имеющий проход, перевал; с... проходом, с... перевалом; аан дойду аартыктаах , күөх далай оломноох , хара тыа ыллыктаах погов. мать-земля имеет проходы, синяя бездна — броды, дремучий лес — тропы.

1) горный проход, горная долина, горное ущелье (где проходит дорога); 2) горный перевал; дорога в гору; киирэр аартыкка на спуске с горы; суол сурахтаах , аартык ааттаах погов. дорога имеет славу, перевал—название; 3) широкая проезжая дорога, тракт.

аат., түөлбэ.
1. Хайа кэдээлэ, куолаҕай. ☉ Падь (узкая глубокая долина, ущелье в горах); перевал. Иикээнинэн эргийэ бар
2. Туундараҕа сис үрдэл, хордоҕой. ☉ Гряда (ряд небольших гор, холмов) в тундре. Хоту диэки барбахтаабытыҥ кэннэ иикээн кэлиэҕэ

подарок, дар; вознаграждение; саҥа дьыллааҕы бэлэх новогодний подарок; бэлэх төлөбүр вознаграждение (за труд); аартык бэлэҕэ уст. приношение на перевале (духу перевала с целью задобрить его).

даҕ. Аартык тэлиллибит, аһыллыбыт; аартыгынан сылдьар (үксүгэр аартык үтүөтүн көрдөрөр арахсыбат быһаарыылаах, фольк. хоһуйар аат сороҕо буолар). ☉ Имеющий широкую дорогу, перевал, проход (обычно употр. с восхваляющими эпитетами, в фольк. часто входит в состав описательного имени персонажа)
Үүт аас олбохтоох, Өрүөллээх сүүстээх, Сөгөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ Айыы Тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев
Аан дойду аартыктаах, күөх далай оломноох, хара тыа ыллыктаах (өс хоһ.). Саха бүгүн — саҥа норуот, сайдыы суола киэҥ аартыктаах. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн хас биирдиибитигэр инники кэскиллээх, киэҥ аартыктаах күн үүннэ. «Кыым»

аат. Сис арҕаһа, үрдүк сирэ; сылдьарга эрэйдээх, аҥхайдаах, оллороот-боллороот үрдүк тыалаах сир. ☉ Горный перевал; труднопроходимое возвышенное место с редким лесом
Кыһайбыт курдук, үрүйэ баһыгар куһаҕан суоллаах, кырбаат сирдэр кэлитэлээннэр, күүһэ ордук өһүлүннэ. Болот Боотур
Түҥкэтэх үрэх таас кырбааттартан өрө тэйэ сытар сирдэрин ааһан, аллара киирдэххэ, үрэҕиҥ балачча кэҥиэ, дэбилкэй сүүрүктээх дохсун өрүскэ кубулуйуо. Далан
Икки өрүс кирбиитэ буолан сытар кырбаат систэри өрөтаҥнары сээмилээн, кыракый «газик» тус арҕаа диэки дьулуруйан иһэрэ. В. Яковлев
Тайах иҥнэр кырбаатынан Дайыый, көтүүй кылбаарытан. И. Эртюков
ср. др.-тюрк. хыр ‘плоскогорье’, казах. кыр ‘возвышенность; холмистая степь’, тюрк. кыр ‘высокий берег; гребень горы’

страд. от аас = I; быһа ааһыллыбат сир место, которое нельзя миновать (напр. жилища на дальних дорогах, перевалы, в старину — священные деревья у дорог и т. д.

туохт.
1. Сүүрүгү өрө уһун (хол., борохуотунан, тыынан). ☉ Плыть против течения (напр., на пароходе, лодке). Соҕуруу диэки куба маҥан теплоход сүүрүгү өксөйөн сундулуйа устар. П. Аввакумов
Тыытын ууга анньан, эрдэ үөрүйэх киһи быһыытынан, сүүрүгү өксөйбүтүнэн барда. В. Тарабукин
△ Үрэх сүүрүгүн өрө уһун (үрэххэ ыы тахсар балык туһунан). ☉ Плыть против течения (о рыбе во время нереста)
Ыамын кэмигэр, оҕо хаалларар баҕаттан, балык сүүһүнэн биэрэстэни өксөйөр. Я. Семёнов. Өксөйөн иһэр кеталар онно-манна харгылыын хатыһар дьураалара эриэн үөннүү эриллэр. Доҕордоһуу т.
2. Кытыл устун сүүрүгү өрө бар, айаннаа. ☉ Двигаться по берегу против течения
Илиитин улук буолуор диэри эрдинэ сатаан баран, тыытын кытыыга таһааран, быатыттан соһон, сүүрүгү өксөйдө. В. Тарабукин
Чаара өрүһүн өрө өксөйөн, омоох да буоллар кэм суоллаах сиринэн, Молбо төрдүгэр айанныырга быһаарынныбыт. Я. Семёнов
3. Дабааны, эниэни дабай, өрө таҕыс. ☉ Подниматься на перевал, идти, ехать вверх по склону горы
Ол эниэ суолунан өксөйөн, Көҥүлүн көрдөһө барбыта. Кинини Сиэҥкэ уол өйдөтөн Дьол-соргу суолларын булбута. Эрилик Эристиин
Володя Авдеенко Гриша Герасимовтыын кэдээл үөһэ өттүттэн таҥнары кэлиэхтээхтэр, уоннааҕылар кэдээли өксөйүөхтээхтэр. П. Егоров
4. көсп. Утарылас, утары саҥар, утары бар. ☉ Перечить кому-л. в чём-л., идти наперекор кому-л.. Өссө өксөйө олороҕун. Өссө өксөйөөрү гынаҕын дуу?
□ Эн миэхэ өксөйүмэ. ПЭК СЯЯ
ср. телеут., туба. өксө, др.-тюрк. йүксэ ‘подниматься вверх, возноситься’, монг. өгсөх ‘идти, ехать вверх по реке, подниматься на гору’

I гора || горный; буор хайа земляная гора (не скалистая); сие хайа горный хребет; сыгынньах хайа голец; таас хайа каменный утёс, скала; хаар хайа снежная гора; хаптал хайа плоскогорье; хайа боруодата горная порода; хайа дойду горная страна; хайа өргөһө пик; хайа үүнээйитэ горная растительность; хайа хапчаана горный перевал; хайа хаспаҕа горная пещера; хайа хочото горная долина; хайа чыпчаала горная вершина; от хайа баар үһү загадка есть травяная гора (отон уга ягодный куст) # хайа иччитэ уст. обезьяна; хайа хараҥаччыта стриж.
II нареч. употр. с нек-рыми глаголами: хайа оҕус = расколоть; хайа быс = разрезать; хайа тарт = разорвать; хайа хат = рассохнуться; хайа ас = рассечь; хайа тоҥ = расколоться (на морозе); хайа үктээ = раздавить (ногами).
III мест. вопр. который, какой; хайа дьиэҕэ олороҕун ? в каком доме ты живёшь?; мантан хайатай? который из этих?; хайа киһини көрүстүҥ ? кого ты встретил?; массыына хайа диэки ааста ? в какую сторону поехала машина? # ким да, хайа да разг. каждый, каждый из нас; хайата да буоллар в том и другом случае; в любом случае; хайата да то и другое; хайата да сөп то и другое правильно; можно и так и этак; хайа хайалара или хайалара да и тот и другой, каждый из них; оба; хайа хайалара сыыһаллар оба не правы; хайалара да билэллэр они оба знают; хайалара да кэлбэтэ никто из них не пришёл.
IV модальное сл. 1) усиливает вопр. с оттенком удивления, побуждения к действию: хайа , чэйбит хайаста? ну, с чаем как?; хайа , = төннөн киирдиҥ дуу ? ты что, вернулся?; хайа , бу кимий ? а это кто?; 2) усиливает побуждение, призыв к действию: хайа , кэлиҥитий ну, идите же; 3) усиливает лёгкий испуг, удивление: хайа , сирэйиҥ хааннаммыт дии ! ой, у тебя же лицо в крови!; 4) усиливает возражение говорящего: хайа , мин эмиэ ыла иликпин а ведь я тоже ещё не получил чего-л. # хайа уонна помимо того; кроме всего этого; хайа абааһытын неодобр, выражает лёгкое раздражение: хайа абааһытын , дьэ эмиэ суладыйан барда ! и какого дьявола ты всё жалуешься!; хайа муҥун а) до каких же пор, сколько можно; хайа муҥун кинини күүтүөмүй ? до каких же пор я буду его ждать?; б) наконёц-то; хайа муҥун тохтоотулар наконёц-то они остановились; хайа үлүгэрий неужто, неужели; хайа үлүгэрий , бүгүн эмиэ кэлиэ суоҕа дуо ? неужто он и сегодня не придёт?; хайа үөдэн выражает сомнение, колебание, недоумение: кэлэ илик дуу , хайа үөдэн ? он до сих пор не пришёл, что ли?; хайа үөдэн буолан эмиэ алларастаатыҥ ? какого чёрта ты вдруг захохотал?

1. аат.
2. Туохтан эмэ, тугу эмэ араарар быыс, кыраныысса (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Граница, линия, разделяющая что-л. [Айыы Тойон] Сэттэ халлаан кирбиитигэр дьиэлээх
   Саха фольк. Үтүрүйсүүлээх үс сир дойду Үлүскэннээх үрдүк кирбиитигэр …… Иэйэхсит Эдьээн ийэ хотуну анаабыттар. П. Ойуунускай
   Ленинградскай уонна Калининскай уобаластар кирбиилэригэр …… өстөөҕү утары хабыр хапсыһыыга сэбиэскэй буойуннар килбиэннээх хорсун быһыыны оҥорбуттара. П. Егоров
   △ Хайа арҕаһа, сис үрдэлэ. ☉ Горный хребет, возвышенность, перевал
   Букатын суола суох хайа кирбиитин устун тустаабычча баран истибит. А. Софронов
   Сис кирбиититтэн ыла биһиги да айаннатан иһиэхпит. Эрилик Эристиин
   △ Өрүс, үрэх тардыыларын араарар арҕас, үрдэл сир. ☉ Водораздел
   Дьэ бу сирбит икки үрэх кирбиилэрэ, ууларын үллэстэр сирдэрэ. Далан
   Икки өрүс кирбиитигэр сытар алаастары, үрэхтэр сүнньүлэрин утахтарын ханнарыахха. В. Титов
   Маҥнай утаа Токо, Олоохуна өрүстэр кирбиилэригэр саарбаны ыытыы үчүгэй түмүгү биэрбэтэҕэ. «ХС». Тэҥн. кындаа
3. Кэм-кэрдии арахсар быыһа. ☉ Временной рубеж
   Үйэлэр кирбиилэрин үлүскэн буомугар үөскээбит …… Үрдүк киһи өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Сүүрбэрисотутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр …… сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
   △ Кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэм. ☉ Знаменательная дата
   Алта уон сааһы туолуу — киһи олоҕор бэлиэ кирбии. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ үлэҕэ үрдүкү көрдөрүү, кэрдиис. ☉ Высокий рубеж в достижениях
   Өрөспүүбүлүкэҕэ …… суоппардар ортолоруттан бастакынан мөлүйүөннээх кирбиини аһары түспүтэ. С. Федотов
   [Дьүөгэлиилэр] бары да кыаллыа суоҕа диэбит кирбиилэрин ылбыттара. ОТК
   Бу урут хаһан да ситиһиллибэтэх үрдүк кирбии. «Кыым»
   ◊ Инники кирбии — туох эмэ быһаарыылаах муҥутуур быыһа. ☉ Решающий, передовой рубеж чего-л. [Чокуурап:] Саллаат инники кирбиини таптыыр. И. Гоголев
   Михаил Иванович үгүс сыранан наука инники кирбиитигэр ыкса кэллэ. Н. Лугинов
   Охсуһуу инники кирбиитигэр киирбиппит биэс хонно. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт.
6. Аһаҕас намыһах сири араара үтэн киирбит эбэтэр туора сытар. ☉ Пограничная линия (или лес), разделяющая открытые низкие местности
   Сотору кирбии тыаны мүччү түһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   Коля бэйэтин дьонунуун …… кирбии тыаны быһа түстүлэр. Эрилик Эристиин
   Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ. С. Васильев
   Алаас икки өттүттэн утарыта кирбии тумустаах. Багдарыын Сүлбэ
7. Тугунан эмэ бэлиэ кэрдиис (кэм). ☉ Знаменательный, событийный (о моменте)
   Бу күнү, …… олоҕун биир кирбии күнүн, кини бэрт үчүгэйдик өйдүүр. Софр. Данилов
   Атааннаах кирбии кэмҥэ үөскээммин Арааһы даҕаны билбитим мин. «ХС»
8. Биир субурҕа буолан сытар (хайалар). ☉ Растянутые в одну линию (о горах)
   [Аан дойду] кирбии таас хайаларынан сиксиктэммит. Саха нар. ыр. I
   Таас кирбии хайалар Дьарҕаа курдук көҕөрдүлэр. Н. Степанов
   △ Биир субурҕанан сытар (окуопалар). ☉ Рубеж (окоп)
   Биһиги инники сэриилэрбит өрүһү туораан, өстөөх иккис, үһүс кирбии окуопаларын ылан эрэллэр. Т. Сметанин
   ср. тюрк. кыр ‘плоскогорье, возвышенность’