прил. комендант; комендантский патруль комендант патрула; # комендантский час уулуссаҕа сылдьыыны чааһынан быыһаан бобуу.

күүһүрт диэнтэн атын туһ. Кэнники күннэргэ эбии көлө аҕалан хайаттан суулларыллыбыт маһы тумул үрдүгэр таһыы өссө күүһүрдүлүннэ. М. Доҕордуурап
Улахан суол икки өттүнэн уоннуу киһилээх патруль туруорулунна, харабыл күүһүрдүлүннэ. С. Ефремов
Билигин, оҕону иитии-үөрэтии лаппа күүһүрдүллүбүт кэмигэр, оҕо төрөппүттэриниин, төрөппүттэр оҕолорунуун хардарыта өйдөһүөхтээхтэрэ бу ытыс саҕа кэпсээнтэн ылыннарыылаахтык көстөр. ЭСЭ

(ЫККАРДА, ИККЭРДЭ) көмө аат.
1. Сорох миэстэ түһүктэрин формаларыгар көмө суолталанар, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ В форме некоторых локальных падежей приобретает служебное значение, выражая конкретно-пространственные отношения
Кыракый мастары кирээдэлэр икки ардыларыгар оҥоһуллубут аналлаах сирдэргэ чөмөхтөөтүлэр. А. Федоров. Ол икки ыстаап икки ардыгар уонча аттаах патруль сылдьаллар. С. Ефремов
2. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын икки предмет икки ардыгар, быысаһар сиригэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при указании на то, что действие направлено в пространство между двумя предметами (между)
[Бэйбэрикээн эмээхсин] икки оронун икки ардыгар олоро түспүт. Саха фольк. Сотору кинилэр күөл уонна сыыр арҕаһын икки ардыгар тиийдилэр. Амма Аччыгыйа
Кустар кинилэр мончууктарын мүччү харбаан, икки дурда икки ардыгар түһэн ууну таһыйдылар. М. Доҕордуурап
3
көр ардынан. Аттаахтар ампаар икки дьиэ иккэрдинэн аастылар. Ынахтар бугуллар ыккардыларынан сырыстылар.  Сити кэмҥэ тайахтар икки ардыларынан тыһаҕастара тырахыс гына ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Ити икки маһы икки ардынан баартым. Күндэ

аат. Быһыыта-таһаата, барыла, чуолкайа (үксүгэр тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Очертание, контур, форма чего-л.
Иннэ-кэннэ биллибэт таҥас.  Аркадий абарбыта, уордайбыта олус буолан, иннин-кэннин соччо быһаара турбата. Н. Габышев
♦ Илин-кэлин былдьас көр илин былдьас
Кулубалаах кинээс Саҥалара саталанан, Өйдөрө өргөстүйэн, Тыллара-өстөрө күйгүөрэн, Илин-кэлин былдьаһан Куоталаһан бардылар. С. Зверев. Илин-кэлин (иннин-кэннин) кэтэнэн - бэркэ сэрэхэдийэн (туох эмэ куһаҕан буолуо, сыыһа-халты тахсыа диэн). ☉ Крайне осторожно, с оглядкой (как бы чего не вышло)
Илин-кэлин кэтэммэккэ, Улуу дьыала иһин, Өрүү инники испитэ Саныахха үчүгэйин! С. Данилов. Илин-кэлин сирэй буол - сирэйигэр үчүгэй буол, кэнниттэн холуннара сырыт. ☉ Лицемерить, быть двуликим, двурушником (в лицо - хвалить, за глаза - ругать)
Оннооҕор ити Дьэргэ курдуктар илин-кэлин сирэй буолбуттар сылдьаллар. Болот Боотур
Илин-кэлин сирэй буолан Этэттээн туһанааччы Итинник мөкү саҥнаахтары Итэҕэйбэт буолуоҕуҥ! А. Бэрияк. Илин-кэлин сүүр - түбүгүр, сүүрэн-көтөн кыһалын. ☉ Суетиться, хлопотать
Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илин-кэлин тардыалас кэпс. - уһулуччу чорбойбокко, хардары-таары куотус. ☉ Бежать, поочередно обгоняя друг друга
Маҥнай утаа аттар эгил-тэгил, илин-кэлин тардыалаһа испиттэрэ. «ХС». Илин-кэлин түс - 1) ньыла көт, албыннас. ☉ Лебезить, подхалимничать перед кем-л. подлизываться к кому-л.
Элэккэйдик ньылаҕалаан Илин-кэлин түһэрэ. Баал Хабырыыс
Баайдарга илин-кэлин түһэн мааны киһи буолан истэҕинэ, өрөбөлүүссүйэ этиҥэ тохтоппута. М. Доҕордуурап
Тойоттор кытахтарын уһугар, кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үс-түөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС»; 2) көр илин-кэлин сүүр
Мин остуолтан туран, балтым хоһугар киирэн биэчэргэ бараары тэринэбин. Маня сүбэлиир, илин-кэлин түһэр. Далан
[Кирилэ:] Ээ, дьэ, доҕор, илин-кэлин түсүһэн, ол-бу дьоҥҥо барытыгар орооһон... Күндэ. Тэҥн. илим-салым көт (түс). Илин-кэлин түһүс - кыайарга дьулуһан, туох баар күүскүн түмэн куоталас. ☉ Состязаться, соревноваться, стремясь во что бы то ни стало превзойти соперников
Илин тиийэн иэттэстилэр, Илинкэлин түһүстүлэр [аттар]. С. Данилов
Көбүөргэ сэттэ-аҕыс араа-бараа тустууктар илин-кэлин түсүһүөхтэрэ. НЕ ТАО. Илин-кэлин тыллаах - ордук-хоһу саҥалаах; киһини суоҕар холуннарар (киһи). ☉ Говорящий лишнее; наговаривающий на другого за глаза (человек)
Кини илин-кэлин тыллааҕын, этиһиигин харса-хабыра суох баламат майгылааҕын билэр. НС ОК. Иннигэр-кэннигэр туга да суох - собуссоҕотох, турар бэйэтэ эрэ (аймаҕа, кэргэнэ да, иннин салгыах, кэннигэр хаалларыах оҕото да суох). ☉ Совершенно одинокий (без семьи, детей, родственников)
Кууһума иннигэр-кэннигэр туга да суох хаама сылдьар илэчиискэ этэ... Н. Павлов. Иннин-кэннин билбэт - аҥала, акаары, тугу да кыайан быһаарбат киһи. ☉ Болван, недоумок, невежда (букв. не знающий своей передней и задней стороны)
Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин бэйэлэрин санааларыгар киллэрэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар. Күндэ
Чиэппэр күүстээх буолан баран иннинкэннин билбэт акаары уоллааҕа үһү. Н. Павлов
Онуоха, иннин-кэннин билбэт итирик, Догоров киирэн кэлэр. «ХС». Иннин-кэннин билбэт (билиммэт) буолбут - 1) кутталыттан тугу гынарын билбэт буолбут. ☉ Не знать что делать (от испуга и т. п.), потеряться от страха
Вася суол көрдүү сылдьан, күүстээх буурҕаҕа эриттэрэн, иннин-кэннин билиммэт буолбут. «ХС»; 2) кырдьан түөһэйбит, түҥ-таҥ буолбут. ☉ Потерять рассудок, выжить из ума
Оҕонньорбут иннин-кэннин билбэт буолбут.  Мин иирбит курдук иннибин-кэннибин билбэт буолан хаалбытым. Н. Якутскай. Иннин-кэннин көрүнэр буолла - олоххо бэйэтин балаһыанньатын ырыҥалыыр, олохтоохтук сыаналыыр, толкуйдуур буолла. ☉ Начать критически оценивать свое положение в обществе, в жизни
Олохтоох өйүн-төйүн саҥа булунан, олоҕун-дьаһаҕын дьэ оҥостон, иннин-кэннин дьэ көрүнэр буолан испитэ бу кэнники үстүөрт сылтан бэттэх... Болот Боотур. Иннэ-кэннэ биллибэттик - быһаарыыта суохтук, чуолкайа суохтук. ☉ Неопределенно, нечетко, невнятно
- Патруль киэһэ хастан тахсарый? - А-а аҕыс ааһыыта... Тоҕус чаас чугаһа,- диэн Оленников иннэ-кэннэ биллибэттик этэр. Н. Якутскай. Иннэ-кэннэ бүөлэннэ - ханна да барар сирэ суох буолла. ☉ Некуда деваться
Илинниин-кэлинниин барыта бүөлэммит курдук буолла. Н. Заболоцкай
◊ Илин-кэлин кэбиһэр - дьахтар түөһүгэр уонна көхсүгэр иилинэр араас ойуулаах үрүҥ көмүс симэҕэ. Илин кэбиһэр кэлин кэбиһэрдээҕэр кылгас, кэтит, уон иккигэ тиийэ кэккэ илбиргэстээх буолар. ☉ Якутские женские серебряные украшения, которые носятся на груди и на спине
Нагрудное украшение обычно короче и шире, чем наспинное, и в отдельных случаях может состоять из двенадцати рядов ажурных цепочек. Илбиргэстээх-салбырҕастаах Илин-кэлин кэбиһэрэ Ирбинньиктэнэ оонньоотулар! П. Ойуунускай
Кини илин-кэлин кэбиһэр үрүҥ көмүс симэҕин уонна кылдьыы көмүһүн, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
Дьаана хара таас оҕуруо киэргэллээх араҕас солко харсыаттаах, былыргылыы илин-кэлин кэбиһэрдээх, кылдьыы симэхтээх. В. Протодьяконов