордоохоптоох ат кыраабылынан от мустара сылдьар икки эмдэй-сэмдэй уолаттар аттыларыгар тиийэн кэллилэр. С. Никифоров
Мин өйдүү түстүм отут сыллааҕыта Бастакы ат кыраабылын көрөөрүбүн Икки көстөөх алааска оҕолору кытта Куйаас-кумаар үгэнигэр сүүрбүппүн. С. Данилов. Ат оҕус — аттаммыт оҕус. ☉ Холощёный бык (вол)
Онно [түптэ аттыгар] аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус турар. Н. Лугинов. Ат отуу — дьиэ кырыысатыгар маарынныыр отуу. ☉ Двускатный шалаш на козлах
Ардах буоллаҕына иһигэр олорор, аһыыр гына киэҥ ат отууну туттан кэбистилэр. Болот Боотур
Кинилэр, Сиэкилэччээн хайатын тэллэҕэр, хатыҥ ойуур хоонньугар хас да суол ат отуулары оҥорбуттар. М. Доҕордуурап. Ат сүүрдүүтэ (сүүрүүтэ) — аттары сүүрдэн куоталаһыннарыы. ☉ Конные скачки
[Аҕалара Уйбаан] кытта төрөөбүт кыдьыктааҕа — ат сүүрдүүтүнэн «ыалдьар» үгэстээҕэ үһү. Р.Кулаковскай. Дьокуускайдааҕы республиканскай ипподромҥа сааскы ат сүүрдүүтэ буолар. «Кыым»
Ат сүүрүүтэ диэн көрү төрүттээччилэр, баһылааччылар дьэ бу икки дьон буолаллар. Д. Таас. Ат сүүрдээччи — аты миинэн сүүрдэргэ идэтийбит киһи. ☉ Наездник, жокей
Бүгүҥҥү аттары сүүрдээччиттэн биирдэстэрэ — Кириһээн. Д. Таас. Ат сыалдьата — сыарҕалаах ат улаханнык сүүрэрин бохсор көлүүр тэрилэ (аты такымын үөһээ өттүнэн, ойоҕоһунан эргитэн хомууттан тартарыллар). ☉ Шлея, надеваемая на лошадь для замедления скорости бега. Оҕонньор атын сыалдьатын уһулла. Ат сэбэ — аты көлүйэргэ туттуллар тэрил. ☉ Совокупность принадлежностей для упряжки лошади. Дьиэ күүлэтин иһигэр ат сэбэ сытар. Ат тараах — аҥаар эрэ өттүнэн бөдөҥ тиистээх тараах (аҥаар өттүгэр тииһэ суох). ☉ Гребенка, расческа с редкими зубьями только с одной стороны, а с другой не имеющая их. Сиэркилэ иннигэр ат тараах сытар. Ат ыарҕа — үрдүк хойуу ыарҕа. ☉ Густо растущий кустарниковый березняк
Д.П. Максимов: «Сатыы ыарҕа» диэн намыһах баҕайы, онно-манна бөлкөй үүммүт ыарҕа, оттон ат ыарҕа диэн аттаах киһини куотар хойуу баҕайытык үүнэр ыарҕа», — диэн лоп бааччы быһаарар. Багдарыын Сүлбэ