несов. см. отбросить.

откидывать, отбрасывать; ыраах элит = отбросить далеко.

сов. кого-что 1. (отбросить) бырах, киэр бырах, киэр элит; 2. (отогнуть) тиэрэ түһэр, тиэрэн кэбис; откинуть воротник шубы сонуҥ саҕатын тиэрэ түһэр.

в ф. основы обычно не употр. отбрасывать, отшвыривать кого-что-л.; ыла-ыла илгэн ис = брать и отбрасывать одно за другим; илгэн кэбис = выбросить, отбросить; отшвырнуть прочь.

межд. прочь, вон, долой; киэр бар! уходи прочь!; вон отсюда!; киэр бырах = выбросить, отбросить прочь; киэр хайыс= отвернуться; киэр гын = убрать прочь; киэр эт = отвергнуть кого-что-л., отказать кому-л.

сов. 1. что (разделить или разобрать на части) тоһут, алдьат, көтүр; 2. что (отбросить укоренившееся, резко изменить) алдьат, булгурут, тосту уларыт; 3. кого-что, разг. (одолеть, сломить) булгурут, иннин ыл, санаатын тоһут; # сломать себе шею хоолдьуккун тоһут (оһоллон, өл); сломать голову төбөҕүн сыс, толкуйдуу сатаа; сломать зубы на чём-л. тиискин тоһут (эрэйдэнэн баран кыайыма).

туохт. Туох эмэ улаханы (хол., киһини) туора илгэн хамсат, халбарыт. ☉ Резким движением отбросить, оттолкнуть кого-что-л. прочь, в сторону
Ньургун киһитин …… туора-маары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
Мааман муоһа, …… иһирдьэ үмүрү токуруйан, тоҥ буору, хаары хаһарга, охтубут маһы садьыйарга анаммыт эбит. Н. Габышев
Өксүөн туора күрдьэҕинэн уол сирэйигэр дугдуруҥнаата. Ону Матыкый соҕотохто туора садьыйда. У. Нуолур
ср. монг. сажих ‘качать, двигать из стороны в сторону; трясти, потрясать, шевелить’

туохт.
1. Буору (хаары) хоруйа хас, тула хаһыйталаа. ☉ Рыть, разгребать (раскидывая вокруг землю, снег)
Холкуоспут саадьаҕай оҕуһа Хонууну муоһунан силгэйэр. Эрилик Эристиин
Саша сыыр буорун силгэйэр, ньиччэҕэй кырсы тиэрэ уурталыыр уонна начаас буолаат, кэнсиэрбэ бааҥката хаба ортотугар тиийэ үллэҥнэс мэҥиэ буола түһэр. Н. Заболоцкай
[Сибиинньэ] сөбүлээбэтэхтии кулгааҕын таллаҥната-таллаҥната муннунан сири силгэйэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. Туора хаһый. ☉ Отбросить, отшвырнуть в сторону
Харах уулары, мурунтан-уостан халыйбыттары барытын ытыһынан биирдэ ньиккэрийэ сотон ылан таҥнары силгэйдэ. Амма Аччыгыйа
Силгэйбит оккунан Сэһэргээ хочоҕун, Хотууруҥ тылынан Хоһуйбут олоххун. А. Бродников
Арай ынырык охсуу кинини төттөрү силгэйэн, сиргэ элиттэ. Л. Толстой (тылб.)
3. көсп. Буору хас, тиэрдэр. ☉ Рыть, пахать землю
Хайаны хаһар, сири силгэйэр, буулаҕа күүстээх бухатыыр баар эбит (тааб.: тыраахтар). Солоон, тиэрэн силгэйэн Сонуок кэҥиир-нэлэйэр. К. Туйаарыскай
Сииктээх хара буор кэлимсэлэрин булуугунан силгэйэр саҕана, сааскы тыа үлэтин хайдах быһыылаах үлэлииргэ саҥардыы үөрэнэ сатыыбын. С. Тока (тылб.)
4. Куһаҕаны, сирбиккин туора хаһый (үчүгэйин талаары). ☉ Отбрасывать, откидывать негодное, плохое в сторону (оставляя лучшее, нужное). Муҥхаттан балыгын силгэйэн талаллар

киэр ас — биир түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
Валентин Петрович кэлэн кууһаары гыммытын Клавдия Михайловна киэр анньар. Н. Якутскай
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Күндэ
Туманов илиитин киэр аста. Н. Габышев. Киэр бар — хантан эмэ бара оҕус, бара тарт, дьүгэлий. ☉ Уйди прочь, с глаз долой
Киэр баран Кэбэлийэ охсуохха. П. Ойуунускай
[Далбарай:] Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев. — «Күлүү-элэк оҥосто киирбит буоллаххына киэр бар, таҕыс!» Н. Якутскай
Киэр буол — киэр бар диэн курдук. [Ньукулай:] Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
Бар, киэр буол, сыакаар! — диэн киһитин сынньаары …… холдьоҕон таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
[Хаҥыллай:] Эн бэйэҥ киэр буол, бэйэҥ дьүгэлий. Манна мин дойдум, мин төрүт буорум. И. Гоголев. Киэр бырах (быраҕылын) — 1) тугу эмэ эмискэ, туора элит, илгэн кэбис. ☉ Выбросить, отбросить прочь. [Светлана] абааһы көрөн, сиргэнэ-сиргэнэ үөнү ылан киэр бырахпыта; 2) көсп. үүрүлүн. ☉ Быть отброшенным назад, изгнанным
Кэлбиттэр киэр быраҕыллан, Турбуттар тосторун ылан, …… Өстөөхтөргө күрэнэллэр. И. Эртюков
Ити кэмҥэ Монголияҕа Сэбиэскэй Арассыыйаттан киэр быраҕыллыбыт үрүҥ гвардеецтар этэрээттэрэ хорҕойбуттара. И. Федосеев. Киэр гын — кими, тугу эмэ суох гын, хомуй, ханна эмэ илт. ☉ Убирать прочь с глаз, чтоб не видеть и не слышать
Бу сатананы киэр гын... Бэҕэһээ Трофимовтаах кыыстарын илиитин быһа хаба сыста диэн, бу ытынан сылтаан миигин мөҕөн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Суолбуттан киэр гын төрүт Хоргус, албын доҕоттору. И. Гоголев. Киэр диэ — аккаастаа, буолунума. ☉ Отказать кому-л. в чем-л.
Билигин да мин, оо, күндү доҕоруом, Бэйэҥ эрэ тэйитэн киэр диэбэтэргин, …… Баарбын барытын биэрэргэ бэлэммин. С. Данилов
[Матаҥныырап] Айталыынаны кытта кэккэлэһэ олордо, ону Айталыына киэр диэбэтэ. В. Протодьяконов
Лунин бэйэтэ даҕаны уон иккилээх уолу кытта уһуннук ыаһахтаһарын киэр диэбэт этэ. И. Тургенев (тылб.). Киэр илгэр — тугу эмэ бэйэтиттэн халбарытар курдук, эрчимнээхтик туора элитэн кэбиһэр. ☉ Отбросить, отшвырнуть прочь, выкинуть что-л. Тигэн эрэр этэрбэһин Тиэтэлинэн киэр илгэн, Ньилбэктэрин тэбэнэн, Дьэбдьиэй туран кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Даша …… сиргэммит курдук, сону киэр илгэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович, суруйа олорор уруучукатын илиитин таһынан киэр илгээт, ойон турда. Н. Лугинов
Киэр кыйдаа — киэр үүр диэн курдук. Сэттэ уон сааспытын туолларбыт даҕаны, Киэр кыйдыы сатыахха кырдьыбыт санааны! Эллэй
[Өлүөнэ халаана] Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Атаанныыр, амньыалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммыт аҕата. Баал Хабырыыс
Киэр кэбэлий — киэр бар диэн курдук. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Кэһиигин кытта Киэр кэбэлий! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
— Оттон, эн эмээхсиэн, манна дьону бутуйума, киэр кэбэлий, дьиэҕэр бар! А. Сыромятникова. Киэр тип — сирэн кэбис, ким эмэ тугу эмэ эппитин ылыныма. ☉ Отвергать, отметать
[Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар …… киэр тибиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Бу тезиһи ГФР атын дойдулардааҕы дьыалатын миниистирэ киэр тибэр. ПА
Биһиги өбүгэлэрбит …… саха киһитин сиэрин-майгытын киэр тибэр эрэ киһи хоноһону холдьоҕуон сөптөөҕүн курдук саныыллара. «Кыым». Киэр уур (уурталаа) — тугу эмэ туора уур, уурталаа. ☉ Отложить, отставить в сторону что-л. Иһиттэрин киэр уурталаабыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эр киһи …… икки куобаҕы хостоон киэр уурталыыр. У. Нуолур
[Оҕонньор:] Кинигэни киэр ууран, Дьэ, сүүр, биллэр убайгар. А. Абаҕыыныскай. Киэр үүр — кими, тугу эмэ (хол., санааны) үүрэн, кыйдаан кэбис. ☉ Гнать прочь кого-что-л., отгонять
[Санааны] бэйэтиттэн киэр үүрэ сатыыр да, санаа сахсырҕа курдук арахсыбат. Амма Аччыгыйа
[Өрүүскэ:] Холкуостан киэр үүрүөххэ баар эйигин. Күндэ
Биһиги аармыйабыт …… өстөөҕү эмсэҕэлэтэн, утары атаакалаан киэр үүрэр. С. Васильев. Киэр элит — тугу эмэ илииҥ таһынан туора, ыраах садьыйан кэбис. ☉ Отбросить, откинуть, отшвырнуть
[Оҕо] бэргэһэтин соһуйбут курдук киэр элиттэ. Суорун Омоллоон
[Алаарап] ботуоҥкатын киэр элитээт, икки илиитин быластаабытынан умса түстэ. Л. Попов
Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Киэр эс — 1) тугу эмэ бэйэҕиттэн тэйитэн өрө күөрэтэн быраҕан, элээрдэн кэбис. ☉ Выбрасывать, выкидывать, отбрасывать, откидывать
Атырдьахтаах отун киэр эһэн үрэл гыннараат, оҕонньор …… күрүөҕэ иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] харчытын Мэхээлэ диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ; 2) көсп. кими, тугу эмэ суох гын, эһэн кэбис. ☉ Уничтожить, ликвидировать, искоренить
Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ эргэ олох эмэҕирбит силиһин. П. Тулааһынап
Ньиэмэс хааннаах ыттарын сир сирэйиттэн киэр эһиэхпит. ИИФ УС. Киэр этин — туохтан эмэ аккаастан, буолунума. ☉ Отказаться от чего-л. «Эргэ олохтон киэр этиниэҕиҥ». Амма Аччыгыйа
Ньукулай Дорогуунап маҥнай байартан да киэр этиммэт. ФЕВ УТУ
Ленскэй сиэртибэ буолта... Мин Онтон сүрэҕим ыалдьан, ытаан, Туох баартан киэр этинэммин, Дьонтон тэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
♦ Киэр хайыс — кимтэн эмэ кэлэй. ☉ Отвернуться от кого-л., разочаровавшись
[Киирик:] Бу көмүһү бэйэбэр иҥэриннэхпинэ туох буолабыный? …… Төрөппүт оҕолорум киэр хайыһыахтара. С. Ефремов
ср. саг. кедэр, хак. кидер ‘запад, на запад; в сторону’