көр бэйэтэ
Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Тайах курдук тамаһыйа сиэлэр, бөрө курдук субуруйа сүүрэр ааттаах аттарынан сылдьыталаабыт бэйэкэтин биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Олоҕу таптаабыт аххан бэйэкэм, Олоххо отойун талаһыам суоҕа баар. С. Данилов
Сүүрэр-көтөр да бэйэкэм бу айылаах буолан хааллаҕым. Эрилик Эристиин

аат., байыан. Өстөөх сиригэр-уотугар баар судаарыстыбаннай уонна байыаннай объектары алдьатар, өстөөххө хоромньу таһаарар соруктаах куорҕаллыыр үлэ. ☉ Диверсия
Бырдах биирдиилээн-иккилээн суорҕанын иһигэр киирэн …… «хоонньугар дибиэрсийэ оҥортоон гранаты эһитэлээн» букатын утуппата. Н. Заболоцкай
Өйүүн түүн - электроыстаансыйа! Күн ахсын өстөөххө дибиэрсийэ. Чуумпутук утуйар диэн тугун Талаанньыт көрсүмүө отойун. В. Правосуд (тылб.)

туохт. Тугунан эмэ итэҕэс дии санаа; сирэ, сэнии санаа, хом түһүүнү, сөбүлээбэт буолууну биллэр. ☉ Осуждать кого-л. за что-л.; быть недовольным кем-чем-л.; пренебрегать кем-чем-л. «Төрүт дьиэлэригэр кэлбит дьон кэриэтэ тутталлар», — диэн оҕонньор омнуолуу санаата. Софр. Данилов
Оннооҕор халлааҥҥа сулустар Утуйбат эбиттэр отойун: Омнуолуур, одуулуур курдуктар Ороммун, ыскааппын, остуолбун. Л. Попов

аат. Былыр сүнньүнэн сэриигэ, кыргыһыыга туттуллар тимир эбэтэр муос төбөлөөх чаачар саанан ытарга аналлаах кутуругун диэки куорсуннаах тэрил. ☉ В старину: боевая стрела для стрельбы из лука (бывает с железными и костяными наконечниками различных форм, обязательно имеет оперение, чаще всего из гусиных маховых перьев)
Оҕонньор кэһэҕиттэн үс оҕу сулбу тардан таһаарар. Саха фольк. Хоһуун ол турдаҕына эмискэ тулатынааҕы иһийэн турар сарсыардааҥҥы чуумпуга дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, тула өттүттэн ох сыыгынас буола түспүтэ. Далан
Суптурута түһэр чупчурҕан охтортон аһартаан сиирэ-халты түһэртэрэ-түһэртэрэ чурбука үрдүттэн аллара ыстаммыта. «ХС»
♦ Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан — туохха эмэ бэрт үчүгэйдик оҥоһун, бэлэмнэн. ☉ Основательно подготовиться к чему-л.
Ох курдук оҥоһун, кустук курдук куоһан, Бэйэ бодоҕун тардын, Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан көр. П. Ойуунускай. Охтооҕор түргэнник — аһара түргэнник, сымсатык, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр. ☉ Очень быстро, проворно, в одно мгновение (букв. быстрее стрелы [выпущенной из лука])
Тоойуом, эр бэрдэ киһи, охтооҕор түргэнник, түүтээҕэр чэпчэкитик сылдьаҥҥын, Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Амма Аччыгыйа. Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма алгыс. — хаһан да хотторума; өстөөҕү кыай. ☉ Не имей поражения; побеждай врага
Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
Уолгун охтоохтон охтума, саалаахтан самныма диэн сахалыы алҕаа. «ХС». Ох тыл- лаах — сытыы тыллаах киһи; сэттээх, кырыыстаах тыллаах киһи. ☉ Тот, у кого острый язык, острослов; тот, у кого злой язык
Ох тыллаах тоҕо туойбут соро дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Бүргэс ох эргэр. — тимир куйаҕы дьөлө ытарга аналлаах түөрт кырыылаах бүргэс курдук тимир төбөлөөх ох. ☉ Бронебойная стрела с четырёхгранным шиловидным железным наконечником. Хотугу сахалар уонна тоҥустар бүргэс оҕу сүлүкэчээн диэн ааттыыллара. Быыра ох эргэр. — ачаахтаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с развилкой на наконечнике
Быыра ох курдук Быһый быһыылаах, Көнө уҥуохтаах, Көрсүө быһыылаах. П. Ойуунускай. Бэттиэмэ ох көр бэттиэмэ. Билигин оннооҕор былыргыны билээччи кырдьаҕас кэпсээнньиттэр бэттиэмэ ох кустук охтон туох уратылааҕын аанньа билбэттэр. Дьиэрбэҥ ох эргэр. — оноҕос көрүҥэ. ☉ Разновидность стрелы
Тоҥ харыйа саҕа киһи Дьиэрбэҥ ох курдук Дьирэс гына түстэ. П. Ойуунускай. Иһиирэр (ырыалаах) ох эргэр. — көттөҕүнэ иһиирэр ох. ☉ Стрела-свистунка
Саха сиригэр былыргы үһүйээннэргэ кэпсэнэр иһиирэр ох биирдэ эрэ булуллубута, билигин Тойбохой кыраайы үөрэтэр музейыгар баар. Кустук ох эргэр. — сэбирдэхтиҥи (сороҕор оруомбатыҥы) быһыылаах устатынан үөстээх тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с листовидным (иногда ромбическим) железным наконечником, по центральной линии которого имеется продольный желобок. Сибиир түүрдэригэр, холобур хакастарга, хоста диэн былыргы сахалар кустук охторугар маарынныыр ох баар буола сылдьыбыт эбит. Маалтаар (моолчоор) ох — маалтаар оноҕос диэн курдук (көр маалтаар I). Маалтаар ох күндү түүлээҕи түүтүн, тириитин буортулаабат гына бултуурга аналлаах, оттон былыр, кыргыс үйэтин саҕана, өстөөҕү маалтаар оҕунан төбөҕө ытан дөйүтэн билиэн ылаллара. Муостаах ох — уостаах ох диэн курдук. Пекарскай бэйэтин тылдьытыгар муостаах оҕу уостаах оххо тэҥнээбит. Ох маһа — оноҕос мас уга (төбөтө уонна куорсуна суох). ☉ Древко стрелы (без наконечника). Билиҥҥи да усулуобуйаҕа ох маһын оҥорор сүрдээх уустук. Ох саа — чаачар саа, кураахтаах саа (оҕунан ытарга аналлаах киристээх, чаачара тиит киилинэн, хатыҥынан хатыыс хабаҕынан силимнэнэн оҥоһуллубут имигэс оҥоһук). ☉ Лук (ручное метательное оружие). Ох саа кириһин иитэргэ күүс буолбакка, анал ньымалар туттуллаллар. Ох төбөтө — ох уһуга (араас быһыылаах тимир, алтан, мас, муос оҥоһук буолар). ☉ Наконечник стрелы (бывает разнообразных форм, изготавливается из различных материалов: железа, меди, дерева, кости или рога). Бааһынаттан боруонсаттан кутуллубут ох төбөтүн булбуттар. Ох тыл — биллэр ааптардаах буолан баран, норуокка киэҥник тарҕанан өс хоһоонун курдук туттуллар буолбут бэргэн этии. ☉ Крылатое выражение, афоризм
Охсуһуу хонуута — мин сүрэҕим, Онно хаһан да уостубат отойун Хомуһуннаах ох тыл абытайа. С. Данилов. Сардаана (сардаан) ох — төбөтө сүгэ курдук лаппаҕар биилээх хаптаҕай төбөлөөх ох. ☉ Стрела с наконечником в виде плоского срезня. Сардаана ох, үөрүйэҕэ суох харахха, уостаах оххо олус маарынныыр. Сулумах ох — оруомбатыҥы быһыылаах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником обыкновенной ромбовидной формы. Сулумах ох икки сүрүн көрүҥнээх. Уостаах ох — сардаана оххо лаппа маарынныыр, ол гынан баран биитэ саҥа үүммүт эбэтэр үүнэн ортолообут ый курдук быһыылаах төбөлөөх ох. ☉ Стрела с железным наконечником в форме месяца, рога которого повёрнуты в сторону полёта стрелы, плоский двурогий срезень.
др.-тюрк. ох, тюрк. ок

I
туохт.
1. Тугу эмэ аһыллыбат гына сап (хол., күлүүстээн, олуурдаан). ☉ Закрывать, запирать что-л. (на замок, крючок)
Сып-сап таҥнан, кыбартыыратын хатаан, аллара түстэ. Е. Неймохов
Уордаахап киирээт, хап-сабар ааны хатаан кэбиспитэ. П. Степанов
«Тохтоо эрэ, бииргэ киириэх», — диэтэ Тимофей Нилыч массыынатын хатаан, күлүүһүн тылын сиэбигэр укта-укта. П. Аввакумов
2. Тугу эмэ туохха эмэ, батары саайан эбэтэр иҥиннэрэн түспэт гына иил, оҥор. ☉ Прибивать, вбивать что-л., прицеплять что-л. к чему-л., вонзать что-л. во что-л. Мойот кураанах күөгүтүгэр мэҥиэ хатыы олорон ойоҕоһугар кыра күлүүнү иһиттэ. Т. Сметанин
Сүгэтин аһыытынан маска хатаата. Сэмээр Баһылай
Эн аҕаҥ борбуйун иҥиирин быһа ыппыт оноҕоһун ити тииккэ хатаан хаалларбыта. В. Титов
♦ Болҕомтоҕун хатаа — болҕомтоҕун уур 1 диэн курдук (көр болҕомто)
Туох баар болҕомтотун үрүҥ маайкалаах эдэркээн уолга хатаата. Н. Лугинов
Витя болҕомтотун хатаабыт көтөрүн диэки Куонаан көрөн ылла. Н. Заболоцкай
Долоҕойгор тохтот (тут, хатаа) көр долоҕой. Үһүстээн да кэргэннэнэн табыллар биллибэт диэн Саша долоҕойугар хатаабыта. «ХС»
Мэйиигэр хатаа көр мэйии. Киэһэ мунньахха бараргын умнума, мэйиигэр хатаан кэбис. Өйгөр хатаа көр өй. Наһаар Наһаарабыс ити түбэлтэни умнубаттыы өйүгэр хатаабыта. Е. Неймохов
Киһи оҕо, эдэр эрдэҕинэ билбитин, өйдөөбүтүн үйэтин тухары саныы сылдьар, отойун умнубат. Өйүгэр хатыырдыы хатыыр. ИМС ОС
Аҕатын ити тылларын уол өйүгэр кытаанахтык хатаабыта. Дьиэ к. Санааҕын (санааҕар) хатаа — тугу эмэ бэлиэтии көр, өйдөө. ☉ Запомнить что-л., обратить внимание на что-л. Эппит тылбын Эккэр иҥэр, Саҥарбыт саҥабын Санааҕар хатаа. П. Ойуунускай
Гаврил Михайлович хайаан да бииргэ эмэ [сылгыга] санаатын хатаабыт буолуохтаах. «ХС». Сүрэххэр хатаа — өйгөр-санааҕар илдьэ сырыт. ☉ Сохранить в сердце, в памяти, запомнить
Кинилэр кэриэстэрин …… сүрэхпитигэр хатаан өйдүү сылдьыаҕыҥ! Амма Аччыгыйа
Эйэлээх хараххын Сүрэхпэр хатыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Төбөҕөр ха- таа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Эн ити сүбэни эмиэ төбөҕөр кытаанахтык хатаа. И. Федосеев
Уу, быданнааҕы да суолу киһи өйө төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС». Хаппаргар хатаа — умнубат гына, кистэлэҥ санаа оҥостон илдьэ сырыт, өйгөр тут. ☉ Хорошо, надолго запомнить, сохранить в памяти (что-л. тайное)
Мэркииттэр хайа эрэ баайы-дуолу мунньунардыы, кыра да хом санааны хаһаанан, хаппардарыгар хатаан иһэллэр. Н. Лугинов. Кини кэрэ мөссүөнүн Сүрэхпэр сөҥөрдөбүн, Хаппарбар хатыыбын
эвен. фольк. Хаппыккар хатаа кэпс. — 1) ким да көрбөт, булбат гына кистээ. ☉ Тщательно прятать, хранить, скрывать что-л. (подальше от чужих глаз)
Дьэ, харчытын ыллар эрэ, дьахтар дьахтара өтөн, хаппыкка хатыа этэ... Миигиттэн кистиэ... А. Чехов (тылб.); 2) туох эмэ кистэлэҥи кимиэхэ да кэпсээмэ. ☉ Сохранить в тайне
Эн итини миигиттэн эрэ иһиттиҥ, таскар таһаарбакка, хаппыккар хатаан кэбис. «ХС». Хараҕын уотун хатаабыт — туохха эмэ ымсыыра санаабыт. ☉ соотв. положить глаз на что-л. Манчаары хабыр, эдэр сааһыгар хараҕын уотун хатаабыт баайдарын тэлгэһэлэригэр маҥан атынан ойутан киирэрэ. И. Гоголев
Үрдүк маска айыы да, абааһы да Харахтарын уотун хатыыллар. И. Гоголев
Хаарыаннаах хара тааска Харах уотун хатаабыт. Эллэй. Хараххын хатаа кэпс. — 1) тугу эмэ көрөн өйдөөн хаал, бэлиэтии көр. ☉ Окинуть взором, задержать взгляд
Нартаахап хараҥаҕа биллэ-биллибэттик туртайар Леся сирэйигэр тиһэх төгүл хараҕын хатаан баран, аппа диэки хаампыта. Софр. Данилов
Кэлэ-бара биригэдьиирдээх Наастаҕа үөннээх хараҕын хатаан ааһар. С. Федотов
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»; 2) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыыра санаа, кими, тугу эмэ сөбүлүү көр. ☉ соотв. положить глаз на кого-что-л.
Волостной Туман кини атыгар хараҕын хатаабытын көхсүтүнэн туран бүтэйдии эмиэ сэрэйбитэ. Ойуку
Бэрдин, үчүгэйин билэн, тойон бэйэлээх киниэхэ хараҕын хатаатаҕа. У. Ойуур
Бэйэтин саастыыта олус үчүгэй кыыска Дьорҕоот хараҕын хатаабыта. «Чолбон»
Эдэр учуутал кырасыабай дьахтарга хараҕын хатаабыта. ПНИ АДХ
◊ Тыҥыраххын (тыҥыраххынан, тыҥыраххар) хатаа кэпс. — тугу эмэ тут, туохтан эмэ тутус. ☉ Зацепиться, схватиться за что-л. Суол ортотугар хаххан кинини утары көрөн, биилкэ курдук тыҥыраҕын өлбүт кукаакы үрдүгэр хатаан олорор эбит. Е. Макаров
Тиистэригэр ытыран, тыҥырахтарыгар хатаан баран, оҕо-уруу туһугар ытыы-ытыы, соһулла сылдьыахтара. Н. Борисов
ср. тюрк., монг. када ‘вбивать, втыкать, прикрепить’
II
туохт. Саас ириэрэн, итийэн иһэн эмискэ тымный, тыалыр. ☉ Наступать (о весенних заморозках), похолодать
Быйыл эмиэ муус устар эргэтигэр, ыам ыйын саҥатыгар хатаан турда. И. Гоголев
Халлаан хатаабыта ааһан, үс-түөрт хонуктан бэттэх күндьыл итийэн, сир-дойду сыттанан барда. И. Сосин
Халлаан хатаан турар. Төһө даҕаны сылаас саас кэлэрэ чугаһаабыта биллибитин иһин, ситэ итийбэт. И. Никифоров
◊ Харанан хатаа — хаар ууллубутун кэннэ тоҥор (сааскы халлаан туһунан). ☉ Морозить, холодать по весне после того, как снег растаял
Быйыл хаар халыҥ дьыла, сир сиигириэ ахан, саас эрэ тиийэн харанан хатаабатар ханнык. У. Нуолур