меня ть(ся) несов. разг. см. перемениться).

ж. 1. (по гл. переменить) уларытыы; перемена климата полезна для некоторых больных климаты уларытыы сорох ыарыһахтарга туһалаах; 2. (по гл. перемениться) уларыйыы; перемена погоды күн-дьыл уларыйыыта; 3. (комплект, напр. белья) уларытар (таҥас); 4. (перерыв в школе) перемена; большая перемена улахан перемена.

туохт.
1. Ол-бу буолан үөннэн-күрдьэҕэлэн. ☉ Быть хитрым, лукавым, выдавать себя за кого-л., хитрить, ловчить, лукавить, притворяться
Даайа албыны-көлдьүнү, сымыйаны, кубулҕатырары алыстык абааһы көрөрүн туһунан дьүөгэ кыргыттара …… сиилии былаан сэһэргииллэрэ. Софр. Данилов
Төһө да кураанаҕы куолулаан Кубулҕатыран ылыҥ, — Син биир дьон араарыа. И. Алексеев
[Кини] албынныыр, кубулҕатырар, мунньаҥныыр-ханньаҥныыр диэни билбэтэх киһи. ЛВ МТА
Ол гынан баран Хурул ити дьаһалы сөбүлээбэтэ: кулуба тугу эрэ кубулҕатырар, бутуйа сатыыр. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Киһи омос өйдөөбөтүн курдук уруккугуттан уларый, дьүһүн кубулуй (үксүгэр олох, социальнай көстүүлэр тустарынан). ☉ Видоизменяться, менять свои внешние черты (о явлениях жизни)
Эн чиэһинэйгин... Ырааскын... Онтукаҕын мэлдьитин харыстаа... Олох төһө да албынныран кубулҕатырбытын иһин чиэһинэйгин ыһыктыма. Софр. Данилов
Мещанство — саҥа олоҕу туттуу, саҥа киһини иитии кыр өстөөҕө. Дьонсэргэ кини төһө да кубулҕатырдын, дьүһүн кубулуйдун, эндэппэккэ арааран бэркэ билэр. «Кыым»
3. көсп. Урукку туруккуттан уларый (үксүгэр күүтүллүбэтэх, куһаҕан өттүнэн — айылҕа туһунан). ☉ Измениться, перемениться (обычно в неблагоприятную сторону и неожиданно — о природных явлениях)
Айылҕа да араастаан кубулҕатырар. С. Федотов
Дьыл араастык кубулҕатыран, эргийэн кэлиэн сөп. «ХС». Күөллэр кубулҕатыран барбыттара, биир да балыгы биэрбэт буолбуттара. Кыһыны барчанан туо-руурга тиийбиппит. А. Алдан-Семенов (тылб.)

туохт.
1. Уруккугуттан атын, уратылаах буол; туохтан эмэ атыннаах, уратылаах буол. ☉ Становиться другим, изменяться, преображаться
Туох да уһуктаах, Барыта баранар, Кэм-кэрдии ситэр, Олох-дьаһах уларыйар. А. Софронов
Өрө дабайан тахсан истэҕин аайы, маһа-ото улам уларыйан истэ. Амма Аччыгыйа
Миша куруутун буоларын курдук, дьон ортотугар киирдэр эрэ уларыйан хаалар. Н. Лугинов
2. Миэстэҕин уларыт, сыҕарый (хол., олорор, турар сиргин). ☉ Пересаживаться, переходить на другое место
«Бу кэрэдэк наһаалаан да эрэр», — диэн баран Андриан оҕонньор омунугар олорор сириттэн уларыйда. М. Доҕордуурап
♦ Дьүһүн кубулун (уларый) көр дьүһүн I
Саха олоҥхотугар удаҕаттар даҕаны, бухатыырдар даҕаны дьүһүн уларыйар кубулҕаттаахтар. «Чолбон»
Сир уларый көр сир II. [Ойуурап:] Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов
Дьон сүбэтин ылынан, мин сир уларыйан, сотору Абыйга кэлэн олохсуйбутум. ИСА
Хаана уларыйар көр хаан I. Аҕам сүрдээҕин кыыһырбыт. Хаана хараара уларыйбыт. Саха фольк. [Кэтириис хаана уларыйан баран:] Ээ, тоҕо эмиэ манна сырыттаҕай? А. Софронов
Оҕонньору кытта кэпсэтэ олорбут киһи хайдах эрэ курус гынан, хаана уларыйа түһэр. Н. Якутскай
◊ Уларыйар саҥа чааһа тыл үөр. — түһүгүнэн эбэтэр сирэйинэн уларыйар саҥа чаастара. ☉ Изменяемые части речи. Саха тылыгар уларыйар саҥа чаастарынан ааттар, туохтуурдар буолаллар. Уларыйбат саҥа чааһа тыл үөр. — түһүктээһиҥҥэ, сирэйдэниигэ бас бэриммэт саҥа чаастара. ☉ Неизменяемые части речи. Сыһыат, дьүһүннүүр тыл, тыаһы үтүктэр тыл, саҥа аллайыы, дьөһүөл, эбиискэ, ситим тыл — уларыйбат саҥа чаастара
ср. чув. улат ‘перемениться, смениться’

туохт.
1. Уруккугуттан уларый, уларыйан хаал. ☉ Превращаться во что-л. иное, переходить в другое состояние, измениться до неузнаваемости
Кыыһа улаханнык кубулуйбут: сирэйэхараҕа курустуйбут. Н. Павлов
Хотугу киэҥ нэлэмэн истиэптэр уйаара-кэйээрэ биллибэт туундараларга кубулуйбуттара. БИГ ӨҮөС
Иккиһин көрбүтүм, били тааһым дьүһүнэ халлаан күөхтүҥүдьэҥкир буола кубулуйа охсубут. ДФС КК
Уол оҕо, буутун этэ буһан, сиһин этэ ситэн, уолан бэрдигэр кубулуйар. С. Спиридонова
2. фольк. Хомуһун күүһүнэн дьүһүн уларыйан атын буолан хаал (хол., олоҥхоҕо, остуоруйаҕа). ☉ С помощью волшебства принимать другой облик, оборачиваться кем-чем-л. (напр., в олонхо, сказках)
[Киис Бэргэн:] Умуннахпына сыгынньах истээх Чаччыгыныар оҕотугар кубулуйуум. И. Гоголев
Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. КНЗ СПДьНь. Мэҥүн бил балыкка кубулуйан чуо мээчиги туһаайбытынан байҕалга устубута. Эвен фольк.
3. түөлбэ. Иир, өйгүттэн таҕыс. ☉ Сходить с ума, терять рассудок. Нохоо, кубулуйаары гынныҥ дуу?
♦ Дьүһүн кубулуй көр дьүһүн I
Киһи төрөөн баран өлүөр диэри үстэ дьүһүн кубулуйар: оҕо буолан ааһар, улаатар, кырдьар. Суорун Омоллоон
Остуоруйалар уонна олоҥхолор геройдара дьүһүн кубулуйаллар: кинилэр хотой кыыл эбэтэр уордаах мохсоҕол буолан, баһаам ыраах сиргэ көтөн тиийэ охсоллор. ССЛИО
Өстөөх онон-манан киирэ-тахса сатыыра, дьүһүн кубулуйара улаатан турар кэмэ. Н. Тобуруокап. Кур бэйэтэ кубулуйбат (эргэ бэйэтэ элэйбэт) — төрүт уларыйбат, уруккутун курдук хаалар. ☉ Оставаться самим собой, совсем не меняться
Төрүөҕүттэн кур бэйэтэ кубулуйбат баар үһү (тааб.: харыйа, бэс). Киргиэлэй өйө-санаата уһуктубут, сайдыбыт буоллаҕа диэн мин испэр хайгыы санаабытым. Онтум киһим кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
◊ Кубулуйбат эпиитэт көр эпиитэт
Үөрэнээччилэр …… кубулуйбат эпиитэттэри булан, тэтэрээттэригэр усталлар. СОТТЛ
Поэт тылыгар-өһүгэр гиперболаны, араас дэгэттээх тэҥнээһиннэри, кубулуйбат эпиитэттэри …… көрсүөххэ сөп. ОГГ СМ. Үгэскэ кубулуй — үгэс буолан хаал. ☉ Стать традицией
Туох барыта кэлин уһугар тиийэн син биир үгэскэ кубулуйар. Н. Лугинов
Аспырааннар салайааччылара, бэрэппиэссэрдэр, дуоктардар иитэр-үөрэтэр үлэлэрин туһунан отчуоттара үгэскэ кубулуйбута. Г. Угаров
Уруулуу омуктар драматургияларыттан ылан, дьаныһан туран, ирдэһэн туруоруу Ньурба тыйаатырыгар үгэскэ кубулуйда. «Кыым»
ср. тюрк. кудул, п.-монг. хубила ‘превратиться, перемениться’

I
туохт.
1. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Оҕотук, намчы уонна туох да көмүскэлэ-хаххата суох Аанчык баай ыар үлэтигэр тосту холлор, дьүдьэйэр. Суорун Омоллоон
Тойон ыҥырыалаах сайын от өҥ буолааччы, оччоҕо сүөһү кыһын холлубат. Л. Габышев
Кыайан уойбакка арҕахха киирбэтэх эһэлэр дьүдьэйэн, ыран, холлон сорохторо кыһын тоҥон өлөллөр. ПАК
Хаарга аһаабыт сылгы тулуурдаах буолан холлон биэрбэт. АНП ССХТ
△ Сытый-ымый, дьүдьэй (аһы этэргэ). ☉ Портиться, протухать (о продуктах). Баар хаалбат, мал холлубат (өс хоһ.). Чэй өр туран амтана холлубут
2. Улам мөлтөөн, куһаҕан буол (күндьыл туһунан). ☉ Постепенно ухудшаться, портиться (о погоде). Халлааммыт кэнникинэн быһыыта-таһаата холлон барда, субу-субу ардыыр, тыалырар. СТБКТ
3. көсп. Санааҥ түһэн кыыһыр, кыйахан (туохтан эрэ табыллыбакка, хараастан). ☉ Расстраиваться, раздражаться
Микиитэ уол төрөөбүт дьонуттан аан маҥнай арахсыбыт абата дьэ киирдэ, санаата түстэ, холунна. Амма Аччыгыйа
4. харыс т. Кыайан кыатаммат буолан таҥаскар тахсан киир. ☉ Испражняться, ходить под себя (напр., о больном, парализованном человеке)
Ыстааныҥ кэннэ хап-хара. Кутталгар холлон кэбиспиккин! И. Гоголев. Оҕонньор наһаа буорайан таҥаһыгар холлор буолбут. СТБКТ
♦ Киҥэ (киҥэ-наара) холлор көр киҥ I
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборооборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Балыга суоҕуттан, аччыгыттан, сылайбыта бэрдиттэн киҥэ холлон сылдьар буолан, Микииппэр ньирэй тириитэ тортойбут сон дуомнаах уол эрэйдээҕи аһынарын оннугар мөҕөр. Н. Якутскай
Киһи баара холлуо дуо көр киһи I. Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, ону-маны билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэн-көрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ
Санаата холлор көр санаа II. Бу Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ини. Күндэ. Сирэйин быһыыта (сирэйэ) холлор кэпс. — туохтан эрэ самнан, санаата түһэн, сирэйэ-хараҕа саппаҕырар, арбы-сарбы буолар. ☉ Перемениться в лице, помрачнеть, потемнеть лицом, нахмуриться
[Микиитэ] Кыайан саҥарбата. Тапталлаахтык, эрэллээхтик көрөн мылаҥнаһа олорбут оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
[Лэкиэс:] Мин чахчы бардахпына, сирэйгит быһыыта холлуо эбээт. С. Ефремов. Барыбыт да аччыктааммыт сирэйбит быһыыта холунна. СТБКТ
ср. др.-тюрк., тюрк. хора ‘уменьшаться, убывать, худеть’
II
холуй диэнтэн бэй
туһ. [Түөһэйбит оҕонньор] топпукка холунна. П. Ойуунускай
Кини [Тиитэп] атын киһиэхэ оччо кэрэхсэбилэ суох суолу кэпсээн эрэргэ холунна быһыылаах. Амма Аччыгыйа
III
аат. Ыҥыыр, ат өрөҕөтүн курдуу баран, дьириминэн тардыллан бааллар, бирээскэлээх уһун быата. ☉ Широкий ремень седла или седёлки, затягиваемый под брюхом лошади, подпруга
Атын холунун тарда турар Охонооско Микиитэ тиийэн оргууй ботугураата. Амма Аччыгыйа
Ата даҕаны, холуннара босхо барыар диэри иһэ хам сыстан атырдьах ыйынааҕы иинэ хатан эрэр сөкү оту иҥсэлээхтик хабыалыыр. У. Нуолур
Ыҥыырым холуна быстан хаалбытын хаһан бу сылдьаммын оҥостобун? Н. Абыйчанин
ср. др.-тюрк. холан ‘поясной ремень, подпруга’, тув. колун ‘брюшная седельная подпруга’