несов. см. отменить.

побуд. от уларый = 1) изменять, менять, заменять; былааны уларыт = изменить план; 2) отменять; бирикээһи уларыт = отменить приказ; 3) в ф. деепр. на =ан выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать заново, переделывать; уларытан тут = перестроить; уларытан оҥор = переделать; уларытан тэрий = реорганизовать.

сов. 1. кого-что (сверху, с поверхности чего-л.) ылан кэбис; снять скатерть со стола остуолтан ыскаатары ылан кэбис; снять локти со стола тоҕонохторгун остуолтан ыл; 2. что уһул, ыл, көтүр; снять дверь с петель халҕаны иэрчэҕиттэн уһул; снять строительные леса оскуонньаны көтүр; 3. что с кого (что-л. надетое) уһул, устаныл; снять шубу с гостя ыалдьыт сонун уһул; снять кольцо биһилэххин уһул; 4. кого-что (упразднить, отменить, отказаться от чего-л.) уһул, уурат; снять выговор быыгабарын уһул; снять своё предложение бэйэҥ киллэрбит этиигин уһул; снять чью-л. кандидатуру ким эмэ кандидатуратын уһул; 5. что (содрать, срезать и т. п.) хастаа, сүл; снять шкуру с медведя эһэни сүл; 6. что (собрать, убрать) хомуй, хомуйан ыл; снять урожай үүнүүтэ хомуй; 7. кого (отстранить от занимаемой должности) уһул, уурат; снять с работы үлэтиттэн уһул; 8. что (скопировать) уһул, устан ыл; снять копию куопуйатын устан ыл; 9. кого-что, фото, кино уһул, түһэр; 10. что (взять внаём) эттэс, куортамнас; снять квартиру квартирата куортамнас; И. что и без доп., карт, быс; снять колоду холуода-ны быс; # снять с учёта учуоттан уһул; снять голову с кого-л. 1) (наказать) баһын быс, кытаанахтык буруйдаа; 2) (осрамить) саакка ыыт, саакка ук; как рукой сняло разг. харахтан сыыһыы ылбыт курдук.

туохт.
1. Тугу эмэ кэлгиэтиттэн, бохсуутуттан араар эбэтэр хаайтарбыты таһаар. ☉ Освобождать кого-что-л. от пут, крепления или того, что задерживает, препятствует (напр., развитию)
Үрүҥ Уоланы кэлгиэтин төлүтэ тарта, илиитин-атаҕын босхолоон кэбистэ. П. Ойуунускай
Түһээри иҥэһэтиттэн уҥа атаҕын босхолоон өрө көтөҕөн иһэн тохтоото. Амма Аччыгыйа
Киһи эбээт — Буор сир буомнарын бурайан, Бохсуллубут күүстэри босхолообут, Аан дойду Албастарын баһылаан, Айылҕа хаҥылларын айааһаабыт. С. Васильев
2. Киһи хаайыыга, тутуурга сылдьарын уурат, көҥүл ыыт. ☉ Освобождать кого-л. из заключения или отменить установленные ограничения. Хаайыылааҕы босхолоо
□ Ол курдук Сибииргэ хаатырга үлэтигэр сылдьар, хаайыыга олорор политическай буруйдаахтары босхолуур, күрэтэр быһаччы сорудаҕы туруорбут. П. Филиппов
[Аҕабыыт] Микиитэни, окумалыттан өрө көтөҕөн кылааска киллэрэн, саамай түгэх муннукка анньан кэбистэ. Кини буруйдаабыт оҕотун бэйэтэ киирэн босхолообот буоллаҕына, төһөнөн босхолонорун күннээҕи дьуһуурунайга этэн тахсар буолара. Бу сырыыга …… тугу да саҥарбакка эрэ силикичийэн хаалла. Амма Аччыгыйа
3. Батталы самнаран, дьоҥҥо көҥүлү туттар; батталтан быыһаа. ☉ Освобождать кого-что-л. от угнетения, предоставлять кому-чему-л. свободу. Үлэ дьонун көлөһүннээһинтэн босхолоо
□ Арай социал-демократтар эрэ оробуочай кылааһы, бааһынай аймаҕы босхолуур дьиҥнээх революционнай суолга туруналлар. И. Федосеев
△ Туох эмэ кыһалҕаттан, эрэйтэн быыһаа. ☉ Избавлять кого-что-л. от какой-л. тяжкой заботы, мучения, мук
Дойдубутун-сирбитин Соргу-дьаалы тунуйуоҕа, Дьоммутун-сэргэбитин Сортонмуҥтан босхолуоҕа. Эллэй
4. Киһини туох эмэ үлэттэн уурат эбэтэр киниттэн тугу эмэ ирдиири тохтот. ☉ Освобождать кого-что-л. от какой-л. работы, каких-л. обязанностей
Педагогическай үлэҕэ бары өттүнэн сөбө суохпунан …… миигин түргэнник босхолуу охсоргутугар көрдөһөбүн. Н. Лугинов
«Оҕолоор, хаһыатта ааҕыҥ, Мэйиҥ, бу баар саҥа “Кыым”», — Аармыйаттан босхолуур уурааҕы Ааҕар уус уола Акыым. Баал Хабырыыс
[Сэбиэскэй право] сокуону билбэт диэн киһини сокуону кэспитин иһин эппиэккэ тардартан босхолообот. СГПТ
△ Киһи тугу эмэ кыһалҕа оҥосторун, тутуһарын наадата суоҕунан аах. ☉ Избавлять кого-что-л. от соблюдения чего-л. (напр., каких-л. принципов, норм), объявляя это излишним
«Киһини самнары баттыыр суобас диэн ааттаах дьаллыктан киһини мин босхолуубун», — диир Гитлер. Амма Аччыгыйа
5. Тугу эмэ иллэҥнээ (хол., иһити сүөкээн, тугу эмэ сайылаан). ☉ Освобождать, делать свободным что-л. для чего-л. (напр., какое-л. вместилище, комнату и т. п.). Иһити босхолоо. Чымадааны босхолоо
□ Дириэктэр дуоһунаһын босхолуохпун сөп диэн буолбута. В. Яковлев
Эн уоппускаҥ көһөрүллэр, Дьиэҕин босхолоот ылаар. А. Твардовскай (тылб.)
△ кэпс. Киһини туохтан эмэ быыстыы түс, иллэҥнээ. ☉ Дать возможность пользоваться свободным временем между делами. Бу оҕо киһини кыратык да босхолообот
6. Өстөөх былдьаабыт сирин төннөр, өстөөхтөн былдьаа. ☉ Освобождать захваченную неприятелем территорию
Түөрт уон тоҕус сыллааҕыта …… Центросибирь ыыппыт холбоһуктаах кыһыл гвардейскай этэрээтэ Дьокуускайы үрүҥнэртэн босхолообута. П. Филиппов
7. кин. Киһини эбэтэр тугу эмэ тугунан эмэ эрэйдиир, сүгүннээбэт киһиттэн (эбэтэр туохтан эмэ) быыһаа, араар. ☉ Избавлять кого-что-л. от притеснителя, нахала, приставалы
Талбаны Лухаттан босхолуохха дии сатаан!.. Ылыныахтара баара дуо!.. Амма Аччыгыйа
8. кин. Киһи туохха эмэ мунан алҕас, сыыһа өйдүүрүн көннөрүнэригэр, сыыһарын ууратарыгар көмөлөс. ☉ Помогать кому-л. избавиться от неверного представления о ком-чем-л. или следования чему-л. неверному
Кинилэри өйдөтөн, бандьыыттар сабыдыалларыттан түргэнник босхолуу, дьоллоох саҥа олох ыллыгар киллэрэ охсуохха наада этэ. Н. Заболоцкай