эпсиэйдээ диэнтэн дьаһ
туһ. Мин сылдьарбар звенолар олорор дьиэлэрин ис өттүн паньыаранан эпсиэйдэтэ сылдьаллара. «ХС»

туохт. Туохха эрэ кумааҕыны хос тут, тугу эмэ кумааҕынан суулаа, бүрүй. ☉ Подложить бумагу, завернуть что-л. в бумагу
Ис өттүттэн чиҥ кумааҕылаан баран мас эбэтэр паньыара дьааһыктарга да аһы угуохха сөп. МКББ

сүүрт 2 диэнтэн атын
туһ. Иэдьэгэйи сэппэрээтэрдэммит күөх үүтүнэн эбэтэр сүүрдүллүбүт да үүтүнэн оҥоруллар. ТИИ ЭОСА
Уута сүүрдүллүбүт сиэмэни ыраас куулга эбэтэр паньыараҕа чараас араҥанан тарҕата кутан куурдуллар. САССР КТК

хордуоҥка диэн курдук
Биирдэрэ папка кыбыныылаах, иккиһэ түөрт кырыылаах хороҕор хордуон тутуурдаах. Н. Заболоцкай
Үүнээйилэри хомуйарга …… хаһыат толору лииһин аҕыс гыммыттан биирин саҕа гына бөҕө хордуонтан эбэтэр паньыараттан оҥороллор. СМН АҮө

туохт., кэпс.
1. Ханапаакылаа. ☉ Затыкать щели, конопатить
Бу хостор …… паньыаранан бүрүйэ саайыллыахтаахтар уонна ол кэнниттэн быыстарын-хайаҕастарын тыыхайдаабыт кэннэ кырааскаланыах тустаахтар. ГНЕ КТДь
Биһиги оҥочо уутун хачайдыы-хачайдыы, быыһылыыр сирин тыыхайдыы сатыыбыт. «ХС»
«Чэ бар, көлөппүнэтэ булан оҥочону тыыхайдыы оҕус», — диэтим Ермолайга. И. Тургенев (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ элэктээ, хаадьылаа. ☉ Дразнить кого-л. «Дьэ, ити дии», — Айта саҥата миигин өссө тыыхайдыыр. Далан
Өстөөх түүн аайы кыра-кыратык тыыхайдаан ытыалыыр. КЕГ ДьСТ
[Софья:] Ок-сиэ! Олус да санаабын алдьатар Ити киһи. Киһини наһаа да намтатар, Тыыхайдыыр — таптаабыт суола дьэ... А. Грибоедов (тылб.)
ср. русск. тыкай + -лаа

1. аат. Хаптаччы дьапталанар матырыйаал биир араҥата, быстаҕа, тэҥнии чараастык быһытталаммытыттан биирэ. ☉ Тонкий плоский кусок, пласт какого-л. материала, лист
   Тэтэрээт лииһэ. Үс лиис тимир. Биир лиис өстүөкүлэ.  Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умнан ыллардым. П. Тобуруокап
   «Биир киилэ тоһоҕото, биэс лиис паньыарата биэрээр», — диэн сибис гынар. И. Бочкарёв
   △ Лиис тимиртэн оҥоһуллубут чычаас нэлэгэр иһит. ☉ Противень
   Эстэрээппэ дьахталлар икки улахан тимир лиискэ буспут эти буруолаппытынан мадьалытан киллэрдилэр. С. Курилов (тылб.)
2. Киһи туохха эмэ бырааптааҕын, үтүөлээҕин туоһулуур эбэтэр туох эмэ дьаһалы тириэрдэр докумуон. ☉ Д о к у м е н т , удостоверяющий какое-л. право, заслугу или содержащий какие-л. предписания, лист
   Аһаҕас лиис. Толорторуулаах лиис. Больничнай лиис.  Чооруонап төрдүс кылааһы хайҕал лиистээх бүтэрдэ. У. Нуолур
3. Бэчээттэнэр тиэкис (кинигэ) кээмэйэ. ☉ Единица исчисления объёма печатного текста, лист. Авторскай лиис. Бэчээтинэй лиис
   ◊ Лавровай лиис — лавр мас аска тума быһыытынан хатарыллан бэлэмнэммит сэбирдэхтэрэ. ☉ Лавровый лист
   Лу у к т а а , үс-түөрт лавровай лиистэ уур, ааттаах миин буолуо. Н. Габышев

аат. Тугу эмэ (буору, хаары) хаһар, баһар сытыы лэппэгэр эбэтэр уһуктаах төгүрүк төбөлөөх уһун укка олордуллар туттар тэрил. ☉ Лопата
Куһаҕан Хочугур күрдьэҕин тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Дьөгүөссэ кэнниттэн Даайыс күрдьэх тутан тахсар. А. Софронов
Күндүл хоту тыатын иһэ мас кэрдэр сүгэ, буор хаһар күрдьэх, хойгуо тыаһынан туола түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Мас күрдьэх — хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы кыһан оҥорбут күрдьэх (ынах сааҕын күрдьэргэ аналлаах). ☉ Деревянная лопата, предназначенная для сгребания навоза
Саах күрдьэр мас күрдьэх.  Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Тимир күрдьэх — тимиртэн оҥоһуллубут күрдьэх, лаппаакы. ☉ Железная лопата
Эдэр тойон аҥаар илиитигэр чаанньыгы, аҥаарыгар тимир күрдьэҕи туппутунан даллайан туран хаалбыт. Софр. Данилов
Дьиэлээх тойон, Баһылайы ыҥыран ылан, баһымньыларда, тимир күрдьэхтэрдэ бэлэмнээ диэн соруйда. С. Никифоров. Туора күрдьэх — үксүн паньыараттан оҥоһуллубут, хаар күрдьэр кэтит күрдьэх. ☉ Широкая лопата из фанеры для сгребания снега
Ньукуус туора күрдьэх сигэлии олорон, кыратык киҥинэйэн ыллыыр. Эрилик Эристиин
Хотуок тула күрдьүккэ туруору анньыллыбыт туора күрдьэхтэр курдук сырдатар модун прибордар саллаһан көстөллөр. С. Руфов. Хоппо күрдьэх — 1) ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх. ☉ Большая деревянная лопата овальной формы для выгребания из проруби мелкого льда
«Бу уол иирдэ дуу, киһини буруонан тумнараары гынна!» — дии түстэ Көлөпүнэ уонна сөтөллө-сөтөллө, хоппо күрдьэх саҕа ытыһынан атын үлүгэрдик сапсыйан нэлэҥнэттэ. Н. Заболоцкай; 2) муҥха балыгын баһар күрдьэх. ☉ Лопата, используемая при дележе добытой неводом рыбы
[Ньургун Боотур] Эриллэҕэс тиитим орто дүлүҥүн Оломооттоон ылан олорпут курдук, Эриллэ дапсыл харылаах эбит …… Кумуулаах оҕуруктаах хоппо күрдьэх саҕа Куораан далай ытыстаах эбит. П. Ойуунускай
Байбал оҕонньор хайыр муус үрдүгэр мэндэллэн туран, балыкка кыырт курдук түспүт дьону, саҥата-иҥэтэ суох, хоппо күрдьэҕинэн аргыый аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк
ср. тюрк. күрэк ‘лопата’