несов. см. перевернуть (-СЯ).

несов. см. перевернуть (-СЯ).

сов., перелистывать несов. что 1. (перевернуть листы, страницы) лиистэрин арыйталаан көр; 2. (бегло прочитать) арыйталаан көр.

I все, все до одного; биһиги түөрэ кинини кытта сөбүлэһэбит мы все до одного с ним согласны.
II нареч. от түөр =; түөрэ ас = повалить набок; түөрэ оҕус = опрокинуть ударом кулака; түөрэ тарт = перевернуть вверх дном; түөрэ тэп = опрокинуть ударом ноги.

трухлявый, гнилой || труха; гнилушка; эмэх мас гнилое дерево; эмэҕи отун = топить трухлявыми дровами; эмэх маһы эргитэ тарпыкка дылы погов. всё равно, что перевернуть гнилое дерево (говорится, когда кто-л. хочет заставить работать дряхлых стариков).

нареч. от түҥнэр = 1; түҥнэрһ ас = свалить, опрокинуть толчком; түҥнэри кэт = надеть что-л. наизнанку; түҥнэрв олор = сидеть спиной к кому-л.; түҥнэри саай = свалить с ног ударом; түҥнэри тэп = опрокинуть что-л. пинком; түҥнэри хайыс= отвернуться в сторону; түҥнэри ыт = застрелить (наповал); түҥнэри эргит = перевернуть (вверх дном) # түҥнэри өттө оборотная сторона; түҥнэри киһи человек, который всё делает наоборот, наперекор кому-л.

побуд. от эргий= 1) вертеть, крутить, кружить; көлөһөнү эргит = вертеть колесо; 2) двигать, обводить кого-что-л. вокруг чего-л.; күөлү эргит = заставить кого-л. обойти озеро кругом; 3) повёртывать, поворачивать; үтэһэни эргит = повернуть рожок; эргитэ уур = перевернуть (на другую сторону); эргитэ тарт = поворотить, повернуть назад # эргитэ санаа = обдумать хорошенько, со всех сторон.

туохт., спорт. Накаатта оҥор, төкүнүт. ☉ Перевернуть «накатом», применить приём «накат» (в вольной борьбе)
Ньургун сытан эрэн киһитин атаҕын хаба тардан ылан, үөһэ тахсар уонна икки баалга накааттыыр. Н. Лугинов
Умеда [бөҕөс аата] партерга түһэрдэр эрэ икки өттүттэн накааттаан субурутар үгэстээҕэ. Е. Неймохов
Арсен …… бастаан иккитэ накааттаат, умса сытар киһини өрө көтөҕөн таһааран бырахта. «ЭК»

туохт.
1. Кынаккын атыччы соҕус тутуллубут кыптыый курдук тутун (көтөрдөр тустарынан). ☉ Развести, расправить крылья ножницами, как разведенные ножницы (о птицах)
Холууп кынатын кыптыыйдаан, улуу куйаартан таҥнары тэлээрэн түһэн иһэр курдуга. М. Доҕордуурап
Күн Толомон Ньургустай бухатыыр Кыталык кыыл буолла да, Кынатынан кыптыыйдаан, Тааһы бырахпыт курдук Таҥнары сурулаата. ТТИГ КХКК
Кэннилэриттэн мээчиги бырахпыт курдук мохсоҕол кыыл кынатын кыптыыйдаабытынан эккирэтэн иһэр. «Кыым»
2. спорт. Партерга сытар утарылаһааччыгын аҥаар атаххынан олуйан, хатыйан баран, сыҥааҕыттан ылан тиэрэ эргит (тустуу албаһын көрүҥэ). ☉ Делать «ножницы» (прием вольной борьбы, направленный на то, чтобы лежащего на ковре противника перевернуть на лопатки)
Партерга илиитинэн-атаҕынан кэдэрги тардан, кыптыыйдаан баччыктыыр. ПП ОА
Толя …… түөрт атах буола түспүт Гришаны хаҥас атаҕын кыпчыйан, кыптыыйдаабытынан барда. «ХС»

I
туохт. Дойдугар, дьоҥҥор куһаҕаны оҥорон, өстөөххө көмөлөс, кини диэки буол. ☉ Предавать кого-что-л., изменять кому-чему-л. «Батаакап баай өнүгэстэрэ саха норуотун таҥнардылар буолбаат?!» — Абыраамап кыбдьыгыраан саҥарар. Л. Попов
Эһиги Ийэ дойдугутун таҥнарбыт быстах бандьыыттаргыт. Хата, бэйэҕит сэбиэскэй былааска бэриниҥ. С. Никифоров
Ийэ дойдуну таҥнаран биэрии — норуот иннигэр саамай ыар буруйу оҥоруу. ССРС К
II
туохт. Тугу эмэ иҥнэри тутан иһигэр баарын сүөкээ (хол., сыарҕа таһаҕаһын); түҥнэри тут. ☉ Перевернув, опорожнить что-л. (напр., свалить сено с саней); опрокинуть, перевернуть что-л. кверху дном
Миитэрэй кыбыытыгар тиийэн, били чохчооһун отун сыыһын таҥнарда. Амма Аччыгыйа
Туркубун таҥнаран хахха гынан Табаларбын хоонньоһон Сыттым хаары бугунан. С. Данилов
ср. бур. таҥгэ ‘падать (валиться) на спину’, др.-тюрк. төҥдэр ‘переворачивать’
III
туохт., кэпс. Үрэх, өрүс аллараа өттүн диэки, сүүрүгү батыһа бар. ☉ Идти вниз по течению реки
Ньукулайым үрэҕи өксөйдө, мин таҥнардым. С. Федотов
Ол күнтэн үс хонон баран биир улахан үрэҕи батыһа таҥнаран истим. Тумарча