прил
күүһүрдүллүбүт

туохт. Тамада буол. ☉ Быть тамадой
Ытыс тыаһа, уруй-айхал, үс сыллааҕыттан тамадалыах буолан кэпсэтиилээх Мөкүрдээнэп микрофонунан күүһүрдүллүбүт саҥата — барыта холбоһон, дьол-үөрүү муусуката буолан, биир кэм күйгүөрэ түстэ. Э. Соколов
Сыбаайбаҕа тамадалаан үөрбүтүн-көппүтүн көрүөҥ этэ! ФДМ БМК

сиэтии, сыбаарка күүһүрдүллүбүт сиигэ (халынатан, беҕөргөтен оноһул-лубут сыбаарка сиигэ.)

1. прич. от усилить; 2. прил. (увеличенный) күүһүрдүллүбүт, күүстээх; З. прил. (настойчивый) дьаныардаах, улахан.

сыһыан т. Саҥарааччы этиллэр санааҕа олох солуута суох, сириллэр-сэнэниллэр диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к недостойной и заслуживающей осуждения, пренебрежения
Онньойо сытыйан, киһи күлүүлээххин баҕастааххын! Эн да олбуоруҥ холоон! Амма Аччыгыйа
Кыайан ыабаккын диэбиттээххин баҕастааххын. Бэрт киһи эн ыа ээ. А. Федоров. Арр-дьаалы! Барры-баррыта! Бэл маҥайкаан аллаах Сүбэлээх баҕастаах! Эһигини истээри Эһэ буолбут үһүбүөн! Киэрр!.. П. Тобуруокап
△ Өссө диэн сыһыан тылы кытта туттулуннаҕына, ордук күүскэ кыбдьырыныы-кыыһырыы дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с модальным словом өссө, приобретает оттенок еще более сильного раздражения говорящего
Өссө ханнык эрэ үрдүкү инженернэй психология туһунан куолулаахтар баҕастаахтар! Н. Лугинов
Көр эрэ маны! Охсуһууну, күлүгээннээһини тэрийэ-тэрийэ, өссө манна кэлэн саҥалаах баҕастаах. «ХС»
Өссө гостиницалаах баҕастаах! Н. Габышев
△ Ээ диэн эбиискэни кытта сэниир суолтата ордук күүһүрдүллэр. ☉ С частицей ээ более усиливается пренебрежительное значение
Ити дьүһүннээх бэйэтэ эмиэ өһүргэстээх баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа
Өссө уордайардаах баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа

туохт. эб.
1. Мунааран, билэргэ баҕатыйан ыйытыыны көрдөрөр (буолуоҕай уонна буолуомуй, буолуоҥуй, буолуохтарай диэн курдук с., ахсаан ф. туттуллуон сөп, бу да, атын да суолт. ый. солб. ааттарынан күүһүрдүллэр, туохт. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает вопрос с оттенком желания узнать что-л. (в этом и др. значениях усиливается вопросительными мест., употр. с гл. ф.)
Тоҕо ол курдук гынара буолуой? Н. Якутскай
Маннык модун тиит туохтан охтубута буолуой? «ХС»
2. Хайааһын буоларын сыһыан мэлдьэһии көмөтүнэн бигэргэтиини көрдөрөр (ый. солб. ааттардаах этиигэ тутлар). ☉ Выражает утверждение положительного смысла действия путем модального отрицания (употр. в предложении, в к-ром имеются вопросительные мест.)
Бачча улахан сыанаҕа хайдах биэрбэт буолуой? Эрилик Эристиин
Эдэр дьон, таптаһар дьон тоҕо уураспат, тоҕо сылласпат буолуохтарай? П. Ойуунускай
Хайдах таптыыр кэргэнин Санаабаттаах буолуоҕай? П. Тобуруокап
3. Этиллэр санааны бигэргэтэр, күүһүрдэр. ☉ Выражает утверждение, усиление высказываемой мысли
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара атын норуоттар батталтан босхолонууларын, көҥүлү ылыыларын иһин, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой? Суорун Омоллоон
«Эдэр эрдэхтэн төһө элбэх күн, чаас итинник туһата суох ааспыта буолуой», — дии санаата Байанай. Софр. Данилов
4. Суланыыны, кэмсиниини, сэмэлэниини, хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, сетование, самоосуждение, огорчение говорящего
«Тоҕо куотан сорумуҥу көрбүтүм буолуой», — дии-дии ытыы сытта. И. Данилов
Дьэ, бу кини, Кылбанов, туох буруйугар бүрэ дьүһүннэнэн төрөөбүт буолуой? Софр. Данилов
«Тоҕо кытылга кэлбиттэрин биллэрбэтэҕим буолуой?» — диэн бэйэтин сэмэлэнэр. Н. Якутскай

I
1. даҕ.
1. Ханнык эмэ аат иҥэриллибит, анал ааты ылбыт. ☉ Носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый
Кини манна туох эрэ диэн сахалыы ааттаах холкуоска зоотехник этэ. Амма Аччыгыйа
«Максим Аммосов» ааттаах теплоход, бириистэнтэн тэйэн, биэрэги кыйа доллоһуйда. Н. Лугинов
[Вера:] Саас кини [Дьугдьуур] мууһа уулуннаҕына тыһыынчанан аата суох үрүйэлэр айдааран-аарыгыран түһэллэр. «ХС»
2. Киэҥник сураҕырбыт, аата-суола киэҥник биллибит. ☉ Знаменитый, прославленный, широко известный
Ааттаахааттаах сэлииктэри Айааһаатым ахан ини. И. Гоголев
Ааттаах булчут Мэхээлэчээн оҕонньор бу киэһэ биһиэхэ кэпсиэх буолбут тылын толорон: «Биһиги кыра эрдэхпитинэ...» — диэн саҕалаан барда. Т. Сметанин
Биир атастаах эбит Тойон Дуолан: Баайа суох, аата суох ыал уола, Ол Эрилик диэн дьикти уолан, Кини — Айталы Куо чугас ыала. Таллан Бүрэ
3. Тугунан эрэ (үксүгэр улаханынан, үчүгэйинэн эбэтэр куһаҕанынан) атыттартан уһулуччу чорбойор. ☉ Выделяющийся чем-л., какими-л. особыми качествами (размерами, красотой или, наоборот, безобразностью)
Ааттаах фельетону айбыккар эҕэрдэ! Ааҕан баран аҥаар чааска быара суох сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Үрэх быһыты тоҕо көтөн баран хаалан, ааттаах алдьархайы көрсүөхпүт. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт., кэпс. Уһулуччу, бэрт, олус, наһаа. ☉ Очень, исключительно, отменно
Кини аргыһа бу сарсыарда ааттаах бөҕө, адьас саҥа хатыҥ угу, хантан эрэ өр үлэлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Н. Заболоцкай
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс
Харытыана ааттаах тыллаах, наһаа күлүүк. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт. Аата-суола киэҥник биллибит, киэҥник сураҕырбыт киһи. ☉ Знаменитый, прославленный человек, знаменитость
Алдьархайдаах адьарай Аҥаарыйар ааттааҕа Уот тыыннаах Уһутаакы Уоран-талаан барда эбээт! Суорун Омоллоон
Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
Мэҥэлэр бэртэрэ, Хаҥалас ааттааҕа, Үс Бүлүү үтүөтэ Барыта киниэхэ Сыганныы буоллулар, Сыа тастылар, Сымнаҕас сыттыкка Таалалаан сыттылар. А. Бэрияк
◊ Аата суох тарбах — ылгын чыҥыйа аттынааҕы тарбах. ☉ Безымянный палец
Кини [Михаил Иванович] чаҕылыччы тыга сылдьар тааһын тула сибэкки сэбирдэҕин курдук киэргэллээх көмүс биһилэҕи ылан, Таня аата суох тарбаҕар кэтэртэ. Н. Лугинов. Албан ааттаах — киэҥник сураҕырбыт, дьоһун-мааны үрдүк аата арбаммыт. ☉ Прославленный, имеющий громкую славу
Ньургунтан ньургуннук охсуһан, ийэ дойдуларын, бар дьоннорун көмүскээбиттэр, киһи аймах баарын тухары ахтылла, айхаллана турар албан ааттаах дьоруойдар эмиэ элбэх этилэр. Амма Аччыгыйа
Эҕэрдэ, эйиэхэ, биир дойдулаахпар, Эр сүрэхтээхпэр, албан ааттаахпар! С. Васильев
Аламай күммүт сааскы сырдык төлөннөрүнэн Албан ааттаах Москваны сыдьаайар. А. Бэрияк
II
аат эб.
1. Этиллэр санааны дьон кэпсээнигэр сигэнэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает ссылку на рассказы, молву людей (говорят)
Мас онно үүммэт ааттаах. «ХС»
Билигин кини Витим дэриэбинэтин чугаһыгар быраҥаатталаах-майаҕастаах күөлгэ балыктыыр ааттааҕа. Н. Якутскай
Киһи куртаҕа тугу баҕарар буһаран таһаарар ааттаах. «Кыым»
Маратик сотору сууттанар ааттаах. А. Сыромятникова
2. Дьон кэпсээнигэр итэҕэйбэт, сымыйарҕатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие людской молве, оценку как мнимую (якобы, будто)
[Ыт] өссө Трофимовтаах кыыстарын тарбаҕын быһа хаба сыспыт ааттаах. Сааһыгар киһини үрбэтэх сордоох. Амма Аччыгыйа
Тойон Киһи уол оҕолорун ааттаах хомуһуннаах Ордьонумаан ойуун сиэтэлиир ааттаах. И. Гоголев. Бахсы тойоно — аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар ааттаах буолар этэ. Саха фольк.
3. Этиллэр предмети бэлиэтээн, чопчулаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркивание, выделение предмета речи
Охсуһуу ааттаах буолан баран хайдах өрүү суола-ииһэ суох хаалыай, доҕор! Амма Аччыгыйа
Бэйэтэ тылланан барар. Сатаатар, ийэтэ ааттааҕы кытта сүбэлэһэн көрбөт. М. Доҕордуурап. Аймахтара ааттаахха сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэтэ көстөн ааһар. Саха фольк.
△ Сүнньүнэн аат туохтуурдары кытта бэлиэтээн этиини үксүгэр утары туруоруу дэгэттээн көрдөрөр. ☉ В основном с формами причастия выражает подчеркивание, выделение, часто приобретает оттенок противопоставления
Кинилэр бииргэ үлэлиир ааттаахтар даҕаны, түптээн кэпсэтэн да көрө иликтэр. «ХС»
Эн Саха сиригэр олорор ааттааххын да, биирдэ эмэ тыатыгар тахса сырыттыҥ дуо? Далан
Ыалдьыттыыр ааттаах киһи, биллэн турар, күндүлээтэҕим дии. Р. Баҕатаайыскай
4. Кэлэйиини, сиилээһини көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, осуждение говорящего
Көрөн абыраныҥ! Өссө ити үчүгэй үөрэнээччибит ааттаах! Софр. Данилов
Куобах сүрэх! Уонна комендант ааттаах! С. Ефремов
Бээ эрэ, ити дьукааххыт тоҕо араастаан чырбаҥныырый? Ыалдьыбыт киһиэхэ дылы, хайдах буолбут киһиний, учуутал ааттаах! Е. Неймохов
5. Саҥарааччы кэпсээччи эппит тылларын хатылаан туран, өһүргэнэн, уордайан-кыбдьырынан утары этиитин көрдөрөр (үксүн «дии», «ээ» эб. күүһүрдүллэр). ☉ При повторении слов собеседника говорящим выражается обида, негодование, возражение (часто усиливается част. «ээ», «дии»)
Ходуһа куортамыгар ааттаах... Сураҕын да истибэт буоллахпына сөп ини. М. Доҕордуурап
— Маама, эн миигин олус кыбыһыннараҕын. — Кыбыһыннараҕын ааттаах ээ. С. Ефремов
«Алҕастара ааттаах дии!»— Микиитэ сүрдээхтик абаланан эттэ. Амма Аччыгыйа
Хайдах билбэт? Сүүрбэ сыл бииргэ олордубут уонна билбэт ааттаах дии. С. Ефремов
6. Хомуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательность
Дэриэбинэҕэ эр киһи ааттаах биир да суох буолбут. Н. Габышев
Кус-куобах ааттаах хойдубут. Уу куһа ааттаах олустаабыт. П. Тобуруокап
Бу кэлбитигэр, көтөр кынаттаах ааттаахтар бары мустубуттар. Суорун Омоллоон
Туох тыынар тыыннаах ааттаахха сатыы былыт буолан кэлэн саба түһэн бырдахтар кыа хааннарын уулууллар. Н. Заболоцкай

I
көр паара
«Саха омук» [тэрилтэ аата] кыыһырсыбыт бааралары эйэлээччи, эйэлэһиннэрээччи, кыыһырдааччы! Амма Аччыгыйа
Үптээхтэргэ үөлээннээхпин, Маллаахтарга баарабын. Суорун Омоллоон
Бардам баайгар баҕарбаппын, Баара гыныа диэн барабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин. А. Софронов
Мин эрэ [Кыыс Уолан] ханыым Баарам суох ончу. Соҕотох хаамтым Түүҥҥү ый курдук. И. Гоголев
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта хайааһын урут буолуохтааҕын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ С причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость совершения действия в прошлом с оттенком желания
Оройуоҥҥа биллэриэх баара. Амма Аччыгыйа
Киһини бытыгын иһин буолбакка, үлэтин иһин ытыктыах баара. Софр. Данилов
Тас өттүнэн уокка ууруо суох баара. Амма Аччыгыйа
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта усулуобунай кэрдиис кэмҥэ хайааһын буолуон сөп эбитин көрдөрөр. ☉ С глаголами будущего времени в составе условного периода выражает значение сослагательного наклонения в плане допущения возможности действия
Кинилэр массыыналара алдьамматаҕа буоллар, бэҕэһээ кэлиэхтэрэ баара. «ХС»
Эрдэ эппитиҥ буоллар, кэпсэтиигэ бастакынан суруйтарыам баара. «ХС»
3. Судургу этиигэ урут ааспыт уонна бүппэтэх ааспыт кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын урут буолбутун ханнык эрэ сөбүлээбэт эбэтэр атын дэгэттээн ахтыыны, өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ В составе простого предложения с глаголами преждепрошедшего незаконченного времени выражает, что высказываемое действие случалось в прошлом и вспоминается в данное время с каким-л. отрицательным или другим оттенком
Кыһыйыах быатыгар, Саха сиригэр ыытабыт диэбиттэригэр үөрбүтэ баара. Софр. Данилов
Сөптөөх этии дии санаабытым баара. «ХС»
Дьон курдук дьонтон төрөөбүтэ баара. А. Сыромятникова
Хата, бэрт аһы аһаабытым баара. Амма Аччыгыйа
△ Бу суолта ээ эбиискэнэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Значение 3 может усиливаться при употреблении с частицей ээ
Ону биһиги, оҕолор, ардыгар өйдөөбөккө эбии антах түһэн, атаахтаан кинилэр уйарҕаабыт сүрэхтэрин хамсатарбыт баара ээ! Г. Колесов
4. -бакка, -мына (-ымына) формалаах сыһыат туохтуурдары кытта саҥарааччы хомойо саныырын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С деепричастиями на -бакка, -мына (-ымына) выражает и усиливает сожаление говорящего
Мааҕын Суондаттан үчүгэйдик кириэтэһэн ыйыппакка баара. Софр. Данилов
Хоҥ мэйии ону билибинэбин баара. И. Никифоров
5. Этэр санаатын утары туруоран чорботор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает выделительно-противительное отношение говорящего к высказываемой мысли
Итинэн хаалыах суолу баара, учуутал киирэрин кытта аны Агааска күлэн тыгыластаан тахсан, элэктээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Киһибит аҕыйаата. Үлэбит баара күн-түүн үксээн иһэр. Софр. Данилов
Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай
6. Үөхсэр, хомнуур тыллар сыһыан суолталарын күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление модального значения ругательных, осуждающих слов
Туй-сиэ ыт баара! Софр. Данилов
Сордоох уола баара, киһи бочугураһын ытан кэбиһэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн этэн Илиэһэй баара, Ньиргиэрдээх тилэх Тилигир гынан Тимирэн хаалла. Эллэй
△ Бу суолта ардыгар бу диэн модальнай тыл көмөтүнэн ордук чопчуланар. ☉ При употреблении с модальным словом бу значение 6 иногда выделяется особо, подчеркивается
Эрэспиэскэлии сылдьар эбит бу түөкүн баара! Амма Аччыгыйа
Бөрөкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу түөһэйбитиҥ баара, мэнигилии сылдьар оҕолор буолуо диэммин, туоратымаары гыммытым ээ. С. Ефремов
7. Да диэн эбиискэни кытта холбоһон сэмэлиир-сиилиир, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Сочетаясь с частицей да, выражает осуждение, неодобрение, пренебрежение говорящего
Салайааччыбыт да баара, сырыы аайы сирэйэ-хараҕа суох сымыйалыыр буоллаҕа. Кини да баара, ким билбэт киһитэ буоллаҕай. —Оо дьэ, далай акаары Умнуганым да баара! П. Тобуруокап
8. Ол, бу ыйар солбуйар ааттар формаларын кытта ситимниир холбоһуктары үөскэтэр. ☉ С формами указательных местоимений образует союзные сочетания ону баара, онтум баара, онуоха баара, маны баара, онтон баара, онтуката баара и т. п. 9. эргэр. Туохтуур ааспыт кэмин көрдөрөр (этэ). ☉ Выражает значение прошедшего времени глагола
Ийэм суругу билбэтэ, санаатынан бэрт көрсүө баара, өйүн бэрдэ холобура суоҕа. УАЯ А
Кини киһи оннооҕор абааһыттан дьулайбат-куттаммат баара – дьулайа соҕус көрдө, харбыт курдук таалан олордо. Ньургун Боотур
Киллэмҥэ хаалбыт сүөһүлэриттэн бэрт аҕыйаҕын булбуттара, сорҕото бары тастыҥ илиинэн бурай-сарай гыныллан хаалбыт баара. УАЯ А
III
ситим т. Биир хайааһын кэнниттэн иккис хайааһын тута буоларын көрдөрөн, кэм салаа этиилэри эбэтэр араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Выражая моментальное следование одного действия за другим, употребляется для присоединения придаточных предложений времени или оборотов (как только..., тут же...)
Көлөппүнэ [киһи аата] маатырылаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыһаллыбакка сытар сатамматын, көрдүүр хайаан да наадатын этээри гынан испитэ баара, киһитэ суорҕанын саба тардынна, утуйан, сурдурҕаччы тыынан барда. Софр. Данилов
△ Да диэн ситим тылы эбэтэр ити икки ардыгар диэн холбуу ситимниир тылы кытта суолтатын холбоон туттуллуон сөп. ☉ По значению может сливаться с союзом да или союзным сочетанием ити икки ардыгар
[Күлүк] онтон эмиэ тохтуурга дылы гыммыта баара да, симэлийэн хаалла. Д. Кустуров

I
сыһ., кэпс. Оччо куһаҕана да, үчүгэйэ да суох, ортотунан. ☉ Нехорошо и неплохо, посредственно; опасно, терпимо. Олоруубут аҕай
□ Киниттэн хайдах сылдьарын, олорорун туһунан ыйыттахха, халымалыы «аҕай» диэн саҥа аллайыаҕа. «ХС»
[Сүлүгүрэс Сүөдэр:] Эһиги туох-хайдах олороҕут? [Бырдаахап:] Олоруубут аҕай. Эһиги ыаллар, саҥа атыыһыттар куораттан тахсаннар, күннээн олордоххут дии. Н. Неустроев
II
эб.
1. Предмет, хайааһын бэлиэтин эбэтэр хайааһыҥҥа, предмеккэ бэйэтигэр мөлтөтөн, намтатан биэриини биитэр сыһыаннаһыыны көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. ф-рын, аат. (сэдэхтик) уо. д. а. кытта тут-лар). ☉ Выражает ослабление, пониженную оценку признака предмета, действия или самого предмета и действия (употр. с прил., нареч., ф-ми гл., имен сущ. (редко) и т. п.)
Эн онно аҕыйах аҕай аста суулаан, баайан баран, оннугар ууран кэбиһээр. Суорун Омоллоон
Аана нэһиилэ аҕай өйөнөн олорор, баһын бөрүкү кыаммат буолбут. Күндэ
Учууталлар үчүгэй сыананы туруоруохтарын туттуналлар, бүтэн хаалыа диэбиттии харыстаан аҕай туруораллар. Н. Лугинов
2. Хайааһыны, бэлиэни, араас иэйиилээх сыһыан дэгэттээн (хомойуу, сөҕүү, омуннааһын, ордугурҕааһын уо. д. а.) күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает усиление действия, признака предмета с различными модально-эмоциональными оттенками (сожаление, изумление, преувеличение, зависть и т. п.)
Арыгы истэр тухары дьону-сэргэни былырбылыргыттан билиҥҥэ диэри алдьатта аҕай. Далан
Кини бэйэтэ даҕаны уһун умнас суолун, киэҥ тайҕаны быһа санныгар быыкаайык матаҕа сыыһа сүгэһэрдээх сылдьыбыта аҕай. А. Сыромятникова
Күнүскүнэн эбэ өрүс хобордоон, көмүөлэ көтөҕүллээри ыксаабыт, ыгыллыбыт аҕай этэ. П. Филиппов
Биэс киилэлээх биэдэрэтэ Биэрэҥэлээн аҕай биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьэ, оҕолоор, дьүкээбил уота умайан күүдэпчилэнэн аҕай эрэр. Н. Якутскай
Ыраас аҕай сүрэхтээх, көнө аҕай майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Ситиннэ ыстанан тахсан үчүгэй аҕай талаҕынан курбуһуннарбыт киһи билиэ этилэр. С. Ефремов
Бу сайыҥҥыттан түүлээҕинэн төһө аҕай табаары атыыласта, доҕоор? Күндэ
Балык да бу манна баар аҕай. «Кыым»
△ Арыт бу суолта ини, ньии эбиискэлэринэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Иногда данное значение усиливается частицами ини, ньии
Доҕотторум тустара диэн Муҥнанным аҕай ини. Саха нар. ыр. II
Хайҕахтаах хара быарым Хамсаатаҕын аҕай ньии... П. Ойуунускай
3. Тардыы сыһыарыылаах ааттары кытта саҥарааччы этиллэр предмети ураты сыаналаан, чугастык санаан иэйиилээхтик чорботон этэрин көрдөрөр. ☉ С именами существительными в притяжательной форме выражает эмоциональное выделение предмета речи, с отношением к нему как к особо ценному и дорогому. Оо, оҕом аҕай, хайдах сылдьара буолла
□ Уолум миигин иитиэ, Уолум аҕай! — диириҥ. Амма Аччыгыйа
Доҕорум аҕай диэбит киһибин көрүстэхпинэ, бэрт дэҥҥэ кэпсэтэр. «Кыым»
4. Тардыы сыһыарыылаах киһи ыалдьар сирдэрин ааттарын кытта ыарыыттан суланыыны, үҥсэргээһини көрдөрөр. ☉ С притяжательными именами, обозначающими части тела, выражает сетование, жалобу на боль
«Баһым аҕай!»— диэн эмээхсин сотору-сотору улаханнык ынчыктыыр. «ХС»
Аай-аайбын! Ыый-ыыйбын! Абытайбын-татаппын! Икки чараас кургумум аҕай... Икки балык этим аҕай... П. Ойуунускай
Баҕайылар баара, син дьэ, Барар күннээх эбиттэр. Күүттэрэн да биэрдилэр, Көхсүм аҕай, айыы-айа! Күннүк Уурастыырап
5. Этиллэр предмети хааччахтаан, чорботон саҥарыыны (үксүгэр сэмэлиир-сиилэһэр дэгэттээх) көрдөрөр (сорох солб. аат. уонна ахс. аат. кытта тутлар). ☉ Выражает ограничение и выделение (чаще всего с оттенком осуждения и иронии) предмета речи (употр. с нек-рыми мест. и сущ.)
Ону аҕай күүтэн, төттөрү-таары аалса сылдьыбыт дьон, иһирдьэ кутуллубутунан бардылар. Н. Заболоцкай
[Арыгы:] Бардам баайдар маҕаһыыннарыгар киирэн Бастыҥ атыы …… Ньуур туттуу мин аҕай буолтум. С. Зверев
Ол, бу төһө эмэ үйэ-саас тухары кини аҕай киэнэ буолан, турбута. Күндэ
Эчи, уоллара «Волганан» аҕай хатааһылыыр. «ХС»
△ Мин, биһиги диэн сирэй солбуйар ааттары кытта бэйэни эрэ билинии, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ С личными местоимениями я и мы имеет оттенок бахвальства
Онон фронтовик кэргэнэ мин аҕай баарбын диэн, Харытыай үҥсэргээн былдьаһа-тардыһа сатаабатах. Софр. Данилов
Киһи аймахха кэрэхсэппит …… Уол, кыыс аймаҕы кытта орооспут Мин аҕай этим, эминэ туомуй! С. Зверев
Биэс-алта ходьоччу хоһоону Бэчээккэ быктараат, Бэйэҕин бэлиэтээн Мин аҕай дэнимэ. Күннүк Уурастыырап
6. Бириэмэ, миэстэ дьөһүөллэрин кытта туттуллан күүһүрдэр дэгэттээх чопчулуур, чуолкайдыыр суолталанар. ☉ Употребляясь с послелогами времени и места, выражает уточнение, конкретизацию с оттенком усиления
Биһиги, сахалар, өйбүтүн-санаабытын саҥардыыттан аҕай бэттэх кумааҕыга суруйар литератураланан эрэбит. Күндэ
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии иннинэ аҕай Аркадий Гайдар «Тимур уонна кини хамаандата» диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Тутуу иниспиэктэрэ Петр Панкратович манна мин иннибэр аҕай сынньана кэлбит эбит. Н. Заболоцкай
Боруом биһиги иннибитинэн аҕай ааһар. Н. Якутскай
Таас, туус дьапталҕаларын үөһэ өттүнэн, сыыр хааһын аҕай аннынан туох эрэ хайаҕас чөҥөрүйэн көстөр. И. Данилов
7. Бириэмэ сыһыатын кытта хайааһын адьас соторутааҕыта, олох субу буоларын көрдөрөр. ☉ С наречиями времени выражает, что действие совершено совсем недавно, буквально сейчас (только что)
Кинилэр ол моһуогуруулара күн бэҕэһээ аҕай буолбута. Н. Заболоцкай
Бүгүн аҕай үргэммит дьэдьэн тэриэлкэни өрөһөлүү тэтэрэр. Болот Боотур
Билигин аҕай үлэлии олорбут устудьуоннар, ити кэтэһиилээх тиһэх чуораан күүтүүлээх үтүө сураҕы аҕалбытыныы, үөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
8. Сүнньүнэн -аары сыһыарыылаах сыһыат туохтууру, -ыахча формалаах сыһыаты кытта хайааһын субу аҕай буолаары гыммытын көрдөрөр. ☉ В основном с деепричастиями на -аары, с наречиями на -ыахча выражает действие
Өксүүнньэ эт-этэ аһыллан, ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
Мантан төннөөрү аҕай турбутум. И. Егоров
Хабырыыс ийэтин моонньуттан кууһар, кини хараҕыттан уу-хаар баспыт, ытыахча аҕай буолбут. Н. Якутскай.
△ Кытта дьөһүөлү, бириэмэ салаа этии кэпсиирэтин кытта тутаах этии хайааһына олох тута, тилэх баттаһа буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного времени с послелогом кытта, выражает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения
Ыһыы үлэтэ бүтээтин аҕай кытта, нөҥүө күнүгэр нэһилиэк Сэбиэтин пленумун оҥорбуппут. А. Бэрияк
Аһаҕас аанынан киһи күлүгэ барыс гынарын аҕай кытта, оттоох күрүө таһыгар уолчаан сүүрэн кэллэ. Л. Попов
♦ Аат аҕай харата көр аат <эрэ> харата
Кыыс саҥа хоту аат аҕай харата эргиллэн, киһини букатын улахаҥҥа уурбатахтык көрөн аһарда. Н. Заболоцкай
Ата хаартан, тыалтан чачайбычча аат аҕай харата сүөдэҥниир буолан барда. «ХС»
Оҕустар оргууй аат аҕай харата алтахтыы турбуттар. «ХС». Кини (кинилэр, мин) аҕай буол — киһиргээ, олус бэрт буола сатаа. ☉ Слишком выставлять себя, хвастать
Гоша эмиэ кини аҕай буолан, саамай улаханын кини быһаарбыттыы, аҕылыктанара. Н. Лугинов
[Дьаакып:] Чэ үчүгэй. Бассабыыктаан, кинилэр аҕай буолан хантаарыҥнаспыт амтаннарын билиэхтэрэ. А. Софронов
Олус өрө ыстаммакка, мин аҕай буолбакка, сытыарытык сылдьар да киһи, бука, остуорастаан айаҕын ииттиэ эбитэ буолуо ээ?! Л. Попов. Санаа аҕай (курдук, кэриэтэ) — арыый да, бэрт кыранан. ☉ Чуточку, немного (кто, что уступает кому-чему-л. в чем-л.)
Иван Никифорович кинитээҕэр уҥуоҕунан санаа аҕай намыһах, ол оннугар туоратынан быдан бысхаҕар. Н. Гоголь (тылб.)
Манна тумана санаа аҕай сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев
Киэһэ билэр учууталыгар сылдьан бэрэбиэркэлээн көрбүтэ, үөрэҕиттэн кыратык санаа аҕай кэриэтэ хаалбыт. Н. Заболоцкай
◊ Манан аҕай (буолбат, буолбатах) — кыра көннөрү, чэпчэки буолбат, судургу (буолбатах). ☉ Не так-то легко, просто (делать такое)
Күннүктээн ууну уймуур манан аҕай дьыала буолбатах. И. Федосеев
Баай мунньуллара манан аҕай буолбат. А. Сыромятникова. Хайыы аҕай түөлбэ — хайыы- ´ үйэҕэ, хайыы сах. ☉ Уже, давным-давно
Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай. Хатан тимир собуот Хара лаахтаах көлөһөтө Хайыы аҕай кэлэн хап-сабар хамсанна. Саха фольк. Холоон аҕай (аҕайдыҥы) — мөлтөх, куһаҕанныҥы. ☉ Слабый, плоховатый. Кини да холоон аҕай киһи этэ
□ Чэ, чэ, оҕонньоргут да холоон аҕайдыҥы. «ХС»