прил. панорамнай, панорама; панорамный фильм панорамнай фильм (дугалыы төгүрүк улахан экраҥҥа эбэтэр көрөөччүнү тула турар элбэх экраҥҥа көрдөрүллэр гына устуллубут хартыына); панорамный кинотеатр панорамнай кинотеатр (панорамнай фильмҥэ аналлаах).

ж. в разн. знач. хартыына; көрүҥ (вид, панорама); писать картину хартыыната онор; картина гор хайа сир көрүҥэ; картины далёкого прошлого быдан ааспыт сыллар хартыыналара; картина ясна хартыына дьэҥкэ; пьеса в четырёх картинах түөрт хартыыналаах пьеса.

дьирэй диэнтэн бэй
туһ. [Чаанньык] хаппахтаах буолуохтаах, - эдэр тойон чиҥ-чаҥ соҕустук саҥарбыт. - Буолуохтаах буоллаҕа, тоҕо дьирэллэн тураҕыный? Көрдөөрүүй! - Тардыылаах [киһи аата] дьаһамсыйбыт. Софр. Данилов
Буускатын панораматын устаары туран көрбүтэ, арай киниттэн отучча хаамыылаах сиргэ ньиэмэс эписиэрэ дьирэллэн турар. А. Данилов
Остуолу салайааччы Сидор Айхалов дьирэллэн туран кэлбитэ, бииккэ төбөтүнэн кураанах ыстакааны охсуолаан лыҥкынаппыта. «ХС»

1. даҕ. Бэйэ-бэйэлэриттэн чугас-чугас кэккэлии эбэтэр уһун субурҕа. ☉ Расположенный в ряд, рядами; тянущийся беспрерывной грядой
   Киэҥ кэрискэ тиитим кэтэх өттүнэн Килбиэннээх күнүм килбэйэ киирдэ. Саха нар. ыр. Өлүөнэ эбэкэм үргүөрүн үрдүгэр, Кэрискэ бырааным кэрдиитин иһигэр …… Туругуран тураҕын, Дьокуускай куоратым! И. Чаҕылҕан
   Ыраах, куорат кэтэҕэр …… кэрискэ хайалар биир тэҥник көҕөрүмтүйэн көстөллөр. П. Филиппов
2. аат суолт. Сир-дойду киһи хараҕа ыларынан көстүүтэ. ☉ Панорама, вид местности; горизонт
   Томмот илин саҕах кэрискэтин өйдөөн көрдө. Амма Аччыгыйа
3. сыһ. суолт., кэпс. Аҥаар уһугуттан, тиһэ үргүлдьү. ☉ Подряд, без разбору
   [Доропуун оҕонньор] түбэһиэх хаһыаттары ылан кэрискэ көрөттөөтө. Н. Заболоцкай
   ◊ Кэрискэ ахсаан аат мат. — предмет ахсаана хаһыс буоларын көрдөрөр ахсаан аат. ☉ Порядковое числительное
   Кэрискэ тыа көр кэрии. Киэҥ Чүүйэ хотун Кэрискэ тыата, Киистэтин кэтэн Киэргэнэн кээспит. Күннүк Уурастыырап
   Кэрэ киэргэллэрин кэппит кэрискэ тыалар кэлин өттүгэр сыыйыллан …… истилэр. Эрилик Эристиин
   Кэрискэ тыаларга Киэһэрэн, им сүтэр. С. Тимофеев
   ср. др.-тюрк. кериш ‘верхушка горы’

аат.
1. иск. Ойуулуур-дьүһүннүүр искусство айымньыта. ☉ Произведение живописи, изобразительного искусства, картина
Аһыыр хос истиэнэтигэр холкуос сүөһүлэрэ ойууламмыт улахан хартыына ыйанан турар. М. Доҕордуурап
А.Н. Осипов худуоһунньук быһыытынан аан дойду эйгэтигэр таһаарбыт бастыҥ хартыынатынан «Ыһыах» буолар. ДМЕ ИТ
Тимофей Степанов саха олоҥхотун тиэмэлэригэр анаан оҥортообут хартыыналара, баай кырааскаларынан киһини тардаллар, сөхтөрөллөр. «Кыым»
△ Уруһуй, ойуу, ойуу-бичик (хол., кинигэ, сурунаал киэргэтиитэ). ☉ Рисунок, иллюстрация (к какой-л. печатной продукции)
Настя кыыс күлэ-күлэ, эһэтин үөрэтэн эрэрдии: — Эһэ-э, көр бу хартыынаны, бу хортуоппуй ото. Н. Якутскай
Үөрэннэхпит бастакы күнүгэр кинигэбит хартыыналарын көрдүбүт. А. Бэрияк
Истиэнэ аайы араас былакааттар, хартыыналар, луоһуннар ыйаммыттар. Бэс Дьарааһын
2. лит. Уус-уран айымныга кими-тугу эмэ уобарастаан ойуулаан көрдөрүү. ☉ Образное изображение кого-чего-л. в художественном произведении
[«Тиллии»] ромаҥҥа ыраахтааҕы суута киһи дьылҕатыгар кыыллыы быһыытыйарын, норуокка утарытын ойуулуур хартыыналар уһулуччу күүстээхтэр. Софр. Данилов
Ким хайдах таптыыра кини ис култууратын, кини олоххо сыһыанын арылхай хартыыната. К. Чиряев. Ааптар былыргыны, тыа олоҕун үчүгэйдик билэр, сэһэргиири, уобарастаан, хартыына оҥорон көрдөрөрү сатыыр. «ХС»
3
киинэ диэн курдук. Тыйаатырга, ускуустубаҕа сыһыаннаах биир улахан сорук сахалыы уус-уран киинэ хартыынатын тэрийии, ону үбүлүөйгэ көрдөрүү буолар. Суорун Омоллоон
Саҥа көрдүм хартыынаҕа Чапаайап хамандыыры. П. Тулааһынап
Мотуор аккаастаан, арыт биир хартыынаны хас эмэ күн көһөрө-көһөрө көрдөрөр түгэннэрэ да бааллара. ССС ОББ
4. Олоххо буолар эбэтэр буолбут туох эмэ харахха бу баардыы арылхайдык көстүүтэ, көстөн кэлиитэ. ☉ Изображение, картина, панорама (напр., из жизни)
Ааспыт араас хартыыналар кини өйүгэр тиһик-тиһик элэҥнээн бардылар. Амма Аччыгыйа
Кини иннигэр төрөөбүт Сахатын сирин эгэлгэ кэрэ хартыыналара элэҥнээн ааспыттара. П. Филиппов
Оттон маны барытын холбуу туттаххына сайдыы тиһигэ быстыбат процеһын уопсай хартыыната тахсан кэлэр. ФЕВ ДьС
5. тыйаатыр. Испэктээк оонньуутун биир төгүлэ, көстүү. ☉ Часть акта, действия в спектакле, картина
Төрдүс оонньуу, маҥнайгы хартыына. С. Ефремов
[Режиссёр] пьеса конфлигын күүһүрдэр баҕаттан, Сэрбэкэ кинээс төрдүс хартыынаҕа Ньургуһун төрөппүттэрин ураһаларыгар кэлэн кыыс аҕатыгар Баһыккаҕа бэрик биэрэр гына оҥороро бэлиэтэммитэ. АҮ

I
1. аат.
1. Сирэй ньуура, сирэй көстүүтэ. ☉ Лицо
Дыгын тойон дьахтара эппит: «Оҕонньоор! - диэбит,- бу дьүһүннэрэ биһиги дьүһүммүтүттэн чыҥха атын дьоннор эбээт!» Саха фольк. Ол мин дьүһүнүм харата, тоҥкуруунум, сатаан үҥкүүлээбэтим кини буруйа буолаахтыа дуо. Көмүс тэриэлкэттэн үҥкүрүйдэҕим ээ. Амма Аччыгыйа
«Ээ, [кэргэн тахсара] сөп буоллаҕа дии, кини кырдьаҕаһа туох буолуой, дьүһүнэ куһаҕана туох буолуой, сэниэ оҕонньорго баран бэйэтэ хотун буолуо буоллаҕа»,- диэн Хобороос хайҕаан барда. Эрилик Эристиин
2. Уопсай тас көрүҥ, бодо. ☉ Внешний вид, наружность кого-л., облик
Эр дьүһүнүгэр баар (өс ном.). Дьүһүнүн көрөн киһини сэнээмэ (өс ном.). Барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс сылайбыттар. Үлэ таҥастаах дьон, ол үөһэ сыыс-буор буолан, дьүһүннэрэ эбии бүрэтийбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ира ньирэйи үүрсэн иһэн кыыһырбыт хаас дьүһүнүн үтүктэн көрдөрөр. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ. ☉ Внешние очертания, вид чего-л., облик; панорама
Улуу Москва куорат …… Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүйүөхпүн өйүм хоппото. Саха фольк. Сэргэлээҕим күһүнэ Сиэдэрэйин эбитин, Айылҕатын дьүһүнэ, Аата, баайын-кэрэтин! Күннүк Уурастыырап
Куораппыт дьүһүнэ ити баар, хаһан уларыйыах бэйэтэй? Н. Заболоцкай
△ Моһуон, маарынныыр туох эмэ. ☉ Форма, фасон, вид. Бу олордоҕуна: арай биирдэ өрүс үөһээҥи өттүттэн биир аччыгый дьиэ дьүһүнүгэр дылы сэп уунан устан иһэр. Бу кэлэн, кырыыга тиксибит. Саха фольк.
4. Туох эмэ барыла. ☉ Очертания, контур (контуры), абрис чего-л.
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө-көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларыҥ төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри. Суорун Омоллоон
Саныыр идэҥ суруллар дьүһүнэ күлүмнүү-күлүмнүү, сүтэ-сүтэ хат төрүүр эбит. Суорун Омоллоон
Архитектор саҥа тутуу дьүһүнүн тутуллуон иннинэ эрэ буолбакка, оннооҕор эскиһин уруһуйа оҥоһуллуон иннинэ өйүгэр көрөр. ДИМ
2. дьөһ. суолт. Тугу эрэ оҥорор быһыы; оҥорорго сорунуу (тардыылаах формаҕа эрэ тут-лар, сэниир, атарахсытар дэгэттээх). ☉ Употребляется в притяжательной форме в роли послеслога или модального слова, имеет уничижительный оттенок
Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттарын киэһэ булбуппут. Амма Аччыгыйа
Всеволод Николаевич, бу ханналаатыгыт? - Күһүҥҥү тыаны көрө баран иһэр дьүһүммүт. Софр. Данилов
[Бууска] илин щитигэр 25 буулдьа суолун ааҕан тураллар. Щит кыҥыыр тыраҕаһынан түһэрэн, артиллериһы өлөрөн кэбиһээри ньиэмэс снайпердара бултаспыт дьүһүннэрэ. А. Данилов
[Тыыбын] ууга ыытымаары аһыйан аччарыһа турар дьүһүнүм. Н. Заболоцкай
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) - уруккугуттан букатын туспа көрүҥнэн (үксүн кими эмэ албыннаан кыайаары). ☉ Менять обличье, стараться казаться другим (обычно чтобы обманом достичь своей цели)
[Иирбит Ньукуус - бандьыыттарга:] Өлөрөөрү гынар дьоҥҥутун тыыннаахтыы уматан иһиҥ - оччоҕо уот-сиэмэ элбиэҕэ, орто дойду олоҕо тупсуоҕа, икки атахтаах өйдөнүөҕэ. Дьүһүн уларыйар уот сиэмэ буолар кэмим кэллэ. Умата тардыҥ!!! П. Ойуунускай
Суох, билигин өстөөх кирийбит, дьүһүн кубулунар, ньылбыйа сылдьар кэмэ. Г. Нынныров
Саха олоҥхотугар удаҕаттар даҕаны, бухатыырдар даҕаны дьүһүн уларыйар кубулҕаттаах буолаллар, оттон абааһы-адьарай бухатыырдара өлөн баран иккиһин төрүүр кубулҕаттаах буолаллар. «Чолбон»
Дьон санаатын бэйэтигэр тардаары аристократия, кини аны тус бэйэтин тускутугар буржуазияны утары буруйдуур ааҕы оҥорбута буолан дьүһүн кубулунарга тиийбитэ. К. Маркс (тылб.). Дьүһүнүнэн көрөр кэпс. - дьоҥҥо сөбүлүүрүнэн эбэтэр бэйэтигэр туһалааҕынан эрэ көрөн сыһыаннаһар (үксүн салайар үлэһит туһунан). ☉ Относиться к людям в зависимости от того, какое впечатление они производят или какое положение они занимают (обычно о руководителях - соотв. встречать по одежке)
[Кэтириис:] Биһиги бэрэссэдээтэлбит киһини дьүһүнүнэн көрөр ээ. Биһигинньик дьон эһигини кытта тэҥнэһиэхпит дуо? С. Ефремов. Дьүһүнүттэн көр - быһыыттанмайгыттан, туругуттан көрөн дьаһан, сыһыаннас. ☉ Предпринимать что-л. в отношении кого-чего-л. в зависимости от состояния, в котором находится это лицо или предмет, действовать или делать что-л. смотря по обстоятельствам
Оттон [хайыахпытый, кунаммытын уонна оҕобутун үлэлэтэ] ылан көрүөҥ буоллаҕа. Дьүһүннэриттэн көрөн харыстаан үлэлэтэ сылдьыаҥ. Амма Аччыгыйа
Онно бу курдук суруллубут: «Ыл ийэҕиттэн эҕэрдэтэ! Дьүһүнүттэн көрөн бэйэҥ билэргинэн сырыт». Суорун Омоллоон. Дьүһүнэ холунна - 1) сөбүлээбэккэ улаханнык кыыһырда, кыйаханна. ☉ Измениться в лице, иметь сердитый, раздраженный вид (от досады, обиды и т. д.)
Дьэргэ [киһи аата] сэбиэттэн санаата алдьанан, дьүһүнэ холлон киирдэ [мөҕүллэн, күтүрэнэн]. Болот Боотур; 2) уопсай туруга мөлтөөн, сэбэрэтэ уларыйбыт (ыалдьан, куттанан о. д. а.). ☉ Выглядеть неважно (из-за болезни, страха и т. п.)
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ [ууга түһэн тымныйбытыттан, иччиттэн куттаммытыттан]. Амма Аччыгыйа
◊ Бу (ити) дьүһүннээх - тугунан эрэ киһи орто, сөптөөх кэриҥ диэн саныырыгар быдан тиийбэт. ☉ Модальное сочетание, выражающее пренебрежение, жалость (малюсенький, плохонький, неважненький)
Ити дьүһүннээҕи кыайбакка аччарыһа тураҕыт дуо? Таһыттан киирбит киһи санаата: «Ааттатай, оҕолор! Өспүт да дьоннор эбиттэр! Бу дьүһүннээх синньигэс быаны быһа тарпат диэн сүрдээх мөлтөх дьоннор!» - дии санаата. Ньургун Боотур
«Ы, сааланыан баҕарар эбит дии, бу дьүһүннээх бэйэтэ!» - Микиитэ быраатын сүүһүттэн сыллаан ылар. Амма Аччыгыйа
Сааппаккын даҕаны... Былаас былдьастаҕа аатыран, ити дьүһүннээх киһини кырбыы тураҕын. Эрилик Эристиин
Мин бүгүн [тайаҕы олус ыраахтан ытан] улаханнык сыыстым ээ. Ити аата иҥсэбин кыамматым дуу, тугуй? Киси да бөҕөбүн! Ити дьүһүммүнэн булчут диэн ааттаахпын. Р. Кулаковскай. Дьүһүн быс - туох эмэ тас көрүҥүн атын туохха эмэ холоон, маарыннатан ойуулаан эт. ☉ Описать наружность, внешний вид, облик кого-чего-л., образно сравнивая его с другим предметом или лицом. Оһох Хомус [диэн сир аатын], арааһа оһоххо маарыннатан, дьүһүн быһан ааттааһын буолбатах быһыылаах. Багдарыын Сүлбэ. Дьүһүн хоһуй - тугу эмэ тас быһыытынан көрөн ойуулаан эт. ☉ Живописать внешний вид какого-л. предмета
Ханай диэн [көтөр] дьүһүн хоһуйан ааттааһын диир Э.К. Пекарскай. Оттон умсааҕы - умус-аах диэнтэн диир. Багдарыын Сүлбэ. Үтүө дьүһүммүн көрөөр - куһаҕан буоларбын көрөн абыранаар (үксүн кимиэхэ эмэ куттаан, чахчы киниттэн сылтаан куһаҕан буоларын - өлөрүн өйдөтөн этии). ☉ Полюбуешься моим несчастьем (обычно с угрозой, имея в виду свое несчастье, возможно даже смерть, причиной чему станет тот, к кому обращаются)
[Даайыс:] Хата бүгүн ийэбэр [ыарахан буолбуппун] этиэм, үтүө дьүһүммүн көрдүн... А. Софронов
[Оноҕочоон Чоохоон] уолаттарга, кыргыттарга баран [биирдэ сытыарыҥ диэн] ааттаспытын эмиэ үүрэн ыыталлар. Онуоха: «Чэ, бука барыгыт тылбын истибэтигит, үтүө дьүһүммүн көрөөрүҥ!» - диэн баран тахсан барар. Суорун Омоллоон
п.-монг. дьисун
II
аат. Туох эмэ өҥө, кырааската. ☉ Цвет, окраска; масть (животного)
Сааһын тухары дьүһүнэ кубулуйбат баар үһү (тааб.: хаардаах төҥүргэстэр). [Чыычаахтар] үгүстэрин дьүһүнэ биир бороҥ эрээри, тус-туспа саҥалаахтар, майгыннаахтар эбит. Амма Аччыгыйа
Сахалар хайдыбатын, дьүһүнэ үчүгэйин иһин, ол удьурҕайынан быһах уга оҥостоллор. Суорун Омоллоон
Бу ынаҕым аата «Саһылыкаан», кини ньирэй эрдэҕиттэн албын, дьүһүнэ да саһыллыҥы. М. Доҕордуурап