ж. 1. (цифра) биэс; 2. (отметка) биэс; 3. карт, биэс харах; 4. (пять рублей) биэс солкуобайдаах.

ж. 1. (отметка) кэрдиис, олук; 2. горн, куоһуу хаһыы; зарубка угля чоҕу куоһуу хаһыы.

нареч. 1. (очень хорошо) туйгуннук, бэркэ; 2. в знач. частицы (ладно) бэрт сөп, бэрт; 3. в знач. сущ. с. нескл. (отметка) туйгун.

1. нареч. сөпкө, ортотук; задание выполнено удовлетворительно сорудах сөпкө толоруллубут; 2. в знач. сущ. с. нескл. (отметка) орто; получить по физике удовлетворительно физикаҕа ортону ыл.

ж. 1. (цифра) үс, ус сыыппара; 2. (отметка) ус; 3. карт, ус харах; 4. (лошадей) торуойка, торуойка ат; 5. (костюм) торуойка (сэлиэнчиктээх көстүүм).

ж. 1. (цифра) биир, биирдиилээх; 2. (отметка) единица, биир сыана; 3. (величина для измерения) биирдэм, кээмэй; единица веса ыйааһын кээмэйэ; 4. (часть в составе целого) единица; эскадра состояла из десяти боевых единиц эскадра уон бойобуой единицаттан турара; 5. единицы мн. (немногие) ахсааннаах киһи, ахсааннаахтар, ахсааннаах дьон.

ж. 1. (цифра) түөрт; 2. (школьная отметка) түөрт; 3. карт, түөрт харах; четвёрка бубен буугунай түөрт хараҕа; 4. (группа из четырёх человек) түөрт, түөрт киһи; 5. спорт, (лодка) түөрт эрдиилээх оҥочо; 6. (упряжка) түөрт хос ат; четвёрка лошадей холбуу көлүллүбүт түөрт хос ат.

1) воровать, красть; совершать кражу; уоран ыл = похитить; харчыны уор = украсть деньги; 2) спорт, переступать отметку (напр. при прыжке в длину); кылыыһыт уорда спортсмен-прыгун переступил первую отметку (в национальном виде спорта — прыжках на одной ноге).

төһө ахс. аат.
1. 5 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 5. Биэскэ иккини эп. Биэстэн үһү көҕүрэт
△ 5 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 5. Биэс харчы. Биэс сыл тухары
□ Оройуон мантан биэс көс. Амма Аччыгыйа
Биэс хонук айаннаан ийэлэрин балаҕанын дьэ көрбүттэрэ. И. Данилов
Хас биирдии киһи иккиттэн биэскэ диэри күрүө сирдээх буолуох тустаах. М. Доҕордуурап. 2.Үөрэнээччи билиитин сыаналыырга «туйгун» диэн сыана. ☉ Отметка успеваемости ученика, означающая «отлично», пятерка. Бүгүн биэһи ыллым. Барыта биэскэ үөрэнэр
3. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «биэстээх, биэс саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме принадлежности употребляется в значении «пять лет кому-л., пятилетний». Кыра кыыһа биэһэ. Биэһэ буолан эрэр
тюрк. беш, бес, биш
♦ Биир-биэс кэпсэтиитэ суох көр биир-биэс. Биир биэс кэпсэтиитэ суох, устарга быһаардылар. Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил калька — бэрт үчүгэйдик бил. ☉ Очень хорошо знать (букв. знать как свои пять пальцев)
Мин кинилэр сүөһүлэрин бэйэм биэс тарбаҕым курдук билэбин. А. Софронов
Бу дойду сирин-уотун биэс тарбаҕын курдук билэр ааттаах суолдьут киһилээхпит. Суорун Омоллоон
Муммат киһи, бу дойдуну биэс тарбаҕын курдук билэр. Н. Босиков. Биэс уон икки күлэр эмэгэт кэпс. — хаарты оонньуутугар «хаарты» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В карточной игре употребляется в значении «карты». Дьэ эрэ, биэс уон икки күлэр эмэгэтим, бэттэх хайыс, сүүйүүтэ биэр
◊ Биэс гыммыт биирэ — биэскэ үллэрбиттэн биир өлүүтэ. ☉ Одна пятая. Биэс гыммыт биирин эп. Биэс гыммыт биирин быс. Биэс муннук мат. — биэс тоһуттаҕас сурааһын бүтэйдии холбоммутуттан турар геометрическай фигура. ☉ Геометрическая фигура, ограниченная пятью замкнутыми ломаными линиями, пятиугольник. Тэтэрээккэ биэс муннукта тарт. Биэс муннук иэнэ төһөнүй? Биэс сүүс — 1) сүүһү биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пятьсот. Биэс сүүс сүөһүлээхтэр этэ. Ааҕан биэс сүүскэ чугаһаттым; 2) кэпс. биэс солкуобай. ☉ Пять рублей. Биэс сүүстэ иэһээ эрэ. Биэс тымыр көр бохсурҕан. Биэс тыһыынча — тыһыынчаны биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пять тысяч. Биэс тыһыынча харчы. Биэс тыһыынчалаах сон. Биэс тыһыынчаҕа атыылас. Биэс уон — түөрт уонтан уонунан ордук ахсаан. ☉ Пятьдесят
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа. Киниискэбэр биэс уон тыһыынча сытар. А. Федоров
△ Үйэ аҥаара. ☉ Полвека. Кини биэс уона. Биэс уоммун эһиил туолабын

1. даҕ. Уһулуччу үчүгэй, бэртээхэй, ааттаах. ☉ Очень хороший, отличный, превосходный
   [Лаврентий — Васяҕа:] Эн үөрэҕиҥ, доруобуйаҥ, бары туругуҥ туйгун ини? Н. Габышев
   Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
   Курашов этэрээтин ыстаабыгар саталлаах, туйгун эрэспиэсчик. М. Доҕордуурап
2. аат суолт.
3. Ким эмэ (үөрэнээччи, устудьуон) билиитин сыаналыыр «биэс» сыана. ☉ Оценка, отметка «отлично»
   Александр Борисович кини үлэтин [Семён Романович дипломнай үлэтин] туйгунунан сыаналаабыта. Н. Лугинов
   Учуутала үөрүүнэн «туйгуну, үчүгэйи» тардыммакка туруорар. Р. Баҕатаайыскай
4. Барытыгар «биэс» сыаналаах үөрэнээччи, устудьуон. ☉ Отличник (учёбы)
   Ыстаал кынаттар Ыраах дайаллар, Үөрэх туйгуна Кыһыл хаалтыстар. Эллэй
   Үлэ, үөрэх туйгунугар Ийэ дойду наадыйар. И. Гоголев
   Кыра уола пионер Оскуолаҕа үөрэнэр, Кылаас бастыҥ туйгуна Уруоктарын ааҕара. А. Абаҕыыныскай
5. Ким, туох эмэ саамай чулуута, уһулуччута. ☉ Кто-что-л. наилучший в чём-л. [Кырасыабай кыыс] Тупсуон уоругар Доруобуйалаах туйгуна, Бэркиһэтиэн иннигэр Эттээх-хааннаах чэгиэнэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суорба таас иэнэ суоруллан Сассыа туйгуна килэйбит. Эллэй
   Олохтон уһулуччуну Эдэр уолан мэлдьи күүтэр, Кини күүтэр туйгуну, Күүппэт эбээт ортону. И. Гоголев
   △ Тугу эмэ олус үчүгэйдик оҥорор киһи, туохха эмэ саамай чулуу. ☉ Человек, отлично справляющийся с чем-л., отличник, ударник. Уруккута отчут, Уоһук масчыт Сахалыы сурукка Сайаҕастык үөрэнэн, …… суруксут-суоччут Туйгуна буолбут. А. Софронов
   Чараҥ чалбаҕын чалбааччы Орой-мэникэй уолчаантан Дьоллоох күннэри туойааччы Поэт туйгуна чугдаарда. Эллэй
   Эйиэхэ төлөннөөх эҕэрдэ, Икки атахтаах албаннаах туйгунугар! С. Васильев
6. Ким эмэ ханнык эмэ салааҕа ситиһиилэрин, үтүөтүн-өҥөтүн бэлиэтииргэ иҥэриллэр аат. ☉ Звание, присваиваемое в знак признания чьих-л. больших успехов и заслуг в какой-л. области, отличник (напр., образования). Ньургун Боотур курдук күүстээх Дьоруой, туйгун дуу аатын ылан, …… Аатыран, күннээн эргиллиэҕим. Дьуон Дьаҥылы
   Надежда Васильевна Филатова …… сүүрбэччэ сыл учууталлаабыта, «Норуот үөрэҕириитин туйгуна» буолбута. А. Сыромятникова
   Эргиэн туйгунун Серафим Тимофеевич Дайбыровы араастаан була сатаан бэрэбиэркэлээһини ууратыахха. М. Попов
   ♦ Тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа — олус үчүгэй тойуксут, ырыаһыт. ☉ Мастерски исполняющий тойук и песни (букв. лучший из исполняющих тойук, отменный из певцов). Онтукайын тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа киһи буолбут
   ◊ Туйгунтан туйгун — саамай үчүгэй, уһулуччуттан уһулуччу. ☉ Лучший из лучших, наилучший
   Үөрэххэ, үлэҕэ өрүтэ үүнүүгэ Туйгунтан туйгун диэн Сыананы ситэргэ, …… Араас суол идэни Баһылаан билэргэ — Бэлэм буол, Бэлэм буол! Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. тойҕун ‘достоинство’, кирг. туйгун ‘ястреб-тетеревятник; эпитет богатыря-молодца’, уйг. туйҕун ‘бдительный, чуткий; прозорливый, проницательный, догадливый’