и. д. от туораа = переход; переправа; уулусса туорааһына переход через улицу; өрүс туорааһына переправа через реку.

с. ахсаан, кэршг; переход количества в качество филос. ахсаан хаачыстыбаҕа кубулуйуута; большое количество элбэх ахсаан.

день езды, дневной путь; биир күннүк сир расстояние, которое можно преодолеть за день; дневной переход.

и. д. от уҥуоҕур= 1) огрубение, затвердение; окостенение; 2) перен. разг. переход от подросткового возраста в юношеский; возмужание.

с. в разн. знач. хаачыстыба; переход количества в качество филос. ахсаан хаачыстыбаҕа кубулуйуута; бригада отличного качества туйгун хаачыстыба биригээдэтэ; выиграть качество шахм- хаачыстыбата сүүй; подходить по своим качествам хаачысты-баҕынан сөп түбэс; # в качестве кого-чего--либо оннугар, быһыытынан; в качестве друга доҕор быһыытынан.

I и. д. от кэс = 1) переход по воде; 2) нарушение; сокуону кэһии нарушение закона.
II гостинец, маленький подарок # хоонньоһор кэһии уст. часть калыма, отдаваемая женихом (в тот его приезд, когда он разделяет с невестой ложе с позволения её родителей); кыыс кэһиитэ уст. часть приданого, приносимого невестой; түҥүр-ходоҕой кэһиитэ уст. подарок сватам от жениха.

ситим сыһыан холб. Этиллибит санааны быһаарар, чуолкайдыыр, түмэр сыалтан кэпсээһин саҥа форматыгар көһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает субъективный переход к новой форме изложения передаваемой мысли с целью пояснения, расшифровки или обобщения прежней мысли (иначе говоря, другими словами, то есть)
Атыннык эттэххэ, ити революционердар соруктара буоллаҕа дии? А. Федоров. Кини саныырынан, киһи киһиэхэ доҕор, табаарыс, быраат буолла да, ким да туһунан куһаҕаннык саҥарар, атыннык эттэххэ, кими да кириитикэлиир табыллыбат. Софр. Данилов
Ол отдел тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарын быһаарыахтаах, атыннык эттэххэ, оройуон тыатын хаһаайыстыбатын ыстааба буолуохтаах. «Кыым»

көһүс диэнтэн хай
аата. Дьыллар киириилэриттэн-тахсыыларыттан, халлаан сулустара алтыһыыларыттан, көтөр кынаттаах, сүүрэр атахтаах көсүһүүтүттэн сылыктаан, тойонноон көрдөххө, өтөрнаар биллибэтэх бэрт диэн улуу умайар уот кураан адьас чугаһыах тустаах буолла. Суорун Омоллоон
◊ Саҥа чаастарын көсүһүүлэрэ тыл үөр. — биир саҥа чааһа бэйэтин төрүт суолтатын уонна грамматическай бэлиэтин сүтэрэн, атын саҥа чааһын суолтатын уонна грамматическай бэлиэтин ылыныыта. ☉ Переход одной части речи в другую. Саҥа чаастарын көсүһүүлэрэ дэҥҥэ көстөн ааһар

1. Түптээн олорбокко кэлии-барыы. ☉ Переход с места на место, скитание
   Арыылаахтан, Кутанаттан, үөһэ этиллибитин курдук, онуһу бүтэрээччи ыччат устугастааһына элбэх. ПИО ТС
   Кэлэктиипкэ үлэттэн куотунуу, устугастааһын да баар. «Кыым»
   Үлэҕэ устугастааһын билигин да элбэх, сүрүн биричиинэнэн олохтоох каадыр олус аҕыйаҕа буолар. «ЭК»
2. булт. Сындалҕаннаах уһун айантан сылайан-ыран, муус үрдүгэр олорсон устан айанныыр кустары ытыалааһын. ☉ Отстрел плывущих на льдине во время весеннего паводка перелётных птиц
   Саас, устугастааһын кэмигэр эр дьон үлэлэриттэн көҥүллэтэллэрэ. Далан

аат.
1. Сир хаҕын үрүт араҥата хайа ыстаныытыттан үөскээбит хайа барыы. ☉ Разлом, расщелина, трещина (земли)
Ыттар ойбут омуннарыгар хайдыы уҥуор баар буола охсубуттара. С. Тумат
Чуумпу акыйаан киин өттүгэр түгэҕэ дэхситийэр, ол эрээри сүүнэ улахан хайдыыларынан быһытталанар. КВА МГ
2. Ууллуу (хаар туһунан). ☉ Переход в жидкое состояние под действием тепла, таяние (снега)
Сааһын хаарбыт хайдыытыгар Салаҥ үчүгэй буолар. Баал Хабырыыс
◊ Хайдыы үрэх — дириҥ көҥүстээх үрэх. ☉ Речка с глубоким узким руслом
Ойуур Хаҥас өттүгэр Халыһыйар Хайдыы үрэхтээҕэ. С. Васильев
Барыта үс көс кэриҥэ усталаах хайдыы үрэхтэр, араас аппалар үөскээтилэр. ТМ ДК
Арай бу сүдү улахан күөлгэ илинтэн хайдыы үрэх күннэри-түүннэри быстыбат уутун суккуйар эбит. АНВ СТУ