туохт.
1. Бэйэҕэр оборон ыл (туох эмэ убаҕаһы). ☉ Вобрать в себя (что-л. жидкое), впитывать, всасывать. [Чороону] өр да, өтөр да гымматаҕа. Бүтүннүү бүтэрэн баран, Аалуокка алла-алла Араҕас арыыны Истэри-тастары иҥэрдилэр, Саамал кымыһынан Сайа дьиппиниттилэр. Саха нар. ыр. II
Уу-уу, бэрт буолларгын, сирсир тоҕо иҥэрэр? Суорун Омоллоон
Маннык бэрт бэйэҕин Киэҥ далай - угут уу, эйигин Тапталлаах сир ийэм, Дьэ, тоҕо сиик гынан иҥэрэр? А. Абаҕыыныскай
2. Аһы ыйыстан, сиэн куртаххар үчүгэйдик буһар. ☉ Хорошо усвоить пищу
Үчүгэйдик иҥэрэн аһаа.  Иллэрээ күн аһаабыт Искэр иҥэрбит аскын …… Төһө күүстээх күтүр эбиккин, Төлө мөхсөн көрүүй? П. Ойуунускай
3. Бэйэҥ киэлигэр батар, киллэр. ☉ Поместить, заключить, вместить в себя
[Муустаах муора өрүстэр] Киллэрэн биэрбиттэрин Кэтит киэлибэр иҥэрэн Кэһии гынан [кэлэн истим]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Элбэх киһини иҥэрэр стадион баара. В. Яковлев
4. эргэр. Ким, туох эмэ иһигэр киллэр (былыргы саха киһи иһигэр, дууһатыгар тугу баҕарар киллэриэххэ сөп диэн өйдүүрүттэн үөскээбит суолта). ☉ Вселять что-л. во что-л. (напр., душу в тело ребенка - по религиозным представлениям якутов, в любой предмет можно вселить душу, а также в душу человека можно вселить все что угодно)
Араҕас чэчирдээннэр, Алтан туоналааннар, Кыыс оҕо кутун Кыптыыйыгар иҥэрэннэр, Уол оҕо кутун Оххо иҥэрэннэр, Алгыы-абырыы олордун диэннэр, Анаабыттара эбитэ үһү... П. Ойуунускай
Түүнү быһа түрбүүтээн, кини [ойуун] Ньукууһа кутун төннөрөн аҕалан, син иҥэрэргэ дылы буолбута да, Ньукууһа үтүөрбэтэҕэ. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Киис Бэргэн кутун-сүрүн Иҥэрбит мас эмэгэттэрэ Мин иннибэр барыаран тураҕыт. И. Гоголев. Ойуун аҕалан илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэрэрин кытта - Тиэтэйбит өрө мөхсөн битийбэхтээтэ, иирбит курдук буолла, туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, таҥаһа-саба суох, мүччү туттаран таҕыста да Наахаралар диэки сүүрэн тэбэ турда. Эрилик Эристиин
5. көсп. Ордорунан бэйэҕэр илдьэ хаал, тута сырыт (хол., харчыны); ким эмэ тугун эмэ бэйэҕэр илдьэ хаал. ☉ Оставлять себе излишек (напр., денег); прибрать к рукам
Оннооҕор аҕаҥ мунньан биэрбит баайын сатаан иҥэрбэтэх эрэйдээх буолбаккын дуо? А. Софронов
Хас эмэ сылы мэлдьи рудниктарга, бириискэлэргэ баран үлэлээн хамнастарын иҥэрэн, хас да мөһөөк үптээх кэлбит дьон. Эрилик Эристиин
6. көсп. Өйдөө, өйгөр үчүгэйдик хатаа. ☉ Понять и запомнить как следует, усвоить
Эһээ киһи итэҕэйбэт, Эт мэйиитэ иҥэрбэт: - Ээ, чыычааҕыам, кумааҕыны Эн этимэ даҕаны! Ол-бу омун дойҕоҕу Оройдообот оҕонньорбун! П. Тобуруокап
Эдэр учуутал, ыччакка билиини-көрүүнү иҥэрэргэ талаһар эрчимнээх киһи, онтон толлон-чаҕыйан турбатаҕа. П. Филиппов
7. көсп. Сүппэт-өспөт гына сөҥөрдөн сырыт (сүрэххэр-быаргар, өйгөр-санааҕар). ☉ Держать, хранить в себе, таить в глубине души что-л. Ис санаатын иһигэр иҥэрэн, туох эрэ дьаат курдук куутуйалаан сылдьар. П. Ойуунускай
Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов
Улуу сирдьит ытык сэбэрэтин астына көрүөх, үйэ тухары өйгө-сүрэххэ иҥэриэх баара. Ф. Софронов
Норуот муудараһын үтүө майгытын этигэр-хааныгар иҥэрэн элбэх сыл устатыгар илдьэ сылдьыбыта. И. Данилов
8. көсп. Аат, соло биэр. ☉ Дать, присвоить (имя, звание)
Мантан ыла уолаттар бу бэлиэ чыычаахха «Трифон Трифоныч» диэн ааты иҥэрэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Биэс уон сэттэҕэ Москватааҕы саха искусствотын фестивалын түмүгүнэн, Баһылайга ССРС народнай артыыһын аатын иҥэрдилэр. Н. Лугинов
Ол диссертацияны университет сэбиэтэ дьүүллэһэн баран 1881 сыллаах ыам ыйын отут күнүгэр киниэхэ естественнэй наука кандидатын аатын иҥэрбитэ. П. Филиппов
Трофимовка уонна Васильевка Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
9. иис. Иистэнэргэ таҥаһы тэҥнээн, ыпсаран сөп түбэһиннэр. ☉ Доводить до нужного размера, формы, подгонять (напр., костюм по росту). Бу таҥаһы үчүгэйдик иҥэрэн тиктэххинэ сатанар

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров

иҥмэт-баппат - киһини кытта сатаан тапсыбат; хадаар. ☉ Неуживчивый, несговорчивый
Аанньа билбэт киһи омос саныаҕар иҥмэт-баппат, ыган-түүрэйдээн да барыах айылаах хабыр-хаҥыл бартыһаанныы майгытын ыһыктыбакка аттаныах чинчилээх кырдьаҕас ис-иһигэр киирдэххэ киһи үтүө тылын ылынымтыата, үөрэххэ, сайдыыга сүрэҕинэн-быарынан тардыһара олус арылхайдык, итэҕэтиилээхтик арыллар. ФЕВ УТУ
Бытархай бурсууйтан тахсыбыт иҥмэт-баппат сорох дьон М.К. Аммосовы абааһы көрөннөр мэһэйдээн эрэйдииллэр. «ХС»; иҥэ-бата сатаан - 1) тугу да гынара суох буолан. ☉ От безделья, от нечего делать
Дьиэҕэ хаайтаран олороҕун, ол иһин, иҥэ-бата сатаан эҥин-араас буолаҕын... «ХС»; 2) бара-кэлэ сатаан, кыһалҕаттан, ыксаан. ☉ Не имея другого выхода
Сүрдээх дьахтар, иҥэ-бата сатаан, ити кырдьаҕас түөкүҥҥэ эргэ тахсыбыта. А. Сыромятникова; иҥэн-батан сылдьыбат (олорбот) - сүгүн буолан сылдьыбат (олорбот). ☉ Спокойно, тихо, смирно не может (жить, сидеть, ходить и т. д.)
Икки ааттаахтар Иҥэн-батан сылдьыахтара суоҕа. П. Ойуунускай
Тугун сүрэй тылыҥ-өһүн, атыыһыт ама киһи! - Даайыс иҥэн-батан олорбото. А. Сыромятникова

иҥэ-дьаҥа суох - олбу кубулҕата, киириитэ-тахсыыта суох; адьыната суох. ☉ Непорочный; бесхитростный
Иҥэ-дьаҥа суох киһи.  Бэйэтэ туох да иҥэ-дьаҥа суох, көнө-сымнаҕас, сүрэхтээх, үлэһит буолан, кинини ыал былдьаһыгынан киллэрэллэр. А. Софронов
Тосту-туора быһыылааҕа биллибэт, иҥэ-дьаҥа суох үлэһит курдуга. «ХС»
Салайар дьоҕурдаах буолуох, иҥэ-дьаҥа суох, көнө сүрэхтээх, оҕолорго сөбүлэтэр уолчааны таба көрөммүт, студпрофком бэрэссэдээтэлинэн талларан үлэлэппиппит. «Кыым»

туохт. Суола-ииһэ, туох да бэлиэтэ суох симэлийэн суох буолан хаал. ☉ Пропасть, скрыться, потеряться, исчезнуть бесследно
Тогойкин …… хараҥаҕа иҥэн-сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Баһаар иһинээҕи дьон быыл будулҕаныгар киирэн бары быыл буолан, иҥэн-сүтэн бараллар. Эрилик Эристиин
Оттон билигин кини тотон оһоҕос обургу уоскуйбутун кэннэ олбу буолар-буолбат кутталлар бары ханна эрэ кистэнэн, иҥэн-сүтэн хааллылар. Н. Заболоцкай
Дьахталлар, кырбыйтан саһар чыычаахтыы, хаҥас диэки тарҕаһан иҥэн-сүтэн хааллылар. М. Доҕордуурап

туохт. Тугу эмэ саҥар, кэпсэт. ☉ Говорить много, активно вступать в разговор, высказываться
Чэйдэрин иһэн, бары сэргэхсийэн, саҥарариҥэрэр буолан бардылар. А. Софронов
Сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥаран-иҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
△ Көхтөнөн-күөдьүйэн, тымтан-кыынньан эбэтэр сэмэлээн, хомуруйан саҥар. ☉ Говорить раздражённо, горячиться, упрекать, бранить кого-л.
Кини эрин билиҥҥиттэн бу курдук саҥарыа-иҥэриэ диэбэтэҕэ, …… иһигэр хомойдо даҕаны, кыбыһынна даҕаны. П. Ойуунускай
Агафья Петровна, сотору-сотору көхсүн этитэ-этитэ, саҥаран-иҥэрэн тылыбыратан киирэн барда. Амма Аччыгыйа

1) щека; ингин хаана кэйэр на щеках играет румянец; 2) румянец на щеках.

1) умещаться, вмещаться; 2) употр. чаще в отриц. оборотах уживаться; ханна да иҥэн-батан сылдьыбат он нигде не уживается.

теряться, исчезать.

1) впитываться, всасываться; сиргэ уу иҥэр вода впитывается в почву; 2) пропитываться; арыы иҥмит таҥаһа одежда, пропитанная маслом.

1) впитывать, всасывать; кумах ууну иҥэрэр песок впитывает воду; сыаны иҥэр = просалить (напр. кожу при обработке); арыыны иҥэр = промаслить; 2) усваивать (пищу); 3) уст. миф. вселять; оҕо кутун иҥэр = вселить душу в тело ребёнка; 4) перен. подгонять, ровнять (материал при шитье).

v. to be absorbed