көлүй диэнтэн атын
туһ. Көлүйүллүбүт ураанньыктаах сирэйдээх …… киргизскэй дуу, биитэр орловскай дуу биис уустаах, сөҕүмэр уҥуохтаах соноҕос ат, ойоҕос ат иннигэр быгыалаабытын, абааһы көрөн …… хоҥуруутун сыыһа хабан кэбистэ. Эрилик Эристиин

даҕ. Ханнык эмэ боруода төрүттээх (сүөһүнү, сылгыны этэргэ). ☉ Происходящий от какой-л. породы (о рогатом скоте, лошади)
Түөрт атаҕа баһырҕастаах, ыас курдук кылбалдьыйар хара түүлээх, киргизскэй дуу, биитэр орловскай дуу биис уустаах сөҕүмэр үрдүк уҥуохтаах соноҕос ат. Эрилик Эристиин
Кинилэр сэмэнтээл биис уустаах оҕуһу булбуттара быралыйда. «Кыым»
◊ Биир уустаах чилиэннэр көр биир
Биир ыйытыыга хоруйдуур, биир тылга сыһыаннаһар чилиэннэри этии биир уустаах чилиэннэрэ дэнэр. ЧМА СТСАКҮө
Бэриллибит тыллары биир уустаах чилиэннэр оҥорон, этиилэрдэ суруйуҥ. ПНЕ СТ

туохт.
1. Иһиирэрдиҥи тыастары таһаар (хол., тыал туһунан). ☉ Издавать свистящие звуки, свистеть (напр., о сильном ветре)
Хотуттан, Котуй өрүс тардыытыттан, күннэтэ аайы тымныы тыал үрэн куһуйар. Н. Якутскай
2. Кымньыынан, талаҕынан элбэхтик уонна түргэнник охсуолаа, таһый. ☉ Бить кнутом или прутом многократно и стремительно
Разведчиктар иннилэригэр киирэн баран, Бурхалей чупчуруйан биэрэн «орловскайы» үрүт-үрдүгэр өттүккэ куһуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Хайааһын түргэнник уонна эрчимнээхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүгэр ан- сыһ. туохт. кытта; хол., саанан ытарга, от охсорго). ☉ Указывает на быстроту и интенсивность действия (напр., при стрельбе, косьбе; обычно употр. с деепричастной ф. на -ан)
Микиитэ охсон куһуйбутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кириһээн ааны хатыы охсон баран, кэлэн иһээччилэри түннүгүнэн ытыалаан куһуйбутунан барда. Д. Таас

I
1. аат., т.-х. Сүөһү эбэтэр сорох харамайдар уонна мас, ыарҕа үүнээйилэр биир көрүҥнэрин иһинэн араарыллар туох эмэ ураты бэлиэлээх араастара. ☉ Разновидность в пределах одного вида домашних и некоторых других животных, а также древесных и кустарниковых растений, отличающаяся какими-л. особыми признаками — порода. Сүөһү боруодатын тупсарыы. Симментальскай боруода
□ Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
Саха да боруодатыгар бөдөҥ ыт баар буолар эбит этэ. Р. Кулаковскай
Ити наардаһан, чаастаһан, өрүтэ үөмэхтэһэн турар араас боруода мастаах тыалар ыраахтан эрэ көрдөххүнэ киһини киллэримээри туора турунан кэбиспит курдук буолаллар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хайа эмэ боруодаҕа киирсэр эбэтэр тупсарыллыбыт боруодалаах. ☉ Какой-л. породы или относящийся к улучшенной породе, породистый (о домашних животных). Орловскай боруода ат. Боруода ынах
□ Дьөгүөссэ олохтоох саха боруодата сылгыны ууһатыыны итэҕэйбэтин …… эттэ. В. Протодьяконов
Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолоро аҕаларын-ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
«Да, мэлдьи урут, хонууга даҕаны урут, манна даҕаны», — диир Ростов, күүгэннирэ тириппит донской боруода атын илиитинэн имэрийэ-имэрийэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Үчүгэй боруодалаах сүөһүнү ууһатарга аналлаах (үксүн оҕуһу этиллэр). ☉ Используемый для улучшения породы скота; племенной (о быке)
Холкуос симменталь боруода оҕуһа мөҥүрээн лиҥкинэппитэ Лоҥкууда толооннорун үрдүлэринэн тардыллан барар. М. Доҕордуурап
II
аат., геол. Атыттары кытта бииргэ сир хаҕа буолар минерал (ураты таас, буор). ☉ Минерал, составляющий наравне с другими земную кору, порода. Хайа боруодалара. Сөҥүү боруодалара
□ Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК

I
сыһ.
1. Эмиэ, эбии, эбиитин, аһара түһэн. ☉ Ещё, в добавление, вдобавок к чему-л.
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Эн буоллаххына өссө холкуос харчытын уордараары гынаҕын. С. Ефремов
Олоруохпут өссө ордук Урудуйан, чэрдийэн, Ыччаттанан, баайдык-тоттук, Ыалдьон буолан ньиргийэн. Дьуон Дьаҥылы
2. Хайыы-үйэ, урут, ааспыт кэмҥэ. ☉ Ещё, уже в прошлом
Кини өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ олус баай көмүстээх үрүйэни булбута. Суорун Омоллоон
Адам Мицкевич айар үлэтин эдэр эрдэҕиттэн, өссө университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыта. Софр. Данилов
3. Аныаха диэри, билигин да, билиҥҥэ диэри. ☉ До сих пор, до настоящего времени
[Семёнов:] Бу билигин хаайыыга сытар бассабыыктарга донуостар, оттон бу өссө хаайылла илик бассабыыктарга донуостар. С. Ефремов
Дьыбар өссө тахса илик, Чэҥ муус ирдэ – диэбэккин. Эллэй
4. Бэл, бэл диэтэр. ☉ Даже
Урут аспирантураҕа сылдьан ВУЗ-тар күрэхтэһиилэригэр кыттара, биир бириэмэҕэ өссө өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы кыбдьырынар, уордайар, абаккарар, сэниир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, возмущение, гнев, презрение, осуждение, неодобрительное отношение говорящего (смотри-ка, ишь какой, ещё и)
Эн өссө барардааххын-барбаттааххын. Н. Неустроев
Өссө түөкүнүҥ үөҕэрдээх. Суорун Омоллоон
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — огурунуом бу сырыыга кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
2. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин, чопчулуурун, чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение, уточнение высказываемой мысли говорящим (к тому же; ещё и)
Най туран көмүскэһэн көөртүн, өссө бэлиэтээтилэр быһыылаах. Суорун Омоллоон
Өссө ити аҥаар уһуга суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри, Украина норуота тыыннаах этэ, кини өссө бэриммэт этэ. «ХС»
русск. ещё

аат.
1. Баран иһэр хайысха, туох эмэ хайысхата. ☉ Линия, курс, направление
«Ил-18» сөмөлүөт Дьокуускайтан соҕуруулуу-арҕаа туһаайыынан көтөн күпсүйэн иһэр. Н. Якутскай
Туһаайыыны олохтоох предметтэр көмөлөрүнэн эмиэ булуохха сөп. МНА ФГ. Саха олохтоох айанньыттара, булчуттара сир быһыытын бэркэ сылыктыыллара, туһаайыыны сүтэрбэт этилэр. ААА КК
2. Ханнык эмэ хайысхаҕа туһуламмыт бойобуой дьайыы, сэрии фроннааҕы учаастага. ☉ Участок фронта, от которого в какую-л. сторону направлены боевые действия, направление
Саамай суостаах кыргыһыылары Орловскай-Курскай туһаайыыга көрсүбүтүм. И. Сосин
3. тыл үөр. Туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ эбэтэр киниэхэ бэйэтигэр туһуланыытын араастарын көрдөрөр формата. ☉ Залоговая форма глагола
Саха тылыгар туохтуур араас киэп, туһаайыы пуормалардаах. КИИ ИКТТҮө
Атын туһаайыыларга туохтуур ситимнэһиитэ атыннаах. ЧМА СТСАКҮө
◊ Атынтан туһаайыы көр атын I
Атынтан туһаайыы биир ахсаан үһүс сирэйигэр турар халыыба үксүгэр сирэйдэммэтэх этии кэпсиирэтэ буолар. ФГГ СТ. Бэйэни туһаайыы тыл үөр. — хайааһын хайааччыга бэйэтигэр туһуланарын эбэтэр бэйэтин туһатыгар оҥоһулларын көрдөрөр туһаайыы. ☉ Возвратный залог глагола
Тиэкистэн бэйэни туһаайыыны булуҥ. Дьаһайар туһаайыы көр дьаһай. Дьаһайар туһаайыы сыһыарыылара биир олоххо хос-хос эбиллиэхтэрин сөп. ФГГ СТ. Төрүт туһаайыы тыл үөр. — төрүт олох бэлиэтиир ис хоһооно, хайааччы тус хайааһынын бэлиэтиир туохтуур туһаайыыта. ☉ Основной залог глагола
Төрүт туһаайыы атын туһаайыыларга төрүт буолар. ФГГ СТ. Туһаайыыны булуу геогр. — турар сиртэн саҕах өрүттэрин сатаан быһаарыы. ☉ Ориентирование. Туһаайыыны булуу күнүнэн, сулустарынан, куомпаһынан уонна олохтоох бэлиэлэринэн сирдэтиллэр
□ Туһаайыыны булуу дьону араас күчүмэҕэйдэртэн быыһыыра. МНА ФГ. Холбуу туһаайыы тыл үөр. — субъект хайааһыны атын субъегы кытта кыттыһан эбэтэр хардарыта оҥорорун көрдөрөр туохтуур туһаайыыта. ☉ Совместно-взаимный залог глагола. Холбуу туһаайыылаах этиитэ суруйуҥ

даҕ.
1. Сырдык саһархай. ☉ Светло-желтый
Биэрэккэ үксэ оҕо, дьахтар, үрүҥ былааттар, күөх, кыһыл, араҕас, үрүҥ ырбаахылар муһуннулар. Бэс Дьарааһын
[Ваня] тутум халыҥ кыһыл, араҕас тастаах кинигэлэри куруук кыбына сылдьар буолар. Амма Аччыгыйа
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычалыйа түстэ. Т. Сметанин
2. Кутуруга, сиэлэ сырдаан көстөр, онтон атына кыһыллыҥы саһархай (сылгы өҥүн туһунан); кугас (ынах сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Хвост, грива — светлые, остальное — красновато-желтое (о масти лошади); рыжая (о масти коровы)
Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, үөһээ дайдыга. Саха фольк. Лариса, ойон туран түннүккэ тиийэн, сарайга ыҥыырдыын баайыллан турар ураанньыктаах араҕас дьүһүннээх орловскай боруода ат, көрөн-истэн дьэргэлдьийэ турарын көрдө. Эрилик Эристиин
тюрк. сарыг
◊ Алтан араҕас (сылгы) көр алтан. Араҕас илгэ — былыргы өйдөбүлүнэн үөһээ таҥаралартан (айыылартан) бэриллэн үрүҥ ас-үөл, үүт-арыы дэлэйиитэ. ☉ По старинному поверью, изобилие молочных продуктов, ниспосланное добрыми духами
Айыыһыт Хатын, Биһиги алтахтаабыт сирбитигэр Арылыас кус сымыытын курдук Араҕас илгэни биллиргэччи Таммалата тур! Оҕоло-о-ор! Саха нар. ыр. II. Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни Астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Тэҥн. сөлөгөй. Араҕас тэллэй — намыһах, муохтаах сиргэ үүнэр, араҕастыҥы кыһыл сэлээппэлээх, сабырыйан бүүрэ тардыллыбыт кытыылаах сиэнэр тэллэй. ☉ Рыжик (съедобный гриб). Араҕас хааннаах — кытархайдыҥы сырдык сирэйдээх. ☉ С красновато-светлым лицом
[Эмээхсин] ханайбыт, хантайбыт быһыылаах, күскэм курдук эттээх, кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Василий Иванович Холмогоров орто үөрэхтээх, күлбүтүнэн сылдьар эйэҕэс харахтаах, араҕас хааннаах эдэркээн киһи. М. Доҕордуурап. Тэҥн. арыы саһыл хааннаах. Араҕас хопто — саһархай өҥнөөх, «тэкэт, тэкэт» диэн саҥалаах, сэдэхтик көстөр кыра хопто. ☉ Розовая чайка. Далан араҕас (сылгы)— кутуруга, сиэлэ, өрөҕөтүн түүтэ хаан кыһыл уһаты дьураалаах (сылгы). ☉ Масть лошади: с полоской кроваво-красного цвета на гриве, брюшке и хвосте. Куба араҕас (сылгы) — кутуруга, сиэлэ, самыыта, уорҕата араҕас, ньилбэктэрэ уонна түөһэ сырдык араҕас (сылгы). ☉ Масть лошади: грива, круп и спина желтого цвета, колени и грудь — соловые. Тэҥн. сырдык буулур. Күдэн араҕас (сылгы) — сырдык кугас. ☉ Масть лошади: светло-рыжая. Сырдык араҕас (сылгы) — үрүҥ сиэллээх, кутуруктаах араҕастыҥы (сылгы). ☉ Масть лошади: соловая. Үрүҥ араҕас (сылгы) — сырдык сиэллээх кугас (сылгы). ☉ Масть лошади: игреневая со светлой гривой. Ыыс араҕас — ап-араҕас. ☉ Изжелта-желтый, предельно желтый
Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас от! Суорун Омоллоон
Харыалап улахан сыҥаахтаах, тобук сүүстээх, үргэммит анды түөһүн курдук, ыыс араҕас сирэйдээх. Л. Попов
Сотору Кеша маҥан ырбаахылаах, өтүүктээх сиэрэй бүрүүкэлээх, ыыс араҕас сандалеттаах ымайбытынан тахсан кэллэ. Н. Габышев

I
аат. Намыһах сир диэки устар уу халҕаһата, уу устар хайысхата. ☉ Поток воды, течение
[Борохуот аал] Күүстээх күөнүнэн Күтүр сүүрүгү Көҥүтэ үтүрүйэн, Күөстүү үлүннэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Били үнүргү уу өссө эбиллибит. Быһыт уутун сүүрүгэ куп-куугунас, ньип-ньирилэс буолбут. Суорун Омоллоон
Кинилэр өр эрдэн хойдубут мууһу, сүүрүгү кытта охсуһан, сыыр аннын нэһиилэ булбуттара. Н. Заболоцкай
♦ Сүүрүк хоту уһун — олоххо туох да сыала суох буол, дьон санаата, олох долгуна хайа диэки охсорун хоту олор, сырыт. ☉ соотв. плыть по течению. Олоххо сүүрүк хоту устар аҕыйаҕа суох буолааччы
□ Арай кыайбатыҥ, сатаабатыҥ суох, аҥаар кырыы элэҥнэтэн иһэҕин, арыт ыһыктынан, сүүрүк хоту устаҕын. Н. Лугинов
Кини сүүрүк хоту ханна уонна тоҕо устара биллибэт сүрэҕэ суох, ээл-дээл киһи этэ. А. Чехов (тылб.)
ср. ДТС йүгрүк ‘быстрый, скорый; бегущий, стремящийся’
II
1. аат., спорт.
1. Сүүрүүнэн дьарыктанар киһи, сүүрүүгэ идэтийбит киһи. ☉ Бегун. Үс сүүрүк сырсыбыттар: Авдеев, Васильев уонна Семёнов
□ Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ. «ХС»
2. Сүүрэр дьоҕурдаах сылгы. ☉ Скакун
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
Ойуур кэриитигэр хахха сиргэ уон сэргэҕэ уон араас сылгылар: атыырдар, биэлэр, сүүрүктэр, дьоруолар, тардыылаах аттар баайыллыбыттар. И. Данилов
Ипподромҥа бу ый уон күнүттэн «Хатас» сопхуос сүүрүктэрин киллэрэн эрчийэ сылдьар. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Түргэнник сүүрэр, сүүрэр дьоҕурдаах. ☉ Быстро бегающий
«Сүүрүк киһи эбиккин, доҕор!» — диэтэ Ньукулай. Амма Аччыгыйа
Харсыһыылаах оҕустаах киһи сүүрүк аттаах курдук аатырара. Далан
Улуу Хоро диэн сүүрүк оҕустаах оҕонньор, илин диэкиттэн көһөн киирэн иһэн, оҕуһунан Аллан өрүһүн кэстэрэн көрөр да, оҕуһа дириҥэ бэрт буолан кыайан туораабат. БСИ ЛНКИСО-1994
♦ Үрүҥ <хара> сүүрүк фольк. — элбэх ахсааннаах сүөһү үөрэ (сылгы, ынах). ☉ Бесчисленное множество скота (конного и рогатого)
Үгүс элбэх ахсааннаах үргүүк үрүҥ сүүрүгү көрбүтүм эбээт. Ол тухары маннык сүрдээх киэптээх сылгыны көрө иликпин эбээт! Саха фольк. [Элбэх дьон кэллэҕинэ] Кэлбит кэриэс сирбитигэр Кэлбэккэ кэбэлийиэхпит, Үрүҥ сүүрүкпүт тобоҕо Үрүйэ быыһыгар өлүтэлиэ, Хара сүүрүкпүт тобоҕо Хара сыбарга хампарыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ ол сахтан иитэр сүөһүбүт Үрүҥ, хара сүүрүгэ эбэ хотуммут Ис, тас хочолорун устунан Сааскы халаанныы дэбилийбитэ. И. Гоголев
ср. тюрк. йүгүрүк ‘быстро бегающий; скакун, беговая лошадь’