I галоп (вид аллюра) .
II острога.

уст. острог.

I идти галопом (о лошади).
II бить острогой.

I
сыһ. Түөрт атах түһэн, бөтөрөҥүнэн. ☉ Вскачь, галопом (о четвероногих животных)
Айыы дьөһөгөй оҕото ат барахсан Айаннаабытын кубулуппакка Атаралыы көтө турда. П. Ядрихинскай
II
сыһ. Атара (үөрбэ) курдук. ☉ Подобно остроге, как острога. Атаралыы тут. Атаралыы дьөлө түс

1. ас диэнтэн хай. аата. Онтон [оту] үсүһүн анньыытыгар атырдьаҕа туохтан эрэ иҥнэн хаалла. Н. Заболоцкай
   Хата, бу да сырыыга анньыы күүһүнэн эмиэ кэннинэн таҕыста. П. Егоров
   Өкүүчэ хаһан эмэ мааныга эрэ таҥнар сүүтүк-сүүтүк тэһитэ анньыы ойуулаах маҥан сиидэс ырбаахытын кэтэн кэллэ. С. Никифоров
2. аат. Ойбон алларарга, мууһу көйөргө аналлаах уһун укка олордуллар сытыы уһуктаах тимир. ☉ Пешня´ (вид лома)
   Сэттэ киһи биир анньыыны аҕала барбыттарыгар дылы (өс хоһ.). Бөдөҥ үөттэр улаҕаларыттан дьон саҥата, анньыы тыаһа иһиллэр эбит. Амма Аччыгыйа
   [Чоку ойуун уолаттара] алларар анньыы ылбатахтар, дьиэлэригэр хаалбыт. Суорун Омоллоон
   Таба үктэннэҕин, хаамтаҕын ахсын атаҕын тыаһа сытыы анньыы тыаһын курдук чып-чыбырҕас. Н. Тарабукин (тылб.)
   ср. тюрк. санчхы ‘гарпун, острога’

1) уст. прекращаться, переставать, приостанавливаться (вследствие нарушения каких-л. связанных с поверьями запретов); балык ханнан хаалбыт рыба перестала ловиться (напр. если её били острогой); 2) приостанавливаться; самыыр ханынна дождь приутих; хаана ханынна кровь у него перестала идти.

I
аат. Ат, тайах, таба уо. д. а. икки кэлин, икки илин атахтарынан хардары-таары тэбинэн, ыстаҥалаан сүүрүүтэ; бөтөрөҥ. ☉ Галоп четвероногих животных, скачущих вперемежку то передними, то задними ногами
Арҕаа, айан суолунан биир уу-көҕөччөр аттаах киһи тибилиннэрэ турда, ата атаранан түһэр, кутуруга субуруйан хаалар. А. Сыромятникова
Адаар муостаах буурдаргынан Акыйааны уҥуордатан Айаннатан дьалкыһыта, Атаранан таммалата — Уолан киһи Улуро, Ыллаа, ыллаа Улуро. Н. Босиков
◊ Атара дьоруо — саамай түргэн дьоруо. ☉ Самый быстрый вид бега иноходью
Никифоров кинээс атын атара дьоруонан түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Үчүгэй буолар алаас-алаас аайы атара дьоруонан астара айанныыр. С. Федотов. Атара сэлии — саамай түргэн сэлии. ☉ Быстрая рысь
Төрүт да сыыдам айанынан иһэр Баһыкай өссө түргэтээн, атара сэлиинэн аспытынан барда. Амма Аччыгыйа
Өр сынньанан сэниэ ылбыт ат төгүрүк алаас хонуутугар атара сэлиинэн дьигиһийэн киирэр. Н. Якутскай
Сэкирэтээр уол атын үрдүгэр хапсаҕайдык олоро түспүтэ да, атара сэлиинэн түһэрбитэ. В. Протодьяконов
II
аат.
1. Балыктыыр тэрил: туу курдук буолан баран, үрдэ аһаҕас, тутаахтаах (саас ыам саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран, итигэстээн ылаллар). ☉ Рыболовный снаряд в виде верши на ручке для ловли карасей на мелководье во время метания икры (широкое основание снаряда опускают вглубь озера и захваченных таким образом карасей вытаскивают руками через верхнее отверстие)
Кытылга кэккэлии тардыллыбыт мас уонна туос тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргылар, балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Балыгы батары анньан бултуурга аналлаах, тимир атырдьахха маарынныыр үөрбэ. ☉ Орудие для ловли рыбы — острога
Арай убайа атаранан бултуурун үтүктэн, синньигэс талаҕы быһаҕынан уһуктаан баран, кытыыга тахсан турар сордоҥнорго үөмсэн көрүтэлээбитэ. «ХС»
Өрөгөйүҥ өһөн, Өлөрхаалар күнүҥ Үтүрүйэн кэллэҕинэ, Үрдүк ааппын, Үтүө сурахпын Аат ааттаан Амалыйа туойдахпына — Үөһэ буоллахпына Үөрбэ буолан түһүөм, Аллара буоллахпына Атара буолан күөрэйиэм. П. Ойуунускай
◊ Атара кутурук — хотойу ойуулаан — хоһуйан көрдөрөр эпитет. ☉ Эпитет, употребляемый при воспевании орла
Алаатыка! Ким даҕаны аанньа көтөр суох дииллэрэ баар эбээт! Көрбөккүт дуо ол олорор арылы харах, атара кутурук, алтан сабарай хомпоруун Хотойу? Суорун Омоллоон
Хотойу маннык эпитеттэринэн хоһуйаллар: «Чуучугуруур таас тумус, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой». КНЗ СПДьНь

I
аат.
1. Судаарыстыбалар эбэтэр норуоттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэбилэниилээх киирсиилэрэ, охсуһуулара. ☉ Война. Сэриигэ барбыт. Сэрииттэн эргиллибэтэх
□ [Түмэппий] аҥаар атаҕын сэриигэ хаалларан кэлэн, холкуоһугар бэрэссэдээтэллии сылдьар. Амма Аччыгыйа
Кини гражданскай сэриигэ сылдьан өстөөхтөрү үлтүрүтүспүтэ. М. Доҕордуурап
Тулуйуохха наада! Сэрии эрэйин, кыһалҕатын туораан, күүтэр күммүтүгэр тиийиэхпит, сылаас харахпытынан көрсүһүөхпүт. Т. Сметанин
2. Сэбилэниилээх хапсыһыы, ытыалаһыы, кыргыһыы. ☉ Бой, битва, сражение. Сэрии толооно. Салгын сэриитэ
□ Сэрии толоонугар тылланан киирэн Сэймэктэтиэ диэн түһээн да баттаппатым. И. Егоров
Урут сэриигэ да киириэх иннинэ буоларын курдук, Гурьянов биһикки ону-маны омуннаан, фантазиялаан кэпсэтэрбит бу күннэргэ. Т. Сметанин
Суруктарым кэлэллэрэ Үксүн сэрии хонуутуттан, Сорохторо сүтэллэрэ Кутааланар холоруктан. М. Хара
3. Сэрииһиттэр, сэбилэниилээх күүстэр. ☉ Войско, армия. Хонуутааҕы сэриилэр. Пограничнай сэриилэр
□ Кыһыл сэриитэ иһэрин туһунан кэпсээн нэһилиэк үрдүнэн тарҕана охсор. Амма Аччыгыйа
Күн ыраахтааҕы биһиги уолаттарбытын ылан, сэриитин хаҥатаары гынар! Н. Якутскай
Сэбиэскэй сэриилэр сытар окуопалара бүтүннүүтэ түллэх гынарга дылы гынна. Т. Сметанин
◊ Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии (Аҕа дойду сэриитэ) — төрөөбүт дойдуҥ тутулуга суох буоларын иһин өстөөхтөртөн босхолуур, көмүскүүр сэрии. ☉ Отечественная война. Аҕа дойдуну көмүскүүр 1812 сыллаах сэрии
□ Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Белоруссияҕа кэргэммин, икки оҕобун сүтэрбитим, соҕотох хаалбытым. И. Гоголев
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа фроҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Аҕа дойду сэриитигэр оҕото геройдуу охтубутун хаста да хаттаан аахпыта. Н. Заболоцкай. Аан дойду сэриитэ — бүтүн аан дойдуга сыһыаннаах, аан дойду үрдүнэн суолталаах сэрии. ☉ Мировая война
Аан дойду иккис сэриитигэр сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини утары умсары уурбуттарын курдук уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап. Сэрии сэ- бэ — сэриилэһэргэ аналлаах сэп-сэбиргэл, байыаннай тиэхиньикэ. ☉ Оружие, вооружение. Ядернай сэрии сэбэ
□ Бастарыттан атахтарыгар дылы сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
«Катюшаны», араас сэрии сэптэрин дьон толкуйдаан таһаарбыттара. Т. Сметанин. Уота суох сэрии полит. — эйэлээх кэмҥэ дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа өстөһүүнү, тыҥааһыны соҥнуур политика. ☉ Холодная война
Оччолорго «уота суох сэрии» уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
«Уота суох сэрии» саҕаламмыта. Л. Брежнев (тылб.)
ср. ДТС, тюрк., монг. чериг, чирү, сэрэг ‘рать, войско, армия’
II
аат. Туох эмэ эркин эбэтэр тэлгэх курдук кэккэлэччи анньыллыбыт эбэтэр ууруллубут мастара. ☉ Плахи, доски, которые кладутся или выставляются ровным рядом (напр., на сани при перевозке сена)
Сыарҕаҕа от тиэйэрдии сэриитэ тэлгэтиллибит. М. Доҕордуурап
Миэлиҥсэ сэрии мастара эргийэн атыгыраһаллар, Ампаар иһигэр ыарахан суоруна тыаһа лүһүргүүр. Д. Таас
Быһыт сэриитигэр ыарахан мөҥүөлэри сала оҕустартаатылар. А. Фёдоров
Онно сытан кини орон сэриитин улаҕа өттүгэр үс сиринэн быһаҕынан кэрдиистээн кэбиспит. «ХС»
ср. монг. сэрээ ‘вилка; острога, трезубец’

1. рыболовное орудие в виде большого крючка; вид остроги; 2. крючковатый, загнутый; дэгиэ тыҥырах крючковатые когти.

аат., эргэр.
1. Хаайыы: буруйданан уһун болдьоххо түбэспит киһини хаайан сытыарар дьиэ. ☉ Острог, тюрьма
Оҕо бэйэм оҕонньор буолуохпар дылы Остуруок хотун Олохтонуом дии санаабатаҕым. Саха нар. ыр. II
[Тойон:] Ылыҥ бу ыты [Манчаарыны] Күүскүтүнэн ылан, Күүлэҕэ быраҕыҥ! Көһүйэ түстүн, Ол кэннэ Остуруокка утаарыҥ! А. Софронов
Ыалдьыт Николай Гаврильевич олорор остуруогун остуораһын, оскуолаҕа сылдьар оҕолорун үөрэхтэрин туһунан кэпсэтээри таарыйбыта. П. Филиппов
2. Сибииргэ тутуллубут былыргы кыракый куораттар, кириэппэстэр. ☉ Острог, пограничная крепость. Институппут Приклонскай остуруога турбут сиригэр турар
□ Өлүөнэтээҕи остуруок бастаан Эҥсиэли утары, өрүс уҥуор, Чымаадай хонуутугар тура сылдьыбыт. БИГ ӨҮөС
Усть-Кут куорат, сурукка биллэринэн, үс сүүс биэс уон сыллааҕыта Кут үрэх кутуллан түһэр төрдүгэр олохсуйбут остуруоктан төрүттэнэн үөскээбит. «ХС»
Ити сир Зашиверскай остуруок диэн ааттаммыта. «Кыым»
♦ Остуруок дойдулаа — хаайыыга ук, хаайыыга түбэһиннэр. ☉ Посадить в тюрьму
Эн даҕаны түөкүнүҥ биллэркөстөр буолан бардын, остуруок дойдуланаар, баахты балаҕаннанаар. Саха сэһ. II
[Сөдүөччүйэ:] Манчаары куоппута да, син биир ситиэм, ириэнэх суолун ирдиэм, тоҥ суолун тордуом …… остуруок дойдулуом диир. В. Протодьяконов. Остуруок уйалан — хаайыыга олор (түбэс). ☉ Попасть в тюрьму, сидеть в тюрьме
Остуруок уйаламмыта Уһуна бэрт буолан, Улахан да куоратын иһин, Кэрэтик көрөн Кэрэхсиир киһитэ Кэмчитийэн хаалан Кэри-куру буолла. Күн Дьирибинэ