кыыс I диэнтэн хай
аата. Күнүс хаартаҕа бэлиэтээбит ориентирдарынан уонна хараҥаҕа ыраах сырдаан көстөр Варшава куорат умайар уота кыыһыытынан сирдэтэн иһэллэр. ИИФ УС
Хараҥа буолан истэҕин аайы, өрт уотун халлааҥҥа кыыһыыта ордук чуолкай, сырдык буолан испитэ. В. Арсеньев (тылб.)

I
аат. Ханан барары көрдөрөр бэлиэлээх (хол., лабааны, талаҕы кыбытан) үүнэн турар мас эбэтэр сиргэ батары анньыллыбыт мас, ураҕас. ☉ Дерево или палка с тальниковой поперечиной, специально воткнутая в землю, чтобы указывать направление дороги едущим сзади путникам, ориентир, указатель. Туоруур сиргэ маһы анньан ыйык оҥостобун
□ «Ол барбалаан иһэҥҥин Дьөҥкүүдэ эбэ хотуҥҥа көтүтэн түһүөҕүҥ уонна кытаатан эбэни арҕаа баһын тутуһаар», — диир
Суолу ыйан биэриигэ ити курдук улуу Дьөҥкүүдэ бэйэтинэн бэлиэ, бэйэтинэн ыйык буолар. Багдарыын Сүлбэ
II
ыйык мас аат., итэҕ., эргэр. Былыргы саха итэҕэлинэн төбөтө тохсус халлааҥҥа тиийэ үүнэр үрдүк, суп-суон ытык мас. Онно ойууттар, удаҕаттар, аптаах дьон төрөөн-ууһаан үөскүүллэр. ☉ По представлениям якутов: священное дерево, вершина которого доходит до девятого неба, окружность его невозможно определить, а в наростах этого дерева зарождаются шаманы, шаманки и все те, кто знаком с колдовством и волшебством.
ср. тюрк. ыйык ‘выбранный для жертвы, относящийся к ритуальной жертве’

аат.
1. Ханнык эмэ сир, тутуу кумааҕыга оҥоһуллубут чөртүөһэ, схемата. ☉ План (чертеж, изображающий на плоскости какую-л. местность, сооружение). Москва былаана. СанктПетербург былаана. Дьокуускай былаанын схемата 1982 с. бэчээттэмитэ
□ Кыһыл этэрээти Дьокуускайдааҕы кистэлэҥ бойобуой дуруһууна боломуочунайа Иван Воинов көрсөр
Дьокуускайга кимэн киирии былаана манна сиһилии көрүллэр. Амма Аччыгыйа
2. Уһун болдьохтоох улахан үлэлэр оҥоһуллар бэрээдэктэрин, утумнарын-ситимнэрин уонна толоруллууларын болдьоҕун ыйар, эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһаллар. ☉ План (система мероприятий, предусматривающая порядок, последовательность и сроки выполнения каких-л. работ). Биэс сыллаах былаан. Стратегическай былаан. ГОЭЛРО былаана. Судаарыстыбаннай былаан
□ Тыа сииги, сөрүүнү тутар буолан, кураайы дойдуларга ойуурдары үүннэрэр, айылҕаны уларытар улуу былааммыт үөскээбит эбит. Суорун Омоллоон
Дакылааппар …… биэс сыллаах былаан туһунан уонна кини соруктарын туһунан кэпсээн бардым. А. Бэрияк
Туох ханнык иннинэ, ити былааҥҥа киирбит титульнай тутуулар олоххо киириэхтээхтэр. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ хайдах буолан иһиэхтээҕин барыллааһын, сабаҕалааһын. ☉ План (предположение, предусматривающее ход, развитие чего-л.)
Абдуркулла, баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан олордо. Эрилик Эристиин
Лэгиэн Кыычыкын оҥостуммут былаана, санаммыт баҕата туолбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
Эн чахчы баҕаҥ хоту «орто киһи» буолбуккун, ол эрээри эн орто учуутал буолар былааҥҥын бырах. Н. Лугинов
4. Тугу эмэ кэпсээһин кылгас сааһыламмыт барыла. ☉ План (краткая программа какого-л. изложения). Дакылаат былаана. Уруок былаана
□ Уруок былаанынан, хоһоону икки үөрэнээччи ааҕыахтаах этэ
Онуоха бириэмэ кыайан ордубата. Софр. Данилов
Салайааччылар матырыйаалы сирийэн үөрэтэр, силиэстийэ былаанын оҥорон, бэрт түргэнник ылсарга сорудахтаатылар. М. Попов
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ сир: үрэх, алаас, сыһыы о. д. а.) көстөр быһыыта, омооно. ☉ Основные очертания (границы), ориентиры какой-л. местности (реки, аласа, поля и т. п.)
Өрүс халҕаһатын курдук логлоруттаҕас былыт үрдүнэн көтөн иһэллэр. Ханна да сир былаана, тыа-толоон омооно көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Кычкин сир былаанын тосхойон кыраныыссаны туораабыт үспүйүөн хайаан даҕаны маннык сиринэн барыахтаах диэн, ирдээччи ыттаах пограничнигы илдьэ быһалаабыт. Н. Якутскай

I
1. аат. Хатыҥ мас үрүҥ дьүһүннээх тас хаҕа, бүрүөтэ. ☉ Берёста
Хатыҥ туоһунан бүрүнэн, Бары барыта туртайар. Л. Попов
Таһырдьаттан Былтаҕар Былатыан киирэн туостары уокка ититэр. Күндэ
Ньургуһун тигэ олорор туоһун ыһыктан кэбиспитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. даҕ. суолт. Туостан тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из берёсты, берестяной
Оҕонньор …… атаҕын оллооннуу уурунна, туос холтуунун таһааран, ойоҕоһун тыгыалаата. Амма Аччыгыйа
Уот иннигэр сиргэ тигиллэн эрэр туос тымтайдар сыталлар. Күндэ
Аҕам тохтуу түһэн баран, туос тыытыгар олорон, туруору сыгынньах мас хайалардаах уҥуоргу кытылга тахсыбыта. «ХС»
♦ Кутуругар туос баайбыт көр кутурук. Доҕор буола сылдьан Коляҕа кутуругар туос баайбыт, дьыалаҕа сөрөөбүт кини
□ Кэллэҕинэ даҕаны кутуругар туос баайан баран үүрэн кэбиһиэххэ наада. «ХС»
Туос ала көр ала. Биир туос ала ынахтаахпыт сарсыарда бүтэһик түүтэх отун сии хаалбыттааҕа. П. Аввакумов. Туос иһит- тээххэ топпот көр иһит III
◊ Туос иһит көр иһит III
Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр …… эҥин үлүгэр дьүүлэдьаабыта суох кыстанан сыталлар. Күндэ. Туос кугас көр кугас. Туос кугас кулунчук
др.-тюрк. тоҕ, хак. тос, тат. тоз, алт. тос
ср. коми той ‘берёста’
II
аат., спорт. Атах оонньуутугар (кылыыга, куобахха, ыстаҥаҕа) хас олук аайы ууруллар бэлиэ. ☉ Метки для якутских национальных видов состязаний по прыжкам — кылыы II, куобах 2, ыстаҥа, устанавливаемые в качестве ориентира для определения количества и амплитуды прыжков
Уон икки табаны уһаты Хаҥа устатыгар баайаллар. Ол кэннэ табалары туос оҥостон кылыйаллар. Саха фольк. Туос уурталыыллар быһыылаах, бүтэһик туоһу сыанаҕа көстөр гына уураллар. Амма Аччыгыйа
Майаҕатта Бэрт Хара кылыйан Туостан туостары куоһартыыр. М. Ефимов
III
аат. Остуолга арыгылаах үрүүмкэни көтөҕөн туран кими, тугу эмэ эҕэрдэлиир тыл. ☉ Застольное пожелание, предложение выпить вина в честь кого-чего-л., тост
Бииртэн биир бэрт туостар кэлэн иһэр Саҥа дьылга аҥаардастыы үчүгэйи эрэ ыралаан этилиннилэр. Н. Лугинов
Иккис туоһу Ирина көтөхтөрдө. Р. Баҕатаайыскай
Сыбаайба тамадата, эппит-тыыммыт эдэр киһи, ырыа доҕуһуоллаах туос бөҕөнү субуруччу көтөхтөрөн истэ. П. Аввакумов
IV
сыһ. эб. Сорох даҕааһыннар суолталарын күүһүрдэр, «адьас, төрдүттэн, олох» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Употребляется в качестве усилительной частицы прилагательного со значением «совсем, совершенно»
Тыа быыһыгар биирдэ титирээн уһуктубута, туос сыгынньах кэриэтэ, ырбаахылаах баккынан эрэ сытар үһү. Н. Заболоцкай
Үөрэммиттэринэн туос сатыы, дьонтон ыйдара-ыйдара, наадалаах сирдэригэр тиийэн кэлэн, ытык иэстэрин төлөөбүт курдук сананнылар. ПНИ АДХ
Атырдьах ыйа ардаан сиигирдибэккэ кэнчээри кэмчи, киэҥ сир туос кубаҕай көрүҥнэммит. ПИС СТС
♦ Туос акаары көр акаары
Баҕар, улуу гений да буол, Баҕар, туос акаары да буол, Сорох өлөр, сорох төрүүр, Олох сокуона тыйыс өрүү. И. Федосеев
Туос аччык көр аччык. Туос аччык, дэлби тоҥон Ньырбачаан халлаан сырдыыта кычча хараҕа, кылайар тыына эрэ тиийбитэ. Далан
Туос иллэҥ көр иллэҥ. Тугу да гынара суох туос иллэҥ буоллаххына, соҕотох биир да күн бүтэн биэрбэккэ муҥнуур. А. Бэрияк