прил. харбыыр; плавательная перепонка у птиц көтөр атаҕын харбыыр сарыыта.

1) перепонка (плавательная); 2) лямка; сыма битилигэ лямка перемётной сумы.

анат. мигательная перепонка; харах дьүккэтэ мигательная перепонка; көрдөр хараҕым дьүккэтэ погов. мой милый, мой единственный (обычно о детях).

прил. барабаан; барабанный бой барабаан охсуута; # барабанная перепонка анат. кулгаах сарыыта.

аат., биол. Харамай, үүнээйи уорганнарыгар баар чап-чараас сарыы (үксүгэр дьэҥкир). ☉ Тоненькая перепонка в органах живых организмов (большей частью прозрачная)
Сыгынньах сиэмэлээх үүнээйилэр сиэмэлэрэ …… чараас сарыыҥка кынаттаахтар, онтуларынан көмөлөһүннэрэн тыалынан тарҕаналлар. КВА Б
◊ Сарыыҥка кынаттаахтар зоол. — чап-чараас дьэҥкир сарыы кынаттаах үөн-көйүүр. ☉ Перепончатокрылые.
ср. тат. йары ‘перепонка’

1) ухо; уши || ушной; кулгаах кулугута ушное отверстие; кулгаах сарыыта барабанная перепонка; хаптаҕай кулгаах истибэтэх, хара харах көрбөтөх погов. плоским ухом не услышанное, чёрным глазом не увиденное (т. е. неизвестное, диковинное); 2) боковая часть чего-л.; хомуут кулгааҕа гуж хомута; бэргэһэ кулгааҕа наушники шапки.

аат.
1. Уу көтөрдөрүн атахтарын, лапчаан атахтаахтарга лапчааннарын чараас бүрүөтэ, быыһа эбэтэр холбооһуна. ☉ Перепонка (плавательная)
Бу кус [көҕөн] этэ-сиинэ биллэ-биллибэт хаптаҕай, моонньо балайда уһун, атахтара кылгас; инники үс тарбаҕа битиликтэринэн холбоммуттар, кэлин тарбаҕа босхо. ББЕ З
[Пингвиннэр] суос-соҕотох сымыыттарын атахтарын битилигэр тута сылдьаллар уонна өрөҕөлөрүгэр баар тириилэрин улахан иҥээһинигэр сыһыаран, туран эрэ баттыыллар. ББЕ З
2. Таһаҕаһы ыҥырдарга эбэтэр туох эмэ тутууру санныга быраҕан сүгэргэ аналлаах кэтит быа, кур. ☉ Лямка. Бэрэмэдэй битилигэ
□ Битиликтээх сымабын биллириктэн ыламмын. П. Ойуунускай. [Сүгэһэр] икки санныга кэтиллэр, ортотунан битилигинэн холбонор, бөҕө-таҕа тирии сүгэр быалаах. Я. Семенов
△ Куру иҥиннэрэр биэтилэ. ☉ Петля, застежка из тонкого шнурка. Ыстаан битилигэ
3. Бэйэ-бэйэтигэр холбуу иҥиннэриллибит тимир (эбэтэр кытаанах атын матырыйаал) сүһүөхтэртэн турар тиһилик. ☉ Гусеница (трактора)
Тыраахтар битилигин суоллара, чаһы браслетын субуйа тарпыт курдук, биир тэҥник инчэҕэй буорга дьырылаан сыталлар. В. Яковлев
Соломон оҕунуох буолбут үтүлүгүн бульдозерын битилигин үрдүгэр уурбута. М. Попов

I
даҕ.
1. Халыҥа суох. ☉ Неплотный, неглубокий (о снеге); тонкий (напр., о куске хлеба)
Түннүктэригэр чараас соҕус дьэҥкир муустары ылан уурталабыттар. Күндэ
Наһаа чараас лэппиэскэни сииллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Чараас кыраһа хаарга сүүнэ тыс этэрбэстээх киһи хаампытын курдук атах суоллаах эһэ барбыт. Болот Боотур
2. Халыҥа суох матырыйаалтан оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из нетолстого, неплотного материала
Чараас хаптаһын ааны күүскэ тоҥсуйан тобугуратар. Н. Лугинов
[Эһэ] чараас тимирдээх сааны хам ыстаан баран тииккэ охсубут. Т. Сметанин
Чараас өстүөкүлэ эркиннээх маҕаһыыннар кимнээҕэр «быр» курдуктар [сылаастар]. Н. Лугинов
Нуучча чараас бакаалын Ойуутуттан да атын. «ХС»
3
Сылаас кэмҥэ кэтиллэр, халыҥа суох (таҥнар таҥаһы этэргэ). Лёгкий, неплотный (об одежде). Туруору саҕалаах, түөһүгэр киэргэтиилээх, сырдыктыҥы чараас былаачыйалаах. Н. Лугинов
Кини чараас болтуотун уста биэрэн, кууллаах эһэтин оҕотун суулаата. Н. Заболоцкай
Чараас таба саҥыйахтаах, тыс этэрбэстээх хатыҥыр эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
4. Намчы, хатыҥыр (хол., киһи саннын этэргэ). ☉ Истончённый (напр., о лопатках человека)
[Удаҕан] Айыы бухатыырын Икки чараас саннын икки ардынан Дьөлө көрөн олордо. П. Ойуунускай
5. көсп. Сэдэх мастаах, ыраахха диэри тайаабат (тыаны этэргэ). ☉ Негустой, редкий (о лесе)
Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Уулаах [киһи аата] биир чараас тыаны мүччү түстэ. Эрилик Эристиин
Мин чараас арыы тыаны быыһынан сөтүөлүүр сирдэригэр уонна онтон күөлү кыйа дьаарбайа сырыттым. А. Бэрияк
6. көсп. Курдары дьэҥкэрэн, сырдаан көстөр (хол., туман, былыт, буруо). ☉ Негустой, прозрачный (напр., о тумане, дыме, облаке)
Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
Илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
Хайалар кирдээх сирэйдэрин …… Саптылар чараас туманнар. Дьуон Дьаҥылы
♦ Сүрэҕэ чараас көр сүрэх I
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. С. Ефремов. Икки таптаһар дьон сүрэхтэрэ чараас, чуор буоларынан, Күндэли Куо доҕорун ити санаатын сүрэҕинэн өтө таайа охсубута. Д. Апросимов
ср. др.-тюрк. йараш ‘приятность, красота’, тув. чаргаш ‘перепонка’, чараш ‘изящный’
II
аат., харыс т.
1. Киһи, сүөһү, кыыл хабаҕа, хабах. ☉ Мочевой пузырь
Тайах чарааһынан оҥоһуллубут мөһөөччүгү кыыс сүөрэн чокуур тааһы уонна кыаны хостообута. Далан
Балаҕан түннүктэрэ сүөһү кэнэҕэскитинэн, чарааһынан, туоһунан, тымтыгынан сайыҥҥы кэмҥэ сабыллаллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Оҕус хабаҕыттан тигиллибит саппыйа. ☉ Мешочек из бычьего пузыря
Чараас иһигэр бүргэс баппат (өс хоһ.). [Бырдаахап:] Оо, бу үтүө да хотун барахсан мөлбөйөн олорор. Аҥаар илиитигэр чараастаах харчытын бөлтөччү тутан олорор. Н. Неустроев
[Мэнигийээн:] Эн мин чараастаах тууспун ыл. Саха ост. II
ср. тув. чаргаш ‘перепонка’

1. аат.
2. Таба тириитэ анаан олус сымнаҕас гына таҥастаммыта. ☉ Специально выделанная мягкая кожа из оленьей шкуры, ровдуга, замша
   Кыыс баран дьааһыктан аҕалар Кыһын ыыстаммыт сарыыны. Эллэй
   Имигэс буоллун диэн [ат сүүрдээччигэ] сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев
   △ Таба тириититтэн атын да тирии олус сымнаҕас, имигэс гына таҥастаммыта. ☉ Мягко выделанная коровья и другая шкура
   Ырыган ыт сарыыта Ыыстаах ырбаахыбын — Кэтэрдэ охсуҥ! С. Васильев
   Ынах тириититтэн сарыыны оҥоруу олус үлэлээх, [ол иһин] ынах тириититтэн элбэх сарыыны оҥорбот этилэр. АЕЕ ӨҮОБ
   △ Таба тириитэ таҥас түүтэ элэйэн халтаҥнаабыта. ☉ Голое, со стёртой шерстью место на меховой одежде
   Соно уонна ыстаана, түүтэ соролоон, сарыыта эрэ хаалла. И. Данилов
3. Киһи-сүөһү, харамай уорганнарын чараас ис бүрүөлэрэ. ☉ Тонкая упругая плёнка, являющаяся перегородкой или оболочкой внутренних органов человека и животных. Мэйии сарыыта. Кулгаах сарыыта
   □ [Мөкүөйэ:] Ама доҕор, бэйэм тылбын [дьаакка] тоҕо сиэтиэмий — туос араҥатын эбэтэр куолай сарыытын тылбар тутар буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
   Бууска эстэр тыаһыттан кулгаахтарын сарыыта алдьанар дьон баар буолааччылар. А. Данилов
   Ыалдьыбыт боросуонактар …… биэс-алта ый буолан баран муннуларын уҥуоҕа, кэдэрги тартаран, үөһэ сынтайан тахсар. Муннун сарыыта сытыйан ириҥэ буолан тохтор. АНП СССИи
4. даҕ. суолт. Итинник тириинэн оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Сшитый, сделанный из ровдуги, замшевый, ровдужный. Сарыы ыстаан. Сарыы үтүлүк
   □ Биир эмээхсин сарыы саппыйаны үйэтин тухары хостообут да, барамматах (тааб.: киһи тыҥатынан тыынара)
   Үгүстүк киирэ-тахса үөрэммит сиринэн аллара сарыы тордохторго киирэн, кини дьонун сэрэтэр санаалааҕа. Далан
   ♦ Сарыы буол — күүскүн, модун санааҕын ыһыктан сыһый, мөлтөө. ☉ Утратив физическую силу, силу духа, стать маломощным, слабосильным, слабовольным
   Билигин, ама, сарыы буолтум иһин хаһан эрэ мин да эн саҕа эдэр, дохсун санаалаах этим. Н. Апросимов. Сарыы тимэх курдук тэнийэн биэр — кытаанах кыһалҕа тирээтэҕинэ, ордук холкутаан биэр, өйгүн-санааҕын ыһыктыма, ыһыктан биэримэ. ☉ Проявлять необыкновенное терпение и сметливость (в трудные минуты жизни)
   Күүһү-уоҕу күүрдэн, өйү-санааны өргөстөөн, чиҥээнчиччигинээн, сарыы тимэх курдук тэнийэн биэрэр кэмнэр дьэ кэллилэр. Амма Аччыгыйа
   ◊ Сарыы кынат — атахтарыгар уһун тарбахтардаах уонна олору тилийэ үүнэр, сарайар кынаттардаах, күнүһүн көстүбэт кыракый эмнэрээччи. ☉ Млекопитающее ночное животное с широкой летательной перепонкой, соединяющей его длинные пальцы, летучая мышь.
   ср. тюрк. йару ‘сыромятная кожа’, йары, жаргах ‘перепонка; выделанная и очищенная от шерсти шкура животного’

аат.
1. Киһи, сүөһү, кыыллар истэр уорганнара. ☉ Ухо, уши
[Байбал:] Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕа холорук имнээх, сыаната түөрт уон сүүс. А. Софронов
Хачыгыр кулгааҕа мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла бүрүтэ ылбахтаабыта. Эрилик Эристиин
△ Ырааҕыттан эбэтэр олус кыратыттан иһиллимиэн да сөп тыаһы-ууһу, саҥаны истэр дьоҕур. ☉ Чуткость, острота слуха
Ордук кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, истиҥ иэйиилээх, кэрэни кэрэхсиир кыра уол …… дьикти сиэркилэни оҥорбут. И. Данилов
Мин сытыы хараҕым билэр Эһи ханна бараргытын, Мин сэргэх кулгааҕым истэр Иҥэрсийэр саҥаҕытын. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Тутарга, ыйыырга о. д. а. аналлаах туттар сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос ойоҕос өттүгэр баар чааһа (тутааҕа). ☉ Уши (котла, ушата и т. п.)
Маабыра эмээхсин сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Кыһыҥҥы ичигэс бэргэһэ икки ойоҕоһунан түһэн кулгааҕы, сыҥааҕы сабар өттө. ☉ Уши (шапки-ушанки)
Настя бэргэһэтин кулгаахтарын быатын баанар. Н. Якутскай
Билигин өйдүүр: бэл бэргэһэтин икки кулгааҕар иккиэн быалара суоҕа. Н. Габышев
4. эргэр. Былыргы чокуурунан эстэр айаҕынан иитиллэр саа таһыттан ытыах иннинэ буорах кутар кыра көҥдөй тимир туруупката (саа иһигэр кутуллубут иитии буораҕы кытта холбоһор). ☉ Полка (у старинных кремневых ружей)
Баҕырҕай кыҥаан турдаҕына, Уулаах хататынан уот саҕан ылан саа кулгааҕыгар ууран биэрэн эспитэ. Эрилик Эристиин
Сорохтор сааларын чуумпурдууллар, сорохтор сааларын кулгааҕар буорах куталлар. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк. кулкак, тюрк. кулак
♦ Бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно, превратиться в глаза и уши; навострить уши
[Сатыырап:] Чэ, истэбин, бүтүннүү кулгаах буолан олоробун. С. Ефремов. Огдоо кэпсээнин Евгения Петровна бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон иһиттэ. С. Дадаскинов. Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> — көрүөҕү да көрбөт, билиэҕи да билбэт, олохтон хаалбыт, тугу да билбэт-көрбөт буолбут. ☉ Не ведать (не видеть и не слышать) очевидного (букв. у него глаза и уши закрыты); отставать от жизни
[Маайыс:] (аҕатын) Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ?! С. Ефремов
Хайдах, сатаатар, иннигэр баары сатаан көрбөтистибэт гына кулгааҕа бүөлэммит, хараҕа сабыллыбыт хара түөкүнүй!.. «ХС». Истибэтэх кулгаах буол — билэбилэ билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буол. ☉ Притвориться несведущим, ничего не знающим
«Айымньы» холкуос утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олорон истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап. (Киһи) кулгааҕар (кыайан) баппат — тосту-туора, толоос (хол., тыл-өс, саҥа-иҥэ). ☉ Что-л. (речь, молва) из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости)
Бу Арбатская истэ олорор тыллара киһи кулгааҕар баппат тыллар этилэр. В. Яковлев
Суруйааччы да, ааҕааччы да кулгааҕар баппат, кинилэр тириилэрин таһынан киирэр тыл-өс туттуллан хаалара ханна барыай?! СГС СЛКСБ. Киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр — киһи болҕомтотун тардар курдук үчүгэй. ☉ Бросаться в глаза
Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон. Кулгааҕар <кулгааххар> куба саахтаабыт <холлубут, чохчойбут> — аанньа истибэт буолбут, дьүлэй, дөйүҥү буолбут. ☉ Быть, стать слабослышащим, тугоухим
Таас дьүлэйи тоҕо «Кулгааҕар Куба чохчойбута!» — дииллэрий?! С. Данилов
Дьиккэр, кулгааххар куба саахтаабыта дуо? И. Гоголев. Кулгааҕа сыаланна түөлбэ. — сынньанна, үлэттэн, эрэйтэн быыһанна. ☉ Отдохнул, отдохнул от работы, забот. Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) — ону-маны элбэҕи билбит, онон кыраны сэҥээрбэт, ахсарбат буолбут (киһи). ☉ Видавший виды, бывалый (о человеке, к-рого ничем не удивишь; букв. его уши и глаза стали глубже)
У лахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии. Далан. Төһө саха киһитэ …… Көрбөтөҕүн көрөөрү, билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? «Кустук». Кулгааҕа-хараҕа <кулгаахпыт-харахпыт> киэҥ — сэрэн, барыта биллиэ, иһиллиэ, иһиллибэт-биллибэт суох. ☉ Все видит, все слышит, все становится явным, ничего нельзя скрыть (букв. уши и глаза широко раскрыты)
Быктарар күннээх буоллаххына бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһи кулгаахпытхарахпыт киэҥ, илиибит уһун. Болот Боотур
Партийнай киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕа-хараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап. Кулгааҕа эрэ истэн хаалла — өйдөөбөккө эбэтэр соһуйан саҥаран кэбистэ. ☉ Непроизвольно, нечаянно сказать что-л., ляпнуть что-л. неожиданно для себя
«Миэхэ тылла аҕал», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. П. Ойуунускай. «Саар-тойон, санаабын Сайа эттиҥ...» — диэн кээстин — Кулгааҕа эрэ иһиттэ. Эллэй. Кулгааҕын ас — ким эмэ билбэтэҕин билэр, истибэтэҕин истэр гына үөрэт, өйдөт. ☉ Открыть глаза кому-л.
Кубалар кылбаҥныы аастылар, Хааллардылар кэрэлэрин сүрэхпэр, Мин дууһабын, мин кулгаахпын астылар Кэрэни кэрэхсээһин кэрэ үөрэҕэр. С. Данилов. Кулгааҕын быс — тугу эмэ кимиэхэ эмэ ааспакка-арахпакка эт, мээрилээ. ☉ Надоедать кому-л. своей навязчивой болтовней. Кулгааҕын сымнат <минньит> — иһитиннэрэн астыннар, уоскут. ☉ Удовлетворить, успокоить кого-л. каким-л. сообщением
Саҥаҕын истэммин кулгааҕым сымнаата. Н. Павлов
Күөрэгэй чыычаахтар ырыанан кулгааҕы сымната сатыыллар. Эрилик Эристиин. Кулгааҕын таһынан (аһар, ыыт) — болҕойон истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ Не брать во внимание, пропустить мимо ушей
Великанов этиитин ким да өйөөбөтөҕө, истибэтэх курдук, кулгаахтарын таһынан аһарбыттара. Н. Якутскай. Дьон көрдөөх-нардаах тылын-өһүн кулгааҕын таһынан аһарынар. А. Федоров. Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) — элэс, быстах, болҕойбокко (иһит). ☉ Специально не прислушиваясь, краем уха (слышать)
Оччо чуолкайа суох кэпсэтиини кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
Ылдьаа көннөрү бириэмэҕэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. Н. Заболоцкай. Кулгааҕын үргээ — кими эмэ туох эмэ буруйун иһин кэһэт, кырбаа (үксүн оҕо туһунан этэргэ). ☉ Драть уши кому-л.
Эн …… кинини кулгааҕыттан үргүүр курдук туттаҕын. ПП Дь. Кулгааҕын үүттээ — ааспакка-арахпакка биири хосхос этэн, көрдөһөн салгыт. ☉ Надоедать беспрестанными просьбами, прожужжать уши
«Хайа, ийээ, хаһан таҥараҕа тиксэ барабыт?» — диэн күн тура-турабын кулгааҕын үүттүүр буоламмын, кыратык мөҕүллэтэлээн ыллым. Р. Кулаковскай. Кулгааҕыттан сиэт — кими эмэ тугу да билбэт курдук санаан олус ымпыктаан-чымпыктаан ый-кэрт, быһаар. ☉ Водить кого-л. за руку
Мин уолчааным сааһынан эрэ эдэр, оттон араас мааныларга үөрэннэ, биллэ-көрдө аҕай. Ону эн киһиҥ, уруккутун курдук, кулгааҕыттан сиэтээри гынар үһү. А. Сыромятникова. Кулгаах тааска биэр (саай) — кулгаахха оҕус, кулгаахха сырбат. ☉ Дать, ударить в ухо
Бэйэ-бэйэлэригэр мохсоҕол курдук ыстанан түсүһэн, кулгаах тааска бэрсибитинэн барбыттар. Саха фольк. Анараа киһи Томороону кулгаах тааска биэрдэ. Болот Боотур. Кулгаахтаах иһиттин, харахтаах көрдүн — киһи барыта иһиттин, биллин. ☉ Пусть знает всякий, пусть знают все, имеющий уши да услышит, имеющий глаза да увидит. Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө — кистээн, кимиэхэ да биллэрбэккэ, көрдөрбөккө. ☉ Тщательно скрывая, чтобы ни одна живая душа не знала
Ийэлээх аҕата кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө кистээн-кистээн оҕолообуттар. «ХС». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө — үүнүөхтээх-сайдыахтаах үүнүө-сайдыа (кыайан тохтоппоккун). ☉ соотв. чему быть, того не миновать (букв. уши останутся, а рога отрастут)
Кулгаах-харах иччитэ буол көр кулгаах иччитэ буол. Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Ньукулаас, кулгаах-харах иччитэ буолан, хамсаабакка тыаһа суох кэтэһэн олорбохтоото. «ХС». Кулгааххарах көмүстээн этэр түөлбэ. — уоскутаары тугу эмэ дьиҥ кырдьыгынан буолбакка, киэргэтэн-тупсаран этэр. ☉ Говорить неправду (смягчая остроту истинного положения) ради успокоения или утешения кого-л.. Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр — истибитин-көрбүтүн да ситэн өйдүүр кыаҕа суох (киһи). ☉ О человеке, не способном воспринимать услышанное и увиденное (букв. у дурного человека уши находятся у основания его хвоста)
Ээ, «куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр» диэн ити буоллаҕа. Эрэйдээх, итинэн төһөнү хомуруйан туһаннаххыный?! Амма Аччыгыйа. Хаптаҕай кулгаах истибэтэх — олус дьикти, ким да ханна да билбэтэхкөрбөтөх дьиктитэ. ☉ Диковинка невиданная, невидаль
Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар. Эллэй. <Хаптаҕай> кулгаахтаах истибэтин, <хара> харахтаах көрбөтүн — букатын ким да истибэтин, билбэтин. ☉ Имеющие уши да не услышат, пусть никто не узнает
Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харах-таах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
◊ Кулгаах анньыыта эмт. — кулгаах тымныйан ыалдьыыта. ☉ Отит
Пенициллини араас сэтэрийэр уонна ириҥэрэр процесстары, холобур сэбиргэхтэтиини, кулгаах анньыытын, ангинаны уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ олус ситиһиилээхтик тутталлар. КВА Б. Кулгаах быата — сыарҕа олгуобуйатыгар дуҕа төбөтүнэн эрийэ кэтэрдэн, аты сыарҕаҕа (тэлиэгэҕэ) көлүйэр быа; хомуут кулгааҕын быата. ☉ Гуж
[Сөлүөрэ] аны иннин диэки кып-кыычыгырас тыас иһилиннэ. Онтон өйдөөбүтэ, хомуут кулгааҕын быата кыычыгырыыр эбит. И. Сысолятин
Дуга биир өттүн хомуут кулгааҕын быатыгар уган олгуобуйаҕа сыһыары тутан бодьуустаһа турдум. «ХС». Кулгаах кэрэтэ — сылгы кулгааҕын үөһэ бүүрүгэ бэйэтин өҥүттэн атын хара эбэтэр сырдык буолуута. ☉ Светлая или темная каемка вдоль верхнего края ушей у лошади
Кулгаах кэрэтэ диэн эмиэ баар буолар. Кулгаахтарын бүүрүктэрэ бэйэтин дьүһүнүттэн ураты хара эбэтэр сырдык буолааччы. Сорох сылгы кулгааҕын төбөтө хара буолар. ОМГ ЭСС. Кулгаах ойбон — күөлгэ муус үрдүнэн муҥхалааһыҥҥа үтүмэҕи сүүрдэр ойбон. ☉ Маленькая прорубь для проведения релей невода (при подледной неводьбе)
Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар, «Кулгаах ойбонноро» диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Кулгаах сарыыта — кулгаах тас истэр хайаҕаһын орто кулгаахтан араарар чараас тыыллыгас быыс (бүрүө). ☉ Барабанная перепонка
Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. ПП ОА. Кулгаах хастар — кулгаах кулугутун ыраастыырга аналлаах кып-кыра ньуоскаҕа маарынныыр тэрил. ☉ Уховертка, ухочистка. Кулгаах хастарым ханна түһэн хаалла? Кулгааххын чөрбөт — туох эрэ кэрэхсэбиллээҕи истэн, сэргэҕэлээ. ☉ Навострить уши, слушать весьма заинтересованно. Кулгааххытын чөрбөтүн, доҕоттоор! Кулгаах эминньэҕэ — киһи кулгааҕын алын өҥүргэһэ суох сымнаҕас тирии өттө. ☉ Мочка (уха)
Уҥа кулгааҕын эминньэҕин туппахтанна. Софр. Данилов
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кэҕэ кулгааҕа көр кэҕэ. Кэҕэлэр күөх кулгаахтара «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыаһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС». Эт кулгаахпынан (истибитим) — тус бэйэм (истибитим). ☉ Слышать собственными ушами
Мин Назардаахха кэлэ-бара сылдьаммын бэйэм илэ харахпынан көрдүм, бэйэм эт кулгаахпынан иһиттим. Р. Баҕатаайыскай
Халлааҥҥа хатанан туран Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын Эт кулгаахпынан истэрим наһаа үчүгэй! «ХС»