грабить кого-что-л., насильно отнимать что-л. у кого-л.

туохт. Күүскүнэн былдьаан ыл (баайы-дуолу, малысалы); күүскүнэн киирэн алдьат, кураанахтаа, суйдаан ыл (хол., сэриинэн — атын сири-дойдуну). ☉ Силой отнимать, похищать (чужое имущество); силой разрушать, разорять, обирать (напр., чужую территорию, страну)
Талыыр-халыыр сэриигэ таластылар. С. Зверев
Эйигин [Бүлүү эбэни] ким да туора сиртэн кэлэн талаан-халаан да, илдьи тэпсэн, иҥнэри үктээн да барбата. Г. Нынныров

туохт. Күүскүнэн эбэтэр куттаан туран кими эмэ талаа, тугун эмэ былдьаан ыл. ☉ Насильно отнимать что-л. у кого-л., грабить кого-что-л.
Харчыны, таҥаһы, аһы халаары төһө киһи хаанын тохпута, тыынын быспыта буолуой! Н. Якутскай
Чахчы ол миигин халаабыт хотун сылдьар буолуохтаах. Н. Заболоцкай
Микииһэ тоҥустары халаан байар. Н. Павлов
ср. калм. хала ‘нападать; подходить близко’

туохт. Кимтэн эмэ тугу эмэ күүс өттүнэн илэ (дьон көрөрүгэр даҕаны) туура тутан ыл. ☉ Грабить, отнимать силой что-л. у кого-л.
Хабырыылайап суруксутуом, үөлээннээх доҕоруом, дьэ, урукку хонукпар улахан ороскуоттаах курдук этим да, эйигин былдьаан-талаан ылла диэбэппин. Саха фольк. Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, биһигиттэн туохпутун былдьаанталаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
Олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар охсуһууларын төрүөтүнэн кини [дьахтар] буолар. Итиниэхэ, оччотооҕу дьон атын аҕа уустарыттан кыыһы уоруулара, эбэтэр күүс өттүлэринэн былдьаан-талаан илдьэ барыылара ахтыллар. Эрчимэн. Тэҥн. халаа, талаа

1) отнимать что-л. у кого-л.; оҕо оонньуурун былдьаа = отнять у ребёнка игрушку; киһи ойоҕун былдьаабыт он отбил чужую жену; былдьаан ыл = (или бар=) отнять что-л. силой; 2) затоплять, заливать; өрүс уута ходуһаны былдьаабыт разлившись, река затопила луг; уу кэбиһиилээх оту былдьаабыт водой смыло стог сена; 3) перен. занимать место (о чём-л. большом); бу остуол манна миэстэни былдьыыр этот стол тут занимает много места (следует убрать); 4) перен. разг. лишать жизни, убивать; эһэ кутталлаах , киһини да былдьыаҕа медведь опасен, даже может убить человека.

туохт.
1. Куйуурунан балыгы бултаа. ☉ Ловить рыбу саком
Күөлгэ үгүс киһи мунньустан үлэлээн эрэллэр. Сорохторо куйуурдаан куоҕаһа тураллар. Амма Аччыгыйа
Чүөмпэлэрэ кыра эбит, саас тахсан, куйуурдуохха тоҕоостоох. Далан
Сааскы быстарык саҕана саха дьоно, уос-тиис соттоору, маассабайдык куйуурдууллара. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп., сөбүлээб. Араас албаһынан кимтэн эмэ тугун эмэ туура тутан ыл. ☉ Различными уловками выманивать, отнимать у кого-л. что-л. Баай киһи баттыгас арааһын Барытын түһэрэн байара, Кыра дьон туох эмэ ырааһын Сүүс төгүл куйуурдаан ылара. Эрилик Эристиин
Хамса табах, муунта бурдук иһин Ол сур бөрөлөр [атыыһыттар] булчуттан Хара саһылын, кырсатын, тииҥин Куйуурдаан ылар буолбуттар. Эллэй
Хантан ыпсаран байыаххыный, наар миигиттэн «кулу» эрэ диэн куйуурдаан сиэри сылдьаҕын дуо? Д. Апросимов

совм.-взаимн. от былдьаа = 1) отнимать что-л. друг у друга; икки ини-бии курдарын былдьаспыттар үһү загадка два брата отнимают друг у друга ремень (атах быата путы, которыми связаны передние и задние ноги лошади); 2) бежать, убегать, уносить ноги (пока не поздно); таһырдьаны былдьаста он поспешил на улицу; 3) перен. стремиться быстрее других достигнуть чего-л.; домогаться чего-л.; былыттаах халлаантан быһылаан былдьаспыта фольк. с облачного нёба призывал он беду (об отчаянно храбром богатыре); мэкчиргэ мас төбөтүн былдьаһарыгар дылы погов. как сова, что старается завладеть верхушкой дерева (о человеке, кот-рый домогается незаслуженной чести, незаслуженного почёта) # аат (или бэрт ) былдьас = соперничать; күрэс былдьас = состязаться; тыыҥҥын былдьас = а) лежать без чувств; б) умирать, агонизировать; уос=тиис былдьас = срывать (девичьи) поцелуи; хаар-уу былдьаһан эрдэҕинэ ранней весной (когда снег начинает быстро таять).

туохт.
1. Туох эмэ сымнаҕас тас өттүн тула суллуу быһан ыл. ☉ Срезать, сдирать, отделять что-л. мягкое от чего-л. (напр., мясо от кости)
Онтон тугуттан сулуйан ылан, уокка сырайан баран …… быраҕан биэрбиттэрин уол айаҕар түһэртээн ылар. Саха фольк. Ынырык кыыл сытыы тыҥырахтарынан [убайым] буутун этин бүтүннүү сулуйан кэбиспит этэ. И. Гоголев
Сиэрдийэ сулуйарга киһи балык этэ ыалдьар. ФВС К
2. көсп., кэпс. Кимтэн эмэ тугу эмэ эрэйэн, арахпакка көрдөһөн эбэтэр сэмэлээн таҕыс. ☉ Надоедливо приставать к кому-л., требуя, выпрашивая что-л.; изводить упрёками, придирками
Кыра уол Тооко ийэтиттэн лэппиэскэ көрдөөн сулуйда. Болот Боотур
Лэкиэ оҕонньор күнүүлээн муҥнуура, миигин абааһы көрөр буолаҥҥын ол иһин оҕоломмоккун диэн сулуйара. Болот Боотур
[Кыыс] кэлэн, дьиэлээх оҕонньор ньилбэгэр бүктах түһэ-түһэ: «Эһээ, ыл, ыллаа диэтим ээ», — диэн …… оҕонньору сулуйан барда. Эрилик Эристиин
3. көсп., кэпс. Уор, уоран сиэ (сүөһүнү). ☉ Красть, воровать (скотину)
Ынаҕы уоруйахтар сулуйан сиэбиттэр. Болот Боотур
Бу хоту Биэтэ нэһилиэгэр сай аайы сүөһүнү сулуйар идэлэммиттэр. «ХС»
Күһүн биһигини кытта дьукаах олорор Сэмэнньэй оҕонньордоох икки сүөһүлэрин уоруйахтар сулуйан барбыттара. Күрүлгэн
♦ Сыппах быһаҕынан сулуй кэпс. — туох эмэ диэн киһини ааспакка-арахпакка биир кэм сэмэлээн таҕыс. ☉ Мучить постоянными попрёками, придирками, пилить (букв. резать тупым ножом)
[Эмээхсиним] эмиэ сыппах быһаҕынан сулуйаары гынна диэн, Лөкөй эрдэттэн суос бэриннэ: «Мээрилээмэ. Буруйугар эн туруоҥ суоҕа». ЕВН КТ
Дьиэги таба көрдөр эрэ, сыппах быһаҕынан сулуйар. Ыҥырар ыл. [Эмээхсинэ] оҕонньорун үлэлэтэр да, утутар, сынньатар да бокуойа суох күнүстэри-түүннэри сыппах быһаҕынан …… сулуй да сулуй буолар. «Кыым»
ср. кирг. шылы ‘обдирать, отделять мясо от костей; срезать’, ДТС йул ‘отнимать, захватывать’, сойул ‘быть снятым (о шкуре, одежде)’

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’

туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ күүс өттүнэн ыл. ☉ Отнимать у кого-л. что-л. силой. Былааһы былдьаа. Сири былдьаа
□ Микиитэ төһө да былдьаабыттарын иһин бэйэтин сиринэн ааҕарын уураппатах чуумпу «Дулҕалааҕын» ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
Да, бэрт сөпкө эттиҥ... Румыннар 1918 сыллаахха Бессарабияны күүстэринэн былдьаан ылбыттара. Н. Якутскай
Тугунан эрэ баайсан, көхөлөһөн, куорат суутунан эргитэн, биһиги ходуһабытын былдьыырга дьүүл таһаартарбыта. «ХС»
2. Суох оҥор, алдьат, буортулаа; үрдүнэн халый, сап, ыл (айылҕа алдьархайын туһунан). ☉ Затоплять, заливать; уничтожать, испортить (о стихийных бедствиях). Мунньуубутун ардах былдьаата. Ходуһаны уу былдьаан сытар. Үрдүк сир отун аһыҥа былдьаата
□ Кутаа уот «Балаҕаннары былдьыыһы»,— диэн хаһыытаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
Ону даҕаны син биир аһыҥа былдьаабыта. И. Данилов
Түөрт сыл устата үлэлээн, бадараан былдьаабыт сирин босхолоон, балачча элбэх ходуһа эбилиннэ. П. Егоров
3. Төһө эрэ миэстэни ылан тур (туох эмэ олус улахан эбэтэр олус кыра туһунан). ☉ Занимать место (о чем-л. большом или очень маленьком)
Арай Дьыбаан орону дьылҕалаан, Быһаҕаһын былдьыыр, Онно олорон баран турбат, ааҥнаан баран арахпат. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьэкиим:] Син-биир барыбыт өллөхпүтүнэ, бото сөрүө саҕа сиртэн ордугу былдьыахпыт суоҕа. А. Софронов
4. көсп. Өлөр, тыыныгар тур. ☉ Убить, лишить жизни
Ыттаах эһэ, хайалара хайаларын эккирэтэрэ биллибэт гына, дьиэни тула силиччэхтэһэр тыастара иһиллэр. «Аны ыппын былдьыаҕа», — дии санаан ылаат, Бүөтүр, түннүгүнэн кэтэстэ. Р. Кулаковскай
Хайаны хайа солоон түһэр күүстээх өрүс бассабыык, гражданскай сэрии хорсун буойунун, кыһыл хамандыыр Андрей Бранков Стоянович сырдык тыынын былдьаабыта. П. Филиппов
Куурай кытыыга үүммүт уһун оттортон бобута харбаһан кытыыга оронон тахсан, кинини тимирдэн былдьыы сыспыт адьарай хоруутуттан тэйэн куота охсордуу, кэннинэн сыылаҥхайдаабыта. П. Аввакумов
5. эргэр. Иэс ылан баран эбэтэр хаартыга сүүйтэрэн баран биэримэ. ☉ Не отдавать проигранные в карты или взятые в долг деньги
[Ньукулай:] Иэс буолумуна, туохпун билигин быһа тардан биэриэмий, куттанымаҥ, төһөнү да сүүйтэрдэрбин, былдьыам суоҕа. А. Софронов
[Кулуба:] Бэйэтэ билигин төһө эмэ үппүн сиэн сылдьар. Ону былдьаары сордонор быһыылаах да, бэйи көрөн иһиллиэ. Н. Неустроев
п.-монг. булийа