жечь, палить (шерсть); оҕус төбөтүн кэҥэрдиилээ = палить голову быка.

пушка; буусканан ытыалаа = палить из пушек.

1. прич. от палить I; 2. прил. сыралҕаннаах; палящие лучи солнца күн сыралҕаннаах сардаҥалара.

палить шкуру (обычно на голове и ногах забитого скота перед приготовлением пищи); оҕус баһын куйахалаа = опалить голову быка.

туохт. Сүөһү уонна кыыл төбөтүн уонна атаҕын (сототун) түүтүн уокка кэриэрдэн кыһыйан ыраастаа. ☉ Палить голову и ноги забитой скотины, чтобы удалить волосяной покров
Айаҕа өлбүт кыыл баһын куйахалаабыттар. ПЭК СЯЯ
Тайах чоҥкутун туруору кыстаан куйахалыыр курдук, хороччу ууруллубут хардаҕастар умайан бачыгырыыллар. Болот Боотур
[Ийэлэрэ Өрүүнэ] хаста да таһааран куйахалыы-куйахалыы хат-хат үтэн баран, улахан өттүн быһа баттаан, мааны уолугар Хачыгырга биэрэрэ. Эрилик Эристиин

туохт. Туох эмэ түүтүн уокка сиэт, умат. ☉ Жечь, палить (шерсть)
Сүдү абааһы булбут буоллаҕына — дьүһүннээх сүөһүнү туттарга тиийиллэр, орто абааһы — уокка кэҥэрдиилээбит сүүмэх сиэлинэн да сөп буолар. Амма Аччыгыйа
Аҕам куобах тириитин уокка кэҥэрдиилээбитэ уонна сүөгэйгэ уган баран, бобо баайан эмтээбитэ. А. Сыромятникова
Туох сабыдаабытын кэҥэрдиилиэхпитий? Ынахпыт тириитин тобоҕо. Айталын

туохт.
1. Силгин эбэтэр тугу эмэ айаҕыҥ иһиттэн төлө ибиирэн таһаар. ☉ Выплёвывать что-л., брызгая слюной
Икки илиитин кэдэрги кэлгиттэрбит Байанай хааннаах силинэн бандьыыт тойонун малаҕар сирэйигэр уунутары тибиирдэ. П. Филиппов
Алик өс киирбэх сиэмэтин сиргэ тибиирдэ. Н. Ефремов
Мас сыыһа айаҕар туолан, онтун тибиирэриттэн соло булбатаҕа. И. Федосеев
2. көсп. Тугу эмэ хойуутук уһууран, төлүтэ тэбэн таһаар; хойуутук ытыалаа (хол., бүлүмүөтү этэргэ). ☉ С силой стремительно выбрасывать, выталкивать, выпихивать из себя что-л.; стрелять напропалую, палить, строчить (напр., о пулемёте)
Аптамаат, бүлүмүөт буулдьата муус толон курдук тибиирэр. С. Васильев
Санаабар, өстөөх буулдьалара ханан даҕаны быыһа-арда суох хойуутук тибиирэллэрэ. И. Сосин
Сылаанга устун кэлэр уу тыгыыта күүһэ бэрт буолан бырдаҥалыыра, сорох ардыгар кумаҕынан тибиирэрэ. ДФС КК
ср. др.-тюрк. түпир ‘дуть, веять (о ветре)’, каракалп. түпириу ‘харкать’, казах. түкир ‘плевать’

1. тип I диэнтэн дьаһ. туһ. Таппыта быһыылаах, сирэйбин хаарынан уонна тоҥ буорунан саба типтэрбитэ. Н. Якутскай
   Быйыл кинилэр иккиэн бааһынаҕа тыраахтарынан кур уонна сибиэһэй ноһуому тастылар, хаар типтэрдилэр. ГСҮЦХ
   Кураайы оройуоннарга кыһын хара паарга хаары типтэрэллэр. «ХС»
2. көсп. Үрүт-үөһэ саба ытыалаа, ытыалаан субурут. ☉ Беспрерывно стрелять из огнестрельного оружия, во всю палить (напр., из ружья), поливать (напр., из пулемёта)
   Кыһыллар кыранаатанан, бүлүмүөтүнэн саба типтэрбиттэр. Софр. Данилов
   Василий доҕоро …… фашиһы туруору тардаат, аптамаатынан ытан типтэрэр. ИИФ УС
3. кэпс. Бэрт түргэнник, сыыдамнык, күүскэ айаннат. ☉ Мчаться быстро, с большой скоростью, галопом
   Куһаҕан киһи аттаммыта диэн аанньа буолуо дуо? Уон биэс көс сиргэ күнүнэн типтэрэн тиийбит. Эрилик Эристиин
   Матасыыкылга олорон киэҥ оҥоһуулаах суолунан айаннаан типтэрэн иһэбит. В. Протодьяконов
   [Тойон Ньургун бухатыыр] Сиэллэрэн типтэрэн, айаннатан дьалкытан Сири-сибиири уҥуордаата. ТТИГ КХКК
   ◊ Хаары типтэрии (хаар типтэриитэ) көр хаар
   Хаары типтэрииттэн айылҕа уонна от ыһыллыбыт ходуһаларын, мэччирэҥнэрин үүнүүлэрэ үрдүүр. СИиТ
   Кыһын хаары типтэрии олус улахан көдьүүстээх. Оччоҕо саас почва сиигэ элбиир, үүнээйи үчүгэйдик үүнэр. МЛФ АҮө. Уоҕурдууну бааһынаҕа киллэрдибит, хаар типтэриитин ыытабыт. «Саха с.»

I
туохт.
1. Анньан биэрэн, анньыалаан, кими, тугу эмэ миэстэтиттэн сыҕарыт, сыҕарытан илт. ☉ Толкать, пихать, заставляя кого-что-л. двигаться в направлении от себя
Уолаттар Миитээни түһүлгэҕэ чөмпүйүөнү кытта туһуннараары үтэн киллэрдилэр. Е. Неймохов
Уолаттар туртаһы үрэх хааһын үрдүгэр сиэтэн, кэнниттэн үтэн таһаарбыттара. И. Федосеев
Күнүс Кыымы көлүөһэлээх остуолга сытыаран хирург хоһун диэки үттүлэр. С. Никифоров
△ Тугу эмэ кимиэхэ туохха эмэ чугаһата анньан биэр. ☉ Подтолкнуть, пододвинуть что-л. к кому-чему-л.. Ити олох маһы бу диэки үтэн биэр эрэ
□ Миискэлээх аһын ньирэйин төбөтүгэр үттэ. А. Сыромятникова
Дьэллик отууга балачча тииҥнээх арыый эрдэ кэлэн уот оттон, чаанньыгын уокка үтэ сылдьара. Н. Заболоцкай
2. Үөһэ диэки кими эмэ өрө анньан биэр, тахсарыгар көмөлөс. ☉ Помочь кому-л. забраться вверх, подтолкнуть снизу
«Эн куттаныма, хатаастан ис. Биһиги үтэн биэриэхпит!», — дииллэр дьонум. Н. Заболоцкай
Кыым кинини өрө үтэн биэрэрин кытта, киһитэ бэрт чэпчэкитик үөһээ хатаастан тахсар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк., хак. ит, алт. ийт, тат. этү ‘толкать, отталкивать’
II
туохт. Үрдүгэр итии күлү тарыйан тугу эмэ (хол., хахтаах хортуоппуйу, кыра балыгы) буһар эбэтэр уоттаах чоххо чараас гына быһыллыбыт эти ууран буһар. ☉ Печь (напр., картошку, мелкую рыбу) в золе под горящими углями; жарить мясо на рожне или на углях
Уол эт үтэн сиэн, ойуулаах муос уктаах, көмүс кыыннаах быһаҕын атаҕар уктан, үөрэн-көтөн баран хаалар. Саха фольк. Хахтыын үппүт хортуоска Хаарыан сыта тунуйда. Күннүк Уурастыырап
Кыра хатыыһы үтэн баран тириитин ньылбы тардаҕын. Далан
Хортуосканы күл анныгар уган үтэн сиэбиттэрэ минньигэс да буолар эбит. Г. Колесов
ср. тюрк. үт, өт ‘палить, обжигать’
III
туохт. Хойуутук, өлгөмнүк үүнэн таҕыс (сайын эрдэ өлгөм ардах кэнниттэн куйаас күннэргэ от хойуутук, түргэнник үүнэрин этэргэ). ☉ Расти быстро и густо, вытягиваться (о травостое после обильных дождей в знойные дни)
Үс салаалаах Үнэр күөх ото Өрө үүнэн үтэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Долгуһа турдуннар холкуостаах хонуулар Дороххой үүнүүнэн өлгөмнүк үтэннэр! С. Васильев
Үүнэр оппут үтэн, Локуорабыт торолуйда, Боруу, өлөҥ от быыһынан Бочоох собо чолумнаата. К. Туйаарыскай
IV
туохт. Илими иит, туруор. ☉ Ставить сети (рыболовные)
Вася эрэһиинэ тыытын үрдэринэн, илимнэрин үтэ киирдэ. Н. Лугинов
Эһиги биһиги туспутугар сээбэҥнээмэҥ. Бытаан эрэ буолуо, илими атын ньыманан үтүөхпүт. Тыы үрдүттэн буолбатах. И. Федосеев
Илими үтэн кэбистиҥ да бэрт сынньалаҥнык киирэн көрүөххүн эрэ наада — аһаатаҕыҥ ол. Багдарыын Сүлбэ
♦ Үтэн-анньан көр — тугун-ханныгын билээри иҥэн-тоҥон ыйыталас, түөргүлээ. ☉ Испытывать, проверять кого-л., выведывать что-л. у кого-л. (букв. пытаться толкать-пихать)
Үтүө киһи буоламмын, Үөнүм батарбакка, Үтэн-анньан көрбүтүм. П. Ойуунускай
«Бука эн сиргэ быраҕан аралдьыттардыҥ буолуо?» — диэн үтэн-анньан ыйытан көрбүтүгэр, уола ытыы-ытыы мэлдьэстэ. Н. Заболоцкай
Татьяна ол сылдьан санаатын тоҕо тэбээтэ: «Следователь кыыс эйигин үтэн-анньан көрбүтэ буолуо, ол аайы ыксаан түһэҥҥин». М. Попов
◊ Үтэн киир — туохха эмэ (хонууга, ууга) тоҕойдоон ыраахха диэри киир (хол., тыаны этэргэ). ☉ Выступать, выдаваться мысом (напр., о лесе)
Үөскэ үтэн киирбит таас очуостар уу ортотугар ууллумахтыы олорор курдуктар. Амма Аччыгыйа
Ыраах түгэххэ — Абаҕа дэриэбинэтэ: тумустуу үтэн киирбит ойуур хаххалаан, кыһыл былаахтаах оскуола уонна биир-икки дьиэ хоруобуйалара эрэ быгаллар. Л. Габышев
Үтэн киирбит лиҥкинэс тииттэрдээх тумус сыырын өрө сүүрэн тахсаат бобуоска тохтоото. П. Филиппов