сов. что 1. кырыйан ыл, быһан ыл, быс; выкроить воротник саҕата кырыйан ыл; 2. перен. кырыйан ордорун; выкроить время бириэмэтэ кырыйан ордорун.

сов., выгадывать несов. что сүүй, барыһыр, ордорун; выгадать время бириэмэтэ сүүй.

туохт. Туохтан эмэ лоскуйда хааллар, быстаҕын ордор. ☉ Оставлять нетронутым лоскут, клочок ч его-л.
Ходуһа кытыытын ситэ охсубакка лоскуйдаан хааллар.  Муннуттан туох эрэ хара субуруйан эрэрин курдук үөһээ бытыгыттан лоскуйдаан ордоруммут, будьурхай баттаҕын өссө арбайдын диэбиттии өрө сахсаччы тарааммыт. А. Софронов

аат.
1. Куобах эбэтэр мас көтөрө туһахха иҥиннэҕинэ, өрө ыйаан таһаарар уһун ураҕас, куобах туһаҕын тэптиргэтэ. ☉ Лиственничный шест, укрепляемый на козлах, к тонкому концу которого прикреплена петля на зайцев, тетеревов и т.п
Байаҕантай кыһыйа санаата, онтон ойуур саҕатыгар икки хандаата турарын өйдүү биэрдэ. Болот Боотур
Арай суордар хандааны тыыппаттар. И. Федосеев
Иҥнибит куобах бүтүн ордорунан булт тэрилин хайа да көрүҥүттэн хандаа ордук. ПМВ ССК
2. Оҕо оонньуута: уһун хаптаһыны ортотунан маска биллэҕэ ууран баран, икки баһыгар олорон эрэ хардары-таары биэтэҥнэтэ оонньооһун. ☉ Детские качели — балансир на оба конца доски, перекинутой через какую-л. поперечную балку, садятся и раскачиваются поочерёдно, перетягивая друг друга тяжестью
Биһиги, оҕолор, дьиэбит чугаһыгар хас да анал хандаалаахпыт. «ХС»
ср. др.-якут. ханда ‘поднять, задрать голову’

I
туохт. Ким-туох эмэ төһө саастаммытын, сааһа хаһын быһаар. ☉ Определять возраст кого-чего-л.. Тайаҕы муоһун салааларын ахсаанынан сааһыыллар
II
туохт. Ханна эмэ сылдьан, олорон эбэтэр тугунан эмэ сааскы кэми туораа, сааһы бараа. ☉ Проводить где-л. или за каким-л. занятием весну. Мас уһаарыытыгар сааһаа
□ Охоноон бу уонча сылтан бэттэх уу кэлиэн иннигэр өрүс арыытыгар киирэн сааһыыр идэлээх. Н. Лугинов
Тордохторун, малларын хомунан ыраах үрэххэ олохсуйа көһөн барбыттара. Ол үрэххэ тиийэн сааһаатылар, сайылаатылар. В. Протодьяконов
△ Саас устата тугунан эмэ аһылыктан, сааскыны туораа. ☉ Прокармливать кого-л. или прокармливаться чем-л. в весеннее время, всю весну
Ынахпыт сааһыыр отун ордорунуохпут. В. Иванов

туохт.
1. Бэйэҕэр оборон ыл (туох эмэ убаҕаһы). ☉ Вобрать в себя (что-л. жидкое), впитывать, всасывать. [Чороону] өр да, өтөр да гымматаҕа. Бүтүннүү бүтэрэн баран, Аалуокка алла-алла Араҕас арыыны Истэри-тастары иҥэрдилэр, Саамал кымыһынан Сайа дьиппиниттилэр. Саха нар. ыр. II
Уу-уу, бэрт буолларгын, сирсир тоҕо иҥэрэр? Суорун Омоллоон
Маннык бэрт бэйэҕин Киэҥ далай - угут уу, эйигин Тапталлаах сир ийэм, Дьэ, тоҕо сиик гынан иҥэрэр? А. Абаҕыыныскай
2. Аһы ыйыстан, сиэн куртаххар үчүгэйдик буһар. ☉ Хорошо усвоить пищу
Үчүгэйдик иҥэрэн аһаа.  Иллэрээ күн аһаабыт Искэр иҥэрбит аскын …… Төһө күүстээх күтүр эбиккин, Төлө мөхсөн көрүүй? П. Ойуунускай
3. Бэйэҥ киэлигэр батар, киллэр. ☉ Поместить, заключить, вместить в себя
[Муустаах муора өрүстэр] Киллэрэн биэрбиттэрин Кэтит киэлибэр иҥэрэн Кэһии гынан [кэлэн истим]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Элбэх киһини иҥэрэр стадион баара. В. Яковлев
4. эргэр. Ким, туох эмэ иһигэр киллэр (былыргы саха киһи иһигэр, дууһатыгар тугу баҕарар киллэриэххэ сөп диэн өйдүүрүттэн үөскээбит суолта). ☉ Вселять что-л. во что-л. (напр., душу в тело ребенка - по религиозным представлениям якутов, в любой предмет можно вселить душу, а также в душу человека можно вселить все что угодно)
Араҕас чэчирдээннэр, Алтан туоналааннар, Кыыс оҕо кутун Кыптыыйыгар иҥэрэннэр, Уол оҕо кутун Оххо иҥэрэннэр, Алгыы-абырыы олордун диэннэр, Анаабыттара эбитэ үһү... П. Ойуунускай
Түүнү быһа түрбүүтээн, кини [ойуун] Ньукууһа кутун төннөрөн аҕалан, син иҥэрэргэ дылы буолбута да, Ньукууһа үтүөрбэтэҕэ. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Киис Бэргэн кутун-сүрүн Иҥэрбит мас эмэгэттэрэ Мин иннибэр барыаран тураҕыт. И. Гоголев. Ойуун аҕалан илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэрэрин кытта - Тиэтэйбит өрө мөхсөн битийбэхтээтэ, иирбит курдук буолла, туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, таҥаһа-саба суох, мүччү туттаран таҕыста да Наахаралар диэки сүүрэн тэбэ турда. Эрилик Эристиин
5. көсп. Ордорунан бэйэҕэр илдьэ хаал, тута сырыт (хол., харчыны); ким эмэ тугун эмэ бэйэҕэр илдьэ хаал. ☉ Оставлять себе излишек (напр., денег); прибрать к рукам
Оннооҕор аҕаҥ мунньан биэрбит баайын сатаан иҥэрбэтэх эрэйдээх буолбаккын дуо? А. Софронов
Хас эмэ сылы мэлдьи рудниктарга, бириискэлэргэ баран үлэлээн хамнастарын иҥэрэн, хас да мөһөөк үптээх кэлбит дьон. Эрилик Эристиин
6. көсп. Өйдөө, өйгөр үчүгэйдик хатаа. ☉ Понять и запомнить как следует, усвоить
Эһээ киһи итэҕэйбэт, Эт мэйиитэ иҥэрбэт: - Ээ, чыычааҕыам, кумааҕыны Эн этимэ даҕаны! Ол-бу омун дойҕоҕу Оройдообот оҕонньорбун! П. Тобуруокап
Эдэр учуутал, ыччакка билиини-көрүүнү иҥэрэргэ талаһар эрчимнээх киһи, онтон толлон-чаҕыйан турбатаҕа. П. Филиппов
7. көсп. Сүппэт-өспөт гына сөҥөрдөн сырыт (сүрэххэр-быаргар, өйгөр-санааҕар). ☉ Держать, хранить в себе, таить в глубине души что-л. Ис санаатын иһигэр иҥэрэн, туох эрэ дьаат курдук куутуйалаан сылдьар. П. Ойуунускай
Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов
Улуу сирдьит ытык сэбэрэтин астына көрүөх, үйэ тухары өйгө-сүрэххэ иҥэриэх баара. Ф. Софронов
Норуот муудараһын үтүө майгытын этигэр-хааныгар иҥэрэн элбэх сыл устатыгар илдьэ сылдьыбыта. И. Данилов
8. көсп. Аат, соло биэр. ☉ Дать, присвоить (имя, звание)
Мантан ыла уолаттар бу бэлиэ чыычаахха «Трифон Трифоныч» диэн ааты иҥэрэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Биэс уон сэттэҕэ Москватааҕы саха искусствотын фестивалын түмүгүнэн, Баһылайга ССРС народнай артыыһын аатын иҥэрдилэр. Н. Лугинов
Ол диссертацияны университет сэбиэтэ дьүүллэһэн баран 1881 сыллаах ыам ыйын отут күнүгэр киниэхэ естественнэй наука кандидатын аатын иҥэрбитэ. П. Филиппов
Трофимовка уонна Васильевка Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
9. иис. Иистэнэргэ таҥаһы тэҥнээн, ыпсаран сөп түбэһиннэр. ☉ Доводить до нужного размера, формы, подгонять (напр., костюм по росту). Бу таҥаһы үчүгэйдик иҥэрэн тиктэххинэ сатанар

1. аат. Туох эмэ быыһа, ардайа. ☉ Пространство, промежуток между чем-л.
   Мастар бөдөҥөөн, арыттара кэҥээн, мэһэйэ суох буолбут суол эмискэ уһуннук аллара түһэн куугунаан барда. П. Аввакумов
   Сотору тыа чугаһаан арыттара арыллан истэ. А. Федоров. Бу курдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, Оннооҕор сыһыы ортотугар Сыыс от кыбыллан тахсааччы, Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев
   др.-тюрк. ара
2. көмө аат суолт. Ортотугар, быыһыгар (үксүн икки диэн ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Между чем-л. (чаще употр. с числ. икки). Куорат уонна Табаҕа ардыгар
   □ Онон бу Убсанур икки Байкал икки ардыларыгар айылҕаттан бэрт тосту-туора туспалар баалларын ырытан көрө сатыыллара. Эрилик Эристиин
   Киһини быыһыыр омунугар кини икки ардыларыгар ыстанан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. сыһ. суолт. Сороҕор, сорох ардыгар, хаһан эмэ. ☉ Иногда, изредка, временами
   Кини [өс хоһооно] дьүөрэлии тылынан оҥоһуллар, үксүгэр аллитерациялаах буолар, арыт рифмалаах да буолар. Саха фольк. Биһиги арыт мэнигилээн Вера Дмитриевнаны ыксатарбыт буолан баран, таптыыр этибит. Амма Аччыгыйа
   Арыт ардах, хаар түһэр кэмигэр киһи кыраныыссаҕа кыайан дабайбат түбэлтэлэрэ тахсаллара. Н. Якутскай
4. сыһ. ситим т. суолт. Чахчылары солбуйар түгэннэри, көстүүлэри бэлиэтиир этии биир уустаах чилиэннэрин, этиилэри кэккэлэччи ааҕан уонна араартаан холбооһуҥҥа туттуллар. ☉ Употребляется для разделительно-перечислительного соединения однородных членов предложения, предложений при перечислении чередующихся фактов и явлений (то..
   то). Тыал арыт хотуттан, арыт арҕааттан үрэр. Н. Габышев
   Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
   Арыт олус бэһиэлэй, Арыт олус көрсүө буолар, Арыт чобуо, Арыт сэмэй, Кимин билэр күчүмэҕэй. И. Гоголев
   Арыт сүтэ-сүтэ, арыт көстө-көстө, тииҥ мастан маска, лабааттан лабааҕа ыстаҥалаан испитэ. В. Гаврильева
   ♦ Ардылара (арда) атар — 1) биир санаалаах буолуулара, эйэлэрэ бүтэр (үксүн арахсан эрэр кэргэнниилэр тустарынан). ☉ Они перестали жить в мире и согласии (обычно о жизни супругов, которые разводятся — букв. расстояние между ними увеличивается)
   Чэ, иирсибэтэх да буолуҥ. Оччоҕо хаһааҥҥыттан ардыгыт атан барбытай? Софр. Данилов
   Аны ардылара атта да атан иһиэ турдаҕа, эрдэ билбит буоллар, киһи эйэлэһиннэрэн көрүөх этэ да. Н. Лугинов
   Ол күнтэн ыла Надя биһикки ардыбыт атан барбыта. Софр. Данилов; 2) туохха эмэ үөрэнии, тугу эмэни баһылааһын атахтанар, харгыстанар. ☉ Задерживается освоение какого-л. ремесла, замедляется овладение какими-л. знаниями
   Онуоха эбии Васька тыраахтарга үлэлээбэтэҕэ өр буолан, арда атан, бастаан утаа дух-дах туттара. В. Яковлев
   «Холкуоска баран икки сыл үлэлиигин, аармыйаҕа бараҕын, — ийэм хомойбуттуу саҥарбыта. — Оччоҕо дьэ ардыҥ атар дии». Далан
   Дьэ, ол иһин [мөлтөх үөрэнээччилэрэ ыйытыллыбакка] күнтэн күн ахсын кинилэр орто сайдыылара бытаарар, ардылара атар. «Кыым». Быысарыт булар — 1) сыыһа-халты туттар. ☉ Ускользать, увиливать (от наказания, ответственности — букв. находит щель, отверстие). Кини баччааҥҥа диэри быысарыт булан буруйдаммакка сырытта
   □ Ол гынан баран, хайдах эрэ быысарыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк; 2) бириэмэ чорботунар, ордорунар, сололонор. ☉ Находит, выкраивает свободное время. Сеня хаһан баҕарар быыс-арыт булан кэниспиэгин ситэрбит буолар
   □ [Галина Васильевна] икки кыра оҕо көрүүтүнистиитин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөн курдук быысарыт булан, араас общественнай үлэлэргэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС». Быыс-арыт бэрдэрэр — сөптөөх түгэни биэрэр, булларар. ☉ Позволяет, помогает выбрать подходящий, удобный момент
   Баара буоллар эһэни аралдьытан, охсуһуннаран кэм ыттарар быыс-арыт бэрдэриэ этэ. «ХС». Быыһа-арда (биллибэт) суох — быыстала суох, тохтоло суох, кэлимсэ. ☉ Сплошной, беспрерывный (букв. без щели-отверстия). Хомоҕо быыһа-арда суох муус симиллибит
   □ Саа тыаһа букатын бу тиийэн кэллэ, дьиэ таһыгар айдаан, быыһа-арда биллибэт саҥа-иҥэ тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
   Бүтүн сыһыы-толоон туманын анныттан элбэх сыарҕа тыастара куугунаан туох да быыһа-арда суох биир кэлимсэ куугун-хааҕын буолан иһилиннэ. Эрилик Эристиин
   Икки саары икки ардынан көр икки. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн, сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ. И. Федосеев
   Петухов үрээнньик урукку куорма таҥаһын какаардата суох кэппит, Сараапап атыыһыт эмиэ икки саары икки ардынан таҥныбыт. Н. Якутскай. Сирхаллаан икки ардыгар хаал — мээнэ, көрүүтэ-истиитэ суох хаал. ☉ Оставаться без присмотра, на произвол судьбы
   Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», — диэн махтаныаххын билиминэҕин эн [таах саҥараҕын]. Амма Аччыгыйа
   Барон курдук үтүө киһини сир-халлаан икки ардыгар хаалларар хайдах табыллыай?! П. Филиппов
   ◊ Сорох ардыгар — арыт, хам-түм, хаһан эмэ. ☉ Иногда, иной раз, временами, порой
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Суорун Омоллоон
   Сорох ардыгар яблоко, груша уонна сливалар лабаалара сиргэ таҥнары намылыһан көстөллөр. Н. Якутскай
   Сорох ардыгар, суол ортотугар киһи ойон тахсан илиитинэн сапсыйан тоһуйар. Амма Аччыгыйа. Хайа икки ардыгар — хайдах маннык түргэнник. ☉ Как так быстро, как же, когда же
   «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
   Ол хайа икки ардыгар Ньууккаҕа сылдьа оҕустуҥ? С. Ефремов

таймаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Аартык иччитэ] кэлин ордубут үс атаҕын аргыый таймаҥнатта, төбөтө эрэ бүтүн ордон чолоҥнуу-куоҕаҥныы. Кини даҕаны буоллар өлөн барда. Д. Апросимов

көр мытаары
Кини оҥочо ордубут хаптаһыныттан мутаара диэн көмүһү сууйар тэрили оҥорбута. «Чолбон»

тыҥкынаа диэнтэн атаах. Ордуу иһигэр Саҥа төрөөбүт Оҕо ытаан тыҥкынаахтыыр. Улуро Адо (тылб.)