тыаһы үт. туохт. Муннунан салгыны күүскэ тыынан таһааран тыаһат. ☉ С шумом, сильно выдыхать воздух через ноздри
Ынаҕа тоҕо эрэ сүгүн турбата, тэбиэлэннэ, муннун бууһурҕата-бууһурҕата, хараҕын дьүккэтинэн көрүтэлээтэ. Н. Якутскай

туохт. Кырыктаахтык, өһүөннээхтик кыһый, өһүргэн, кыйахан. ☉ Гневно возмущаться, быть полным негодования
Петефи хоһоонноругар баайдар-тойоттор кыыллыы сигилилэрин абаран-сатаран туран саралааһын, баттабылы-атаҕастабылы утары охсуһууга ыҥырыы ордук күүһүрэн, сытыырхайан испиттэрэ. Софр. Данилов
Абаран-сатаран ылабын Ааспыт кэмнэри санааммын, Ыарыһах буолан турабын Ыар күннэри ааһаммын. С. Васильев
Мэктиэтигэр хараҕын дьүккэтэ кытта кытаран, абарар-сатарар. Н. Якутскай

дьүһ. туохт. Бытааннык хааман ис (хол., кылгас маадьаҕар атахтаах киһи хаамарын туһунан). ☉ Еле двигаться, ковылять медленным шагом (о ходьбе человека с короткими кривыми ногами)
Ыарыытын кыана-кыана хааман баадьайда. Болот Боотур
[Иван] илиитин сиэбигэр угунна, ханнык эрэ көрдөөх ырыа матыыбын иһиирэ-иһиирэ хааман баадьайа турда. Н. Габышев
Хааман баадьайбыппар Харах дьүккэтэ буоллум; Сүүрэр-көтөр буоламмын, Сүрдэрин-куттарын туттум. Өксөкүлээх Өлөксөй

дьүһ. туохт. Илииҥ-атаҕыҥ босхо барбыт курдук хамсан; кыыһырбыт курдук быраҕаттан. ☉ Двигаться чересчур энергично, возбужденно; делать резкие движения
Икки хараҕын дьүккэтэ уоһах курдук араҕас эмээхсин, балаҕантан иһиллэхтэнэн тахсан, ол-бу диэки одуулаат төттөрү түһэр. И. Гоголев
Салгын куттарын салытыннаран, ийэ куттарын иэритэн, эрэйдэрин-муҥнарын көрөн, иэхэй-чуохай диэн иһиллэхтэнэр Илиэһий уола эбит. Д. Апросимов

I
аат.
1. Үксүн оҕуруонан анньыллыбыт оһуордаах, этэрбэс, үтүлүк айаҕар самсыы тигиллэр сукуна эбэтэр атын таҥас. ☉ Нашиваемая по краю торбасов, рукавиц узкая полоска ткани, обычно украшенная бисером
Билэҕэ ханыылаан сукунанан үтүлүгү тигэллэр, ытыһын сарыыттан оҥостоллор. АЕЕ ӨҮОБ
Клим сүрдээх эрэллээх баҕайытык быһыта баттаталаан, хайыы-үйэҕэ буолбут суолу хараҕынан көрбүт курдук, эрэллээхтик эттэ-тыынна, хара таба тыһа этэрбэһин билэтин тэнитэ тарпахтаата. Амма Аччыгыйа
Этэрбэһин оҕуруолара уонна кыһыл билэтэ оһох кэннинээҕи хараҥа өҥтөн арахсаннар, уот сырдыгар субу тэлибирэспитинэн, чаҕылыспытынан киһи хараҕар тиийэн кэлэллэр. Н. Заболоцкай
2. Ыстаан иитигэр тимэхтэнэрин эбэтэр баайылларын курдук холбуу тигиллибит синньигэс таҥас. ☉ Пояс
Үс сыл устата ыстаанын билэтигэр баайан илдьэ сылдьыбыт тылы ылан, [Дьөгүөрсэ] дьааһык күлүүһүн аһа сатаабыта. Н. Якутскай
Тарбыйах ыстааммыттан билэтэ эрэ хаалбыт. Саха ост. I
3. көсп. Тиис төрдүнээҕи быччыҥныҥы кытаанах эт, миилэ. ☉ Десна
Көр-дабу! Көрдөр хараҕым дьүккэлэрэ, Көтүрдэр тииһим билэлэрэ, Көмүс түөстээх күөрэгэйдэрим. П. Ойуунускай
Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быыччыктар эмиэ кытталлар. КНЗ СПДьНь
ср. тюрк. билэк ‘запястье’
II
даҕ., поэт., үрд. Истиҥ, чугас, үтүө (дьон, доҕоттор). ☉ Искренние, задушевные, самые близкие (люди, друзья)
Үтүө билэ дьонноргор Туох үчүгэй өҥөлөөххүнүй? Тула доҕор дьонноргор Туох тутулук туһалааххыный? А. Софронов
Барабын дойдубун харыстыы, Көмүскүү күн билэ дьоннорбун, Бырастыы, ийэкээниэм, бырастыы! П. Тобуруокап

1. даҕ.
2. Олус кыһаллар, бары бытархайдарыгар иҥэн-тоҥон тиийэр, онон, үксүгэр, бытаан. ☉ Усердный, старательный (до мелочей), но медлительный
   Ханныгын да иһин, барыны иҥэн-тоҥон билэ-көрө сылдьар быыччык киһи быһыылаах. Р. Баҕатаайыскай
3. Олус уустук, онон ииспэрэй бытаан үлэни эрэйэр. ☉ Очень сложный, требующий кропотливой, неспешной работы
   Мин үлэм, туһугар, Бэрт быыччык, ыарахан. Баал Хабырыыс
   Көтөрсүүрэр суолун Кыраһа быыччык суругун Кыраҕыттан сонордуоҕуҥ, Эн сонургуу одуулуоҕуҥ. П. Дмитриев
   Педагогическай үлэ быыччык үлэ буоларын өссө Николай Васильевич, Мария Николаевна, Мария Кононовна, Светлана Ивановна мунньунуулара көрдөрөллөр. Эдэр учууталлар кинилэртэн холобур ылабыт. «Кыым»
4. аат суолт. Туох эмэ бытархай ымпыга-чымпыга. ☉ Деталь, подробность чего-л.
   Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быыччыктар эмиэ кытталлар. КНЗ СПДьНь

десна; дёсны; миилэтэ испит у него распухли дёсны; көрдөр хараҕым дьүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ погов. если смотреть — зеница моих очей, если рвать — дёсны моих зубов (обычно об единственном или последнем ребёнке).

1. аат. Аты ыҥыырдыырга арҕаһыгар уурар оту, сиэли үүйэн оҥорбут эбэтэр атын халыҥ сымнатыы. ☉ Отдельная подкладка под седлом из сена, конских волос или другого материала, потник
   Мэхээс, атын ыҥыырын устан, бототун уолга тэлгээн сонунан сабан биэрбитэ. И. Федосеев
   Өрүү тимир сөрүөтүн сөрүөлээтэ, Боҕууска тимир бототун ботолоото, Халлаан мөҥүөнэ ыҥыырын Хап гына уурда. П. Ядрихинскай. Тэҥн. буутай
2. даҕ. суолт., поэт. Сымнаҕас, көп уонна халыҥ, бөҕө. ☉ Пышный и толстый, добротный (напр., о каком-л. материале)
   Буур таба, лөкөй тириилэрэ Бото көп тэлгэх буолбуттар …… Таарбаҕанынан таарбайбыттар, Буобуранан буодьулаабыттар, Быыдаранан быыччыктаабыттар. П. Тобуруокап
   Сир ийэ хойуу бото Сирэм симэҕэ сириэдийдэ, Күн көҕө, норуот дьоло — Көр-нар, үөрүү эймэһийдэ. А. Абаҕыыныскай
   Тымныыга тоҥорбот Үллэр бото куйахтаах, Куйааска буһарбат Үрүҥ көмүс солотуулаах Уоттаах гаас уһуурар Улуу турбата тардыллан Оҥоһулла охсубутун Сотору буолаат көрдүбүт, Сөрү диэн сөхтүбүт. ПИ КТ
   △ Балачча, үгүөрү. ☉ Довольно большой, довольно значительный
   Саастанан куралай буолбут Уолаттарбыт бэйэлэрэ Чороҥ иккиэйэҕин эрэ Буруоланан олорбуттар, Бото соҕус дьон буолбуттар. И. Эртюков
   ◊ Бото болдьох фольк. — туох эмэ буолуохтаах кэмин эрдэттэн ыйыллыбыт эбэтэр кэпсэтиилээх бигэ болдьох диэн хоһуйан этии. ☉ Образное выражение о сроке осуществления чего-л. как о заранее установленном, предрешенном и непоколебимо твердом. Мас курдук өрүс алдьаныыта биирдэ эргийэн күөн көрсүөм, хаан харсыам. Бото болдьох, кэтэ кэрдии буоллун. Саха сэһ
   1977
   Көрдөр харахпыт дьүккэтин, Көтүрдэр тииспит билэтин, Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо балтыбын, Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылытыҥ, Сир симэҕин курдук Симээн сэнньэлитиҥ, Бото болдьох туолла, Барар кэмэ буолла. П. Ойуунускай
   Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата, Мин барахсан, бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов

аат. Уу уонна уот алдьатыылаах күүс быһыытынан. ☉ Вода и огонь как стихийная сила
Сир сирэйин, сигилитин кубулутар Силлиэ-буурҕа ытыллыыта Ууну-уоту, чаҕылҕаны Умса баттаан көлүйэр. П. Ойуунускай
Иннокентий Трофимович бэрт үгүс геологы, булчуту уу-уот соһумар кутталыттан, быстарыыттан, хоргуйууттан өрүһүйтэлээбитэ. Суорун Омоллоон
♦ Ууга-уокка түс (киир) — 1) эмискэ, күүтүллүбэтэх өттүттэн ыксаллаах балаһыанньаҕа киир. ☉ Попадать в крайне затруднительное, чрезвычайное положение
Өйдөөх, үөрэхтээх дьон туох эрэ тирэхтээх, эрэллээх буоланнар тойоттору, ыраахтааҕыны утары, ууга-уокка түһэллэрин кэрэйбэккэ охсуһан эрдэхтэрэ. Болот Боотур
Кэпсээтэххэ судургу, биһиги ити иһигэр ууга-уокка киирэн ыллыбыт. Далан
Барҕа баайы хотороору суудайан тэриммит эспэдииссийэлэрэ сүүстэ тимирэ сыһар, ууга-уокка кииртэлээн ылар. П. Филиппов; 2) туохха эрэ аһара, сиэри таһынан дьулус, умса-төннө түс. ☉ Слишком, чересчур стремиться к чему-л.
Сорохтор үп-ас, баай ымсыытыгар ууга-уокка түһэллэр дии. Болот Боотур. Ууга-уокка түһэр (киллэр) — эмискэччи, өмүтүннэрэн кими эмэ олус ыгылыт, ыксаллаах балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Привести в замешательство, в состояние растерянности, вызвать оторопь
Үүт-ас астаммакка аһыйан-кутуйан, тоҕуллаары ыксатан холкуостар салайааччыларын соторусотору ууга-уокка киллэртиирэ. Далан
Били бастаан көрсөрбүтүгэр, кииримээри тэйиэккэлээҥҥин, ыксатан уугауокка түһэрбитиҥ субу баар. Н. Босиков
Аны, көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ Сэмэнчик ыараханнык ыалдьан, ууга-уокка түһэрдэ. В. Протодьяконов

туохт.
1. Туох эмэ тутууну алдьат (үксүгэр чаас-чаас араартаан ылыы туһунан). ☉ Разбирать, ломать, сносить строение (обычно разбирая по частям)
Дьиэни көтүр. Күрүөнү көтүр. — Байбаллаах Сөдүөт күрүөнү көтүрэн сыарҕаҕа үллэччи тиэйэн баран, өтүүлээн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Иван Уус салалтатынан …… Лука Иванов уонна Иван Уус дьиэлэрин көтүрэн Лоҥкуудаҕа тастарыы саҕаланна. М. Доҕордуурап
Уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гаврильева
△ Чаастарга тус-туспа араартаа, өһүл (хол., механизмы, массыынаны). ☉ Разбирать на части (напр., механизм, машину)
Суоппар Николай Карпов ЗИЛ-13 массыынаны өрөмүөннэтээри көтүрэ, Егор Аргунов полуприцебы хомуйа …… кэпсэтэр да солото суох сылдьаллар. БИ УЛАа
Саҥа кэлбит аппарааты көтүрэн, итии уунан сууйан, ыраастаан уонна куурдан баран туттуллар. ЫаС
△ Тугу эрэ арааран ыл (хол., тутуу чааһын, ханнык эмэ малы). ☉ Снимать, отрывать, срывать часть чего-л., прикрепленную к чему-л., разбирать что-л. (напр., о строении, мебели)
Кинилэр [Бобров, Кириилэп] сарай кэннинэн хаптаһыны көтүрэн тахсан, икки аҥы сүүрэн бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
Истиэнэттэн мас долбууру көтүрэр тыаһа лиҥкиниир-лаҥкыныыр, уһун тоһоҕону субуйа тардан таһаарара, киһи куйахата күүрүөн курдук, хачыгырыыр. Н. Якутскай
△ Сүөрэн, устан ыл (хол., тиириллибит, туруоруллубут балаакканы, ураһаны). ☉ Снимать, разбирать (напр., палатку, урасу)
Лэкэчэк балаакканы көтүрэн суулуур. Күндэ
2. Тугу эрэ туохтан эрэ тоҕо тардан, хоҥнору (уһулу) тардан ыл. ☉ Вырвать, выдернуть что-л. из чего-л.. Долбуурдолбуур, уон тарбаҕынан таҥнарыта тардыалаан, сиһиҥ үөһүн көтүрээри кэдэҥнэтэрэ буолуо. Эт эрэ, Таал-Таал эмээхсин ханна барда? Саха фольк. Ньургун Боотур Алып-Хара сиһин үөһүн сүрэхтэри-быардары көтүрү тардан таһаарар. Суорун Омоллоон
3. Тигиллибит сиигинэн быһыталаа, хайыталаа, таҥаһы сиигинэн алдьат, чаасчаас араар. ☉ Пороть, распарывать (одежду) по шву
Сон биэтэһин көтүр. Этэрбэс билэтин көтүрэн ыл. — Тогойкин сонун сиэбин харбанан көрдө — Даша хам тигэн кэбиспитин көтүрүөн кэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Командующай адьютант быһаҕынан этэрбэс хос уллуҥун көтүрэн тэллэһиннэрдэ. П. Филиппов
Мөрүөн хараҕын тикпит саптарын дьэ көтүрдүлэр. Д. Таас
4. көсп. Урут ылыллыбыт уурааҕы, сокуону, балаһыанньаны, быһаарыыны сыыһанан, сокуоннайа суоҕунан, эргэрбитинэн, күүһүн сүтэрбитинэн аах, уурат, уларыт. ☉ Считать потерявшими силу, аннулировать, отменять (ранее принятые законы, постановления, положения и др.)
[Арчахтар] мировой суут уурааҕын көтүрэргэ күбүөрүнэ суутугар көрдөһүү түһэрбиттэрин туһунан сурах кэлэ сылдьыбыта. Болот Боотур
Ол сокуон хаһааҥҥыттан уурайбытай, ким кинини көтүрбүтэй? Күннүк Уурастыырап
Лейтенант! Эн бирикээскин көтүрэбин, Сталинград геройун, гвардееһы гауптвахтаттан босхолуубун. А. Данилов
Маарыҥҥы сүбэлэһиини, арааһа, көтүрүүһүбүт. С. Федотов
△ Туох эмэ олохтоммутун уларыт, суох гын эбэтэр атынынан солбуй. ☉ Упразднять, отменять, изменять что-л. установившееся или заменять его чем-л. другим
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Баайдартан бырыһыаҥҥа ылбыт иэстэри көтүрэргэ улахан уураах ылылынна. М. Доҕордуурап. [Ойуунускай] ырыаларын-хоһооннорун, бэл «Кыһыл Ойуун» курдук бөдөҥ айымньытын, хаста эмэ көтүрэн, хат-хат устан, дьаныардаахтык үлэлиирэ. Н. Заболоцкай
[Саҥа правительство] помещиктар сири бас билиилэрин бэрт түргэнник көтүрэн, сири бааһынайдарга биэриэҕэ. Дж. Рид (тылб.)
♦ Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ көр көрдөр
Көтүрдэр тииһим миилэтин, көрдөр хараҕым дьүккэтин дьэ хайдах гынан күүскүнэн илдьэ бараргын көрдөҕүм! Амма Аччыгыйа
Кырдьык иннигэр, кырдьыгы көмүскээн, Кыргыһар киһи өлбөт. Ийэ сир — көтүрдэр тииһин, көмүскэлин, Уолун өлүүгэ биэрбэт. И. Эртюков
ср. др.-тюрк. көтүр ‘уничтожать’