дьүһ. туохт. Туохтан эмэ кыыһыран, өһүргэнэн суоһурҕан, харда биэриэх курдук тутун. ☉ Быть готовым дать отпор, считая себя обиженным или оскорблённым
Хаппытыан абаран кыбдьыгырыы түһээт, Алешаны саҕа тыттан харбаары тэлэкэчийэн кэлбитигэр, биирдэрэ утары мордьойор. А. Сыромятникова
Миэхэ тоҕо мордьойоҕун? Мин буруйдаах үһүбүн дуо, ат кыайтарбытыгар? Софр. Данилов
Кинилэр кыһыталларыттан, бэлэстэрин тарбыылларыттан кыыһыран мордьойобун. «ХС»
ср. халх., калм. мортши ‘иметь сердитое лицо, делать недовольную мину’

сов. 1. кого-что биэр; дать книгу кинигэни биэр; 2. что (позволить) көҥүллээ; 3. дай, дайте повел.: дайте, я вам помогу эйиэхэ көмөлөһөргө көҥүллээ; # дать согласие сөбүлэҥҥин биэр, сөбүлэс; дать показания көрдөрүүтэ биэр, туоһу буол; дать повод к чему-л. сылтахта биэр; дать ход делу дьыаланы хаамтар; дать волю кому-чему-л. көҥүл ыыт; дать знать биллэр; дать разрешение көҥүллэ биэр, көҥүллээ; дать слово тылгын биэр; дать клятву андаҕарда биэр, андаҕай; дать трещину хайа бар; дать отпор врагу өгтөөххө хардата биэр, өстөөҕү төттөрү оҕус; дать сражение кыргыс, сэриилэс; дать начало саҕалаа, төрүт буол; дать понять өйдөт, өйдүүрүн курдук таайтара эт; ни дать ни взять ордуга-хоһута суох, үүт-үкчү.

I
1. аат. Сүөһү, кыыл төбөтүгэр үүнэн тахсар судургу эбэтэр салаалардаах ураты үөрбэ уҥуох. ☉ Рога
Таба муоһа. Бараан муоһа.  Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Чубуку] таастан-тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
Сүөкүлэ быыс үрдүнэн сирэйэ ньолойон, муоһа адаарыйан турар ынаҕы ыйан кэбистэ. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муостан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из рога, кости
Үгүс аадырыһы, араас муос оҥоһуктары бэлэх биэр биттэрэ. Суорун Омоллоон
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын муос уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
♦ Муоска бэрдэр (оҕустар) — кимтэн-туохтан эмэ утары улахан хардата ыл (кэһэйэр гына). ☉ Получить сильный отпор, жестокий урок
Уол адьас ыыра ба тан кэбиһиэн, ити кэлин күүскэ этиллибит «ким эппиэттиэй?» диэн көхөлөһөр тыллартан муоска оҕустарбыкка дылы мултуйа түстэҕэ дии. Н. Лугинов
Сидоров Ганя, кырдьыгын эти тэн, муоска бэрдэрэн, тута баттаан туран сымнаата. И. Никифоров
Түүҥҥү сэриигэ Абаҕа пионердарын утарсыыларыгар кэтиллэн, муоска бэрдэрэн, үрүҥнэр атахха биллэрбиттэрэ. Б. Лунин (тылб.). Муоска түһэр — киһиэхэ хара ааныттан суоһурҕана тоһуй. ☉ Встре тить в штыки. Муоскунан-туйах хынан көрүс — тугу эмэ күүскэ утар, ылы ныма. ☉ Оказывать сильное сопротивление, быть совершенно несогласным; соотв. встречать в штыки
— Ээ, арба даҕаны до ҕор, били хаһыакка ыстатыйаҕын туох диэн то йоннуулларый? Ылыннылар дуо? — Ылы ныахтара баара дуо? Унаа рап муо һунан-туйаҕынан кө рүстэ, — д ии т ү с т э С а рд а а на. «ХС». Муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха — толлубакка тэҥҥэ ааҕыс, киирсис. ☉ соотв. око за око, зуб за зуб
Сэрии буоларын кытта, норуот бүттүүн өстөөҕү үлтү охсорго тулхадыйбат биир бигэ санаанан, «муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха» диэн, өрө күүрэн турбута. Л. Габышев. Муостаас курдук — кытаанахтык, халбаҥн а а б а т т ы к ( эт, саҥар). ☉ Твёрдо, непоколе бимо
Эмээхсин ыалдьыттарын муос-таас курдук саҥарталаата. Болот Б о о т у р. «Эн бу оҕонньоттортон барыларыттан быдан аҕа киһи олордоҕуҥ. Онон буору эн бааһыртаххына сатаныыһы!» — д и э н Му ҥ ур Уо л а Нь а п п ы ыс соҥнуурдуу, муос-таас курдук эттэ. Күн нүк Уурастыырап. «Этил либит кэмҥэ киллэриэхпит, дьыала онон бүтэр», — диэн муос-таас курдук эттэ шкипер. «ХС». Муостаах-туйахтаах буолан (буоллаҕай) — киһиттэн эрэ ураты буолан (буоллаҕай). ☉ Чем они (вы) лучше нас (букв. неужто они имеют рога и копыта)
Эһиги да м у о с т а а х - т у й а хтаах буолан үөрэхтээххит, үрдүк күт үһү дуо? А. Сыромятникова. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс кэпс., с ө б ү л э э б. — кимиэхэ эмэ утары хардата биэр. ☉ Дать кому-л. отпор, враждебно, болезненно реагировать на что-л. Мун ньах ха көннөрү ахтыбытым
Онтубун, саҥам дорҕооно сүтүөн иннинэ, Ираида Ивановна муос үрдүгэр түһэрэн көрсү бүтэ. Р. Баҕатаайыскай. Муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) — бардамныыра тохтообут, намтаабыт (кырыктаах сүөһүнү муоһун сарбыйаллар, онно холоон этии). ☉ Присмиреть (получив ре шительный отпор, острастку), утихомириться
Кэлин тоҕо эрэ муоһуҥ-туйаҕыҥ, арааһа, сарбыллыбыт ээ, оҕонньор. В. Яковлев
«Ээ, ити курдук киһи барыта утары көрдөҕүнэ кини да муоһа-туйаҕа сарбыллаа ини!», — диэ тэ онуоха уола. «ХС». Муоһун то һут — өрө көрбөт, утарыласпат, өрөлөспөт оҥор. ☉ Укротить, усмирить кого-л., заставить покориться; соотв. обломать рога кому-л. — Иһ и тти ҥ дуо, өрүөлүҥ өссө саанар, үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түспэккэбит! — диэтэ ач чыгый уол
— Тох тоон эриҥ, муоһун то һутар ньыманы булуохпут! — диэтэ онуоха улахан уол. Р. Баҕатаайыскай
«Чэ, туох буо луой, эбээһинэһин кыайыа, онтон атыныгар муоһун тоһутаа инибин!» — диэн санаабыта Батюк Серпилин ту һунан. К. Симонов (тылб.)
◊ Тымныы оҕуһун муоһа көр оҕус
Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
др.-тюрк. мүйүз, мүҥүз, тат. мөгез, уйг. мүҥүз, алт. мүүс
II
аат., эргэр. Туох эмэ түөрт гыммыт биирэ, чиэппэр. ☉ Четверть чего-л.
Аҥаар табаҕы кытта муос чэйи б э р и л л и э. Күндэ
Бүгүн ходуһам биир м у о һ у н оҕустум. «ХС»

I
1.
ыл диэнтэн холб. туһ. Аҕабынаан ол күнү туура муус ылыстым. М. Попов
2. көр ылсыс I
2
Илии илиилэриттэн ылсан төгүрүйэ сылдьаннар сааскы кэми айхаллаан бүлүүлүү үҥкүүлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Хас да киһи сиэттиһэн, хоннохторуттан ылсан төгүрүччү турдулар. Болот Боотур
Хатыҥнара да уратылар, мааны кыргыттар илии-илиилэриттэн ылсан үҥкүүлээн эрэллэригэр маарынныы, лабаа-лабааларыттан тайанса үүммүттэр. А. Сыромятникова
♦ Сыҥааҕын анныттан ылыс кэпс. — кимиэхэ эмэ сөптөөх харданы биэрэн ис, утарылас, күүскэ ааҕыс. ☉ Возражать, давать достойный отпор кому-л. (букв., хватать его за челюсть)
Кинээһи ситэ саҥарпакка ким эрэ сыҥааҕын анныттан ылыста. М. Доҕордуурап
Соҕотохто нууччалыы буолсубут, — Ипатий сыҥаах анныттан ылса олордо. «ХС». Ылсан кэбис — кимниин эмэ күүскэ этис, ысыһан кэбис. ☉ Поругаться с кем-л. в пух и прах
Агаша Павелга сүрдээҕин абара санаата, саҥаран-иҥэрэн ылсан кэбиһээри гынан баран, нэһиилэ кыатанна. В. Протодьяконов
Бастаан Кирилл Кузьмич күлэ-сала кэпсэппитэ, онтон улам-улам мөккүөрдэрэ күөдьүйэн барбыта, кэлин этиһэн, букатын ылсан кэбиспитэ. «ХС»
II
көр ылсыс II
Кини обургу ылыста да ыпсарыы бөҕө, сонно тута бэйэтинэн баран көһөрөн аҕалбыта. Н. Лугинов
Чурапчылар ылыстылар да, ыыппат дьон. «Чолбон»
Саха омук эмтиир үгэһин, итэҕэлин наука билиитигэр-көрүүтүгэр олоҕуран үөрэтэргэ, быһаарарга ылысталлар, олус сыаналаах матырыйаал буолуох этэ. ЧМА ЭТНББ

1. аах диэнтэн холб. туһ. Кинилиин бугул ахсаанын ааҕыстым
   □ Оҕолор саастара хаһан туоларын ааҕыстылар. ЧКС ЫаЫЫ
   Олох диэнниин ахсаан аахсар, Ол эрээри ыар дьарык. С. Данилов
2. Үлэлээбитиҥ иһин төлөбүрүн бүтэһиктээх ахсаанынан ыл. ☉ Полностью рассчитываться за свой труд
   Кууһума хамнаһын аахсан, байан-тайан сылдьар. Н. Павлов
   Аҕаа, оттон хамнаспытын аахсан ылаҥҥын, аны сайын Лөгөнтөйтөн баран хааллахпытына? Р. Кулаковскай
   △ Иэскин барытын төлөөн кэбис. ☉ Полностью рассчитываться с долгами
   Оҕустара барда. «Арамаан ааҕыста» диэтилэр. Кини иэһин төлөөбүт кэннэ, сэттэ арсыын сиидэс, чэй аҥаара кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Үс сылы мэлдьи отум, бурдугум сирин ылан туһанна, туох баар түһүүнү-тардыыны аахсан, аһаран иһиэх буолан баран, аахсыа баар буолуо дуо? П. Ойуунускай
   Дьаакып алҕаһаатыҥ. Саатар иэскинхамнаскын аахсан, оннук ылардаах курдук сананар буоллаххына, быһаарсыаҥ этэ. М. Доҕордуурап
   △ Атыылаһар табаарыҥ төлөбүрүн төлөһөн кэбис. ☉ Рассчитаться за купленный товар. [Уу] харчынан ааҕыс. Толуонунан ааҕыс
   □ Атыылыыра сыыдам диэн Айхалга сылдьар, Аахсара түргэн диэн Ахтыыга киирэр. Р. Баҕатаайыскай
3. Кими, тугу эмэ билинэн, болҕомтоҕо ыл, учуоттаа. ☉ Принимать во внимание, считаться с кем-чем-л. [Баайдар] аны билигин ким күүстээҕи эрэ кытта аахсар буолан тураллар. Суорун Омоллоон
   Кини аҕа дьону аахсарынан аахсара, тылларын истэрэ буолан баран, хаһан да кинилэр иннилэригэр төбөтүн төҥкөппөт этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
   △ Кимиэхэ, туохха да кыһаллыма, кими, тугу да болҕомтоҕо ылыма (буолб. ф-ҕа, үксүгэр бэйэ кыһалҕатын аахсыбат, бэйэни харыстаммат буолуу туһунан). ☉ Ни с кем, ни с чем не считаться, ничего не брать во внимание (обычно о самоотверженных поступках, совершая к-рые не считаются с трудностями)
   Утуйар ууну аахсыбакка, сылайдым диэн сынньаммакка, Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин
   Айан эрэйин, сир ырааҕын аахсыбакка бара турабын. И. Федосеев
   Бэйэтэ сыгынньах хааларын аахсыбат, Тоҥорун-хатарын улахаҥҥа уурбат. М. Ефимов
   △ Кимиэхэ эмэ иэскэ хаалбакка утарылаһан эт, сөптөөх харданы биэрэн ис; кими эмэ утары дьорҕойон иэстэһиэх, кэһэтиэх буол (үксүгэр кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Возражать, давать отпор кому-л.; сводить счеты с кем-л. (обычно употр. в ф. буд
   вр.); отомстить, свести счеты. Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Дьэллик атына буоллар, сулбу ойон туран аахсыа эбит, ону баара иһиллэһэ сытар буолан, арыый тардынна. Н. Заболоцкай
   [Сынаҕы Баай:] Бэйикэй, аахсарбыт буолуо! И. Гоголев
   Көр эрэ маны, киниттэн бастыы. Манныктары баҕас кытта аахсаа инибит. Д. Таас
4. кэпс. Туохха эрэ иҥэн-тоҥон киир, ирдэбиллээх буол, элбэҕи эрэй. ☉ Быть требовательным, взыскательным; требовать, ожидать большего, чем есть
   Биир бастакы суолталаах, сайдар кыахтаах хаарыаннаах лаборатория быһата, сылтан ордук кэм устата, ааҕыстахха, туох да үлэни ыыппакка олорор. В. Яковлев
   Ээ, доҕор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха бука, араабараа туһаны аҕаллыбыт буолуо. Н. Лугинов
   Олохпут күнэ …… быһа холоотоххо, элбэҕин элбэх да, ааҕыстахха, аҕыйах ээ. «Сахаада»
   ♦ Кими, тугу да (кытары) аахсыбат — кими, тугу да кытары аахсыбат олус тойомсук, түрдэстигэс, бэйэмсэх. ☉ Крайне эгоистичный, властный и раздражительный
   Сорохтор баар буолаллар эбээт, кыра да чыыннаах эрээри, кими да, тугу да кытары аахсыбат, топтордурҕас, олус тойомсук, наһаа бэйэмсэх дьоннор. С. Никифоров
   Кини кыыһырдаҕына тугу даҕаны аахсыбат, тугу даҕаны билиммэт, туох түбэһиэҕи барытын үлтү тэпсиэх көрүҥнээх курдуга. В. Яковлев. Киһи аахсыбат киһитэ — тугунан эрэ улахан итэҕэстээх буолан дьон болҕомтоҕо ылбат киһитэ. ☉ Человек, с которым не считаются изза каких-то его крупных недостатков
   Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Төрүүр төннөрүгэр айыллыбыт баҕайы. Н. Неустроев
   Киһи аахсыбат буолбут, абааһы муҥнаабыт киһитэ буоллаҕа дии. А. Софронов
   Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа. Тыл ааҕыс — тыл тылтан өһүргэнсэн, хардарсан, кыһытыһан этис, мөккүһэн утары саҥар. ☉ Пререкаться, препираться
   Оргууй тыл аахсан этиһии буолаары гынна. Амма Аччыгыйа
   Дьэ талбыккытынан саҥарыҥ, мин эһигини кытта тыл аахсан кырдьык ыалдьарбын биллэриэм дии санаабаппын. Эрилик Эристиин
   [Хаҥыллай:] Нохоо, хаһааҥҥыттан ыла аҕа дьону кытта Тыл аахсан чуопчаарар буолбуккунуй? И. Гоголев. Үтүөтэ ааҕыс — үтүөнү оҥорбуту санатан төлөбүрү эбэтэр туох эрэ чэпчэтиини көрдөө, эрэй. ☉ Просить, требовать снисхождения или компенсации за свои услуги
   [Чокуурап:] Урукку үтүөтүн аахсан, сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов

I
туохт.
1. Тугу эмэ тылгынан таарыйан ыл, таарыйталаа. ☉ Проводить по чему-л. языком, лизать, облизывать, вылизывать что-л. Ынах оҕотун салыыр.
□ Мөкүөйэ харах эмчитэ, кини салаан эмтиир. Суорун Омоллоон
Борбуос миигин эккэлии көрсөр, илиибин салаары гынар. Н. Якутскай
Дьиэ хаҥас өттүгэр биир маҥан тарбыйах …… туос ыаҕайаны салаан тордурҕатар. Күндэ
△ Тугу эмэ оннук тылгынан сотон сиэ. ☉ Есть что-л., подбирая языком, лизать, слизывать. Тэриэлкэни салаа
□ [Кыыс] сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа (өс ном.)
Кутуйахтар үтүрүһэ-үтүрүһэ хааһыны салаан киирэн бардылар. Т. Сметанин
Холкуос …… боруода ынахтара тураҥы салыыллар. А. Фёдоров
2. Төлөнүнэн хаарый, таһын умат, сиэ (уоту этэргэ). ☉ Опалять, обжигать (о пламени)
Сыгынньах атахтарын төлөн улаханнык салаабыт быһыылаах, собо хабаҕын курдук хабыллыталаан хаалбыттар. И. Гоголев
[Уот] тиити өрө салаан күүдэпчилэнэн таҕыста. Суорун Омоллоон
△ көсп. Быыстала суох ытыалаһыыттан уотунан кутаалан (сэриигэ кыргыһыы туһунан). ☉ Пылать, опалять (о пожаре войны)
Сэрии уоттаах тылынан сири-халлааны салыыр. Т. Сметанин
3. көсп. Тугу эмэ төлөн курдук хайыта солоон, хайыта курбуулаан сырдат. ☉ Освещать пламенем, лучами, пронзать тьму (напр., о свете прожекторов)
Араас суол өҥнөөх Аракыата уоттара Халлаан үрдүк таһаатын Хайыта салаатылар. Күннүк Уурастыырап
Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов
Прожектордар уу кырсын бүтүннүү дьукку салаан ааһаллар. Г. Колесов
4. көсп., поэт. Дьалкыйан, чалымнаан сабыта охсуолаа (долгуну этэргэ). ☉ Окатывать, обдавать, лизать (о волне)
[Муора] кумах тааһы өрүтэ салаан ылыталыыр. Н. Якутскай
Кини атаҕын анныгар Хотугу акыйаан сытара, Хайа тэллэҕин салыыра, Тааһы дабайа сатыыра. М. Тимофеев
Отуу иннигэр чугас обургу төгүрүк күөл куула өттүнээҕи эмпэ туруору сыырдарын өрө салаан дьалкыйа оонньуу сытара көстөр. Н. Заболоцкай
5. Киһи күөмэйин, куолайын хаарыйан аһыт (туох эмэ аһыыны этэргэ). ☉ Жечь горло (о чём-л. горьком)
Пираттар уонна Хоруоллар тапталлаах арыгылара Бииктэр куолайын уотунан салаабытынан киирдэ. Л. Попов
Арыгы кураххай аһыы амтана күөмэйин ибиситиинэн салаан киирбитэ. П. Аввакумов
6. Үүнээйини, сииги эс, кураанахтаа (хол., аһыҥаны, курааны, тыалы этэргэ). ☉ Уничтожать, опустошать урожай, иссушать почву (напр., о саранче, засухе, заморозках)
Алааскын аһыҥка сиэн эрэр, бэттиэмэ кырсыгар тиийбит, өр гыныа суоҕа, кубарыччы салыа. Болот Боотур
Саха сирин бүтүннүүтүн үрдүнэн иккис сылын сири-дойдуну кубарыччы салаабыт алдьархайдаах уот кураан турара. Софр. Данилов
Хаһыҥ хаарыан сайыҥҥы хампаны Хастыы салаан хагдарытара. Эллэй
Уоттуу салыыр хапсыыр тыаллар сир ньуурун супту үрэллэрэ. Г. Николаева (тылб.)
♦ Быһаҕы биитинэн өрө салаабыт кэпс. — сөбүлээбэтэҕинэ кутталлаах, суостаах диэбэккэ утары киирсэр харса суох майгылаах; олус хардааччы. ☉ Готовый дать отпор любому, какую бы опасность это для него ни представляло. Эрилик Эристиин аҕата …… баайдары кытта хатыһар идэлээх Өргөстөй бокуонньук курдук «быһаҕы биитинэн өрө салаабыт», сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх хардааччы киһи эбит. Эрчимэн
Өрө салаа — сирэйин (өрө) салаа диэн курдук (көр сирэй). «Үрдүк күөх халлаан Үрүмэ долгун салгынын Өрө тыыран көтөр Үгүс билэ аймаххыттан Үтүмэх устата үрдүккүн», — диэтэ, Үтүө тыл буолаарай диэн Өрө салыы истэ Бадарааҥҥа барҕарар Баҕа үөн баҕайы. Күн Дьирибинэ
Сирэйин салаа көр сирэй. [Хоодуотап:] Мин эн курдук бэйэбиттэн үрдүк сололоох дьон сирэйдэрин салыы сылдьыбаппын. С. Ефремов. Уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ фольк. — тугунан эмэ киирэн ыган-түүрэн барбыт киһини уоскутан этэр олук тыл. ☉ Фольклорная формула для усмирения, успокоения разгневавшегося человека (букв. умерь свой гнев, вылижи молозиво, погрызи косточку)
[Таракаан:] Баа-баа, сарыыссаа, Саахарымсах Сахсырҕаа! Оргууй-эччин, Уорда намырый, Уоһахта салаа, Уҥуохта көмүллээ! Ол кэннэ Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ. Уоттуу салаа кэпс. — тугу эмэ олус түргэнник, күлүмэхтик оҥор. ☉ Делать что-л. с невероятной быстротой. Уоттуу салаан түһэн үлэни түргэнник бүтэрэр-оһорор дьон эбиттэр
□ Куоттаҕын аайы ол алларастыыр саҥа эккирэтэн, эбии ньиргийэн, тилэҕиттэн сатараан, уоттуу салаан сыыһа-халты харбаан истэ. Н. Заболоцкай. Хастыы салаа кэпс. — тугу эмэ сиэн бүтэр, бараа (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Съедать что-л. без остатка, вылизывать начисто (о животном)
Бу эһиги ынаххытын хайдах кыайа туппат ыалгытый? Кыбыылаах оппун эмиэ хастыы салаабыт. В. Ойуурускай
◊ Уоһун хомоҕой салыыр кэпс. — саха өйдөбүлүнэн киһи киэһэ сыалааҕы сиэн баран уоһун соттубакка таһырдьа таҕыстаҕына, уоһа баас буолар. ☉ По якутскому поверью, если человек после обильного, с жирной пищей ужина выйдет на улицу, не вытерев губы, то губы покроются мелкими язвами (это значит, что замасленные губы полизал особый дух жадности «хомогой»)
[Маҥнайгы отчут:] Уоспутун хомоҕой салыаҕа, Уоспутун Оруос Баай көрүөҕэ, Уоран аһаабыккыт диэҕэ. (Бары уостарын күлүнэн соттоллор). П. Ойуунускай
др.-тюрк. йалҕа, тюрк. йаламак, чылҕа, дьала
II
аат.
1. Үүнээйи умнаһа арахсан хоһулаһа үүммүтэ, хос умнас. ☉ Одно из прямых ответвлений ствола дерева или стебля растения, ветвь, ветка, отросток. Хатыҥ салаата. Биэс салаалаах бэрдьигэс от
□ Атааннаах-мөҥүөннээх аан ийэ дойдуларын хаба ортотугар аҕыс салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
От тиэйэр суол. Икки өттүгэр онон-манан биир эмэ салаа түспүт. Софр. Данилов
Витя тэйэ соҕус хааман өрө хантайан көрбүтэ, тиит аҥаар салаата муҥур эбит. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ биир төрүттэн туспа арахсан тахсыбыта. ☉ Отходящая в сторону часть чего-л., ответвление. Таба муоһун салаалара. Тыҥа салаата. Кымньыы салаата
□ Арҕаа диэкиттэн Адьарай биистэрэ Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. [Маша] суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээх. М. Доҕордуурап
[Кырса] хорооно хастыы да салаалаах буолар. И. Федосеев
[Скипидар] народнай медицинаҕа илиистиги, …… хабарҕа салааларын бааһырыытын уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ туһаныллар. МАА ССКОЭҮү
Саян …… салаа хайалара көстөллөрө буолуо диэн өйүгэр оҥоро сатаан саныы истэ. М. Прилежаева (тылб.)
3. Өрүскэ, үрэххэ ойоҕоһуттан киирэр кыра өрүс, үрэх. ☉ Боковой приток (напр., реки). Үрэх салаата. Үрүйэ салаата. Өлүөнэ улахан салаалара — Алдан, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Витим өрүстэр
□ Кэмпэндээйи — Бүлүү салаата, Онтон туус собуота кини орто сүүрээнигэр Сунтаартан алта көстөөх сиргэ сытар эбит. И. Данилов
4. Туох эмэ (хол., тэрилтэ, хаһаайыстыба, наука) бэйэтин иһинэн хайдыыта, туспа арахсар сороҕо. ☉ Часть, область, отрасль чего-л., отдел. Оройуоннааҕы үөрэх салаата. Россия Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаата. Норуот хаһаайыстыбатын салаалара
□ Семён Семёнович үп салаатыгар ахсаан үлэһитэ. М. Доҕордуурап
[П.А. Ойуунускай] литература ити салааларыгар барыларыгар саха тылынан саҥа олоҕу уруйдаабыта. «ХС»
Таба иитиитэ — биһиги сопхуоспут кылаабынай табаарынай салаата. «ХС»
♦ <Биир> салаа от — туохтуур буолбат форматын эбэтэр суох диэн тылы кытта ситимнэһэн, «от олох суох» эбэтэр «кыра да оту» диэн ис хоһоонноох туттуллар. ☉ В сочетании с отрицательной формой глагола или со словом суох ‘нет’ имеет значение «ни травинки»
От үлэтин үгэнигэр ыалдьа сыппытым, инньэ гынан күөх сайын биир салаа оту быһа охсубатаҕым. А. Софронов
Эйиэхэ баҕас бэйэм дойдубуттан салаа да оту быһа тартарыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Сир хараарыытын кытта тэҥҥэ салаа да ото суох хаалбыттар. С. Федотов
◊ Салаа этии тыл үөр. — баһылатыылаах холбуу этиигэ киирбит баһылатар суолталаах судургу этии. ☉ Придаточное предложение
Ааҕын. Салаа этиилэргэ ыйытыыларда туруоруҥ. СТ С
Туора салаа — салаа II 3 диэн курдук. Бу туора салаа үрэҕинэн сатыы тахсыбыта. Г. Колесов
ср. тув., хак. салаа ‘ветка’, тув. салбак, будук, алт. салаа ‘приток (реки)’, бур. һалаа, монг. салаа ‘ответвление, разветвление’