туохт., кэпс. Кумахха киэптэн түһэриллибит кирпииччэни олус хата илигинэ, лаппаакынан таптайан форматын көннөр. ☉ Править (напр., первоначальный кирпичный отлив)
[Ольга:] Кирпииччэм барахсан, чэ эрэ, үчүгэйдик быраапсайдаан ис [Лаппаакытынан кирпииччэни тула таптайар]. С. Ефремов

бить в ладошки (о детях). лаайда лайда (прибрежная равнина у моря, обнажённая отливом).

док (1. Суудуналары ууттан таһаарарга, көрөргө-харайарга, өрөмүөнүүргэ, сорох ардыгар онорорго даҕаны аналлаах тутуу. Суудунаны туруорар хаамыраларын көрүнүнэн кураанах уонна уста сылдьар Д-тар баар буолаллар. Кураанах Д. хаамырата бетонтан оноһуллар» уута сүлүүһүнэн (шлюз) сүөкэнэр. Уста сылдьар Д« понтуоҥҥа оҥоһуллар, суудуна киирбитин кэннэ уутз эмиэ сүөкэнэр; 2. Үллэр (прилив), уостар (отлив) уулаах муора кытыытыгар оноһуллар, аһыллар-сабыллар ааннаах уу оҥоһуу (искусственный) бассыайына; 3. Tahagac таЬар самолет тары өрөмүөннүүргэ аналлаах кэлим тутуу.)

прил. 1. кустук өҥнөөх; с радужным отливом кустук өҥө толбонноох; 2. перен. үөрүүлээх; радужные перспективы үөрүүлээх инники кэскиллэр; # радужная оболөчка глаза анат. харах өҥнөөх бүрүөтэ.

1) сгущаться, свёртываться (о крови); 2) разг. наливаться кровью, темнеть (о лице); 3) принимать тёмно-коричневую окраску, становиться тёмно-красным, чёрным с красным отливом; буруо өһөҕүрэн тахсар клубится густой тёмно-коричневый дым; 4) перен. разг. проявлять особо злое упрямство, зло противиться кому-л.

аат.
1. Туохха эмэ чуоҕур курдук сырдык ойуу эбэтэр туспа хараҥа дьүһүн. ☉ Крапинка, пятно
Сур самыытыгар уонна ойоҕосторугар үрүҥ толбоннордоох бэртээхэй ат. Н. Якутскай
Биир моҕой моонньугар таас харах курдук быһыылаах толбоннор бэрт чуолкайдык көстүбүттэрэ. ЛА ИУА
Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «оргуһуохтаах кыыс» дииллэр. КНЗ СПДьНь
2. Күүскэ сырдыыр, тыгар эттик (хол., күн, ый) ыраахтан туналыйан көстүүтэ. ☉ Отражение яркого светила (напр., солнца, луны), отлив, отблеск, отсвет
Ый толбоно туналыйа сырдаппыт кыараҕас ыллыгын устун хаамтаран тачыгыратан истилэр. Л. Попов
Истиэп уҥуор сырдыы түһэр Ый толбоно суһумнуу. П. Тобуруокап
Киирэн эрэр күн толбонугар күөл ньуура чаҕылыйа күлүмүрдүүрэ. И. Федосеев
3. Дьүһүн, өҥ араастык оонньоон көстүүтэ. ☉ Перелив (всеми цветами радуги), переливчатость
Таҥнары туттахха, түүтүн төбөтө сырдык толбонунан оонньоомохтуур хара саһыл. Амма Аччыгыйа
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов
4. көсп. Киһи иэйиитэ, ис санаата, туруга тас көрүҥэр, сирэйигэр (үксүгэр хараҕар) көстүүтэ. ☉ Проявление на лице различных чувств человека (обычно во взгляде)
Өлөксөй харахтарыгар улахан таптал, үөрүү сырдык толбонноро оонньуу тураллар. Амма Аччыгыйа
Хараҕар эҕэлээх толбон көстөн ааста. А. Фёдоров
Наум кэтит сирэйигэр үөрүү толбоно түһэн, ис киирбэх буолан көһүннэ. «ХС»
◊ Күөх толбон көр күөх I
Күөх толбон сөтүөлүүрэ Көтөр-мөҕөр Бүлүүбэр. В. Потапова. Тыл толбоно — тыл хос суолтата, дэгэтэ. ☉ Различие, дополнительный оттенок, нюанс значения, слова. Поэттар тыл араас толбонун табан тутталлар
ср. тув. долбан ‘румянец’, бур. толбо ‘пятно’

I
туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ сабыдыалла оҥор, сабыдыаллаа. ☉ Оказывать на кого-что-л. влияние, влиять
Күүстээх эмтэр дьайаннар буолуо, аны кини түүнү-күнү билбэккэ утуйа мээрик буолбута. Н. Лугинов
Робсон туохха да ымыттыбат лоҥкунас куолаһа барыларыгар этиҥ сааллыбытын курдук дьайда. Г. Угаров
1977 сыл ахсынньытыттан билиҥҥэ диэри күҥҥэ бэйэтигэр олус улахан уларыйыылар буола тураллар. Ол уларыйыылар сиргэ эмиэ араастык дьайаллар. «ЭК»
2. Оҥор, ай, үлэлээ. ☉ Делать что-л., творить, работать, действовать
Айылҕа ийэм, абыраа, Аҕал өлбөт сүбэҕин. Тугу дьайан, туһалаан Сааттан-сууттан куотабын? С. Данилов
Тоҕус дьоннорун Чокуйталаан кэбистэ. Сол курдук дьайан баран Чупчуруйдаан обургу Торуонуттан ойон турда. Эллэй
Билигин Японияҕа алта уон аҕыс дьайар, ону таһынан сүүс биэс уон умуллубут вулканнар бааллар. «ЭК»
II
туохт. Киир, тимир (күнү этэргэ). ☉ Закатываться, садиться (о солнце)
Күн дьайан, күлүктэр уһааннар, Сааскы түүн сабардаан иһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Таатта куулата. Күн дьайыах буолбут. Бэс Дьарааһын
III
аат.
1. поэт. Киһиэхэ сору-муҥу, ыарыыны, өлүүнү аҕалар күүс (тыын, сидьиҥ, үксүн хара, хараҥа диэн эпиитэттэри кытта тут-лар). ☉ Сила (дух, нечисть), приносящая человеку страдания, болезни, смерть (обычно употр. с эпитетами хара, хараҥа)
[Эһиэхэ] Кир киирбэтин, Дьай дьайыҥнаспатын, Эрэй эҥсибэтин, Буруй буулаабатын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Онон бу үлэһитхарамай дьоннору бүтүн аан дойду үрдүнэн хапытаал хараҥа дьайыттан быыһыах, босхолуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
Киһи аймаҕы Гитлер хара дьайыттан араҥаччылаабыт улуу Сэбиэскэй Сойуус норуота буоларгынан киэн тутун, күлүмнээ! Амма Аччыгыйа
2. Куһаҕан, түктэри үгэс, идэ; дьаллык. ☉ Дурная привычка, порок
Ким баар этэй хаарты дьайыгар ылларбатах, ким баар этэй хаарты илбиһигэр хаанынан ытаабатах?! П. Ойуунускай
Ипатий кулаактарга агеннаан уонна кэнники уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан хас да төгүл хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Эн, урукку морячок, итэҕэл дьайыгар кулгааххар тиийэ дьуоҕарбыккын. М. Шолохов (тылб.)
3. эргэр. Өҥ-дьүһүн күлүгүрэн эбэтэр сыдьаайан көстүүтэ. ☉ Отлив, оттенок, отблеск какого-л. цвета
Өркөн төлөн дьайдаах кытарар былааҕым, кыыһан-ыыһан тахсан, күндээрэн көһүннэ. П. Ойуунускай
Көмнөхтөөх харыйа курдук Күөх дьай күөннээх Көтөр аал күтүрдэр Көтөн күлүгэристилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. алт. диал. чай 'несчастье'