м. 1. (пешеход) сатыы хаамааччы, хаамааччы; хороший ходок үчүгэй хаамааччы, хаамыылаах киһи; 2. ист. (выборный от крестьян) көрдөһүү тиэрдээччи, дэбиэринэй.

сов. 1. кого-что (устоять под тяжестью) уй; этот лёд выдержит пешеходов бу муус сатыы дьону уйуоҕа; 2. что (устоять перед чём-л., вытерпеть) тулуй, тулус; выдержать осаду осаданы тулуй; сердце не выдержало сүрэҕэ тулуйбата; 3. что (удовлетворить требованиям) туттар; выдержать экзамен экзамены туттар; 4. что өр туруор, уоҕурт; выдержать вино арыгыны өр туруор; # выдержать характер санааҥ кытаанаҕын көрдөр; выдержать несколько изданий хаста даҕаны бэчээттэнэн таҕыс.

прил. 1. (о местности) сылдьарга тоҕоостоох, киһи (сатаан) сылдьар; тропа, доступная только для пешеходов сатыы эрэ киһи сатаан сылдьар ыллыга; 2. тоҕоостоох, кыаллымтыа; доступные цены тоҕоостоох сыана; музеи должны быть доступны для масс музейдар маассаҕа тоҕоостоох буолуохтаах-тар; 3. (соответствующий возможностям кого-л.) кыаллар; 4. (понятный, доходчивый) өйдөнүмтүө, өйгө түһүмтүө; доступное изложение өйдөнүмтүө кэпсээһин; 5. (о человеке) аламаҕай, улахамсыга суох.

1. сыһ. Көлөтө, тырааныспара суох, атаххынан (сырыт). ☉ На своих ногах, пешком (идти)
   Катерина Павловна дьиэтигэр сатыы төнүннэ. Н. Лугинов
   Суос-соҕотоҕун үс көс сири сатыы хааман Лоҥкууда үрэххэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
   Биир күһүн үлэни-хамнаһы булбакка, Тайҕаҕа быстаран сатыы хаалбытым. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт.
3. Көлөтө, тырааныспара суох атаҕынан сылдьар. ☉ Идущий пешком, пеший. Сатыы киһи
   □ Сатыы киһиэхэ суол уһуур, ордук бытааннык иэҕэҥнээтэххэ. Н. Заболоцкай
   Сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
4. Кыайан көппөт, көтө илик (ситэ илик буолан эбэтэр сааран баран — көтөр туһунан). ☉ Не способный, ещё не умеющий летать (птенец или птица после линьки). Сатыы кустар. Сатыы хаастарга түбэстим
   □ [Арай] «аллаах тыынан сүүрдэн дьылыһытан киирэн, сатыы андылары ытыалаан биһиргэт», — диэн саныы-саныы, Ананий …… аа-дьуо хааман истэ. М. Доҕордуурап
5. Сатыы киһи хаамыытын түргэнинэн мээрэйдэнэр. ☉ Измеряемый скоростью пешехода (о якутских мерах пути). Сатыы көс. Сатыы күннүк
   □ [Бухатыыр ата] үс күннүк сиртэн күр мууһунан уһуутаата, сатыы күннүк сиртэн хара буорунан иһэх тэптэрдэ, ириэнэх маһы иэн иҥиирин курдук ибили тэптэрдэ. Саха фольк.
6. Намыһах, намтаан көстөр, үрдүгэ суох. ☉ Невысокий, низкий, низко нависающий над чем-л. (напр., об облаках). Сатыы ыарҕа. Сатыы былыт. Сатыы халлаан
   □ Саа тыаһа санаарҕаабыт курдук сатыы ойуур үрдүнэн сатарыйа турда. Суорун Омоллоон
   Сарсыарда күн бүтэйиттэн киэһэ сатыы туман түһүөр диэри үлэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев
7. аат суолт. Көлөтө, тырааныспара суох сылдьар киһи. ☉ Идущий пешком, пеший, пешеход
   Сатыыны биэс эрэй тоһуйар, аттаахтан биир эрэй куотар (өс ном.). Киэһэ чэй саҕана аттаахтар, сатыылар алаас түөрт өттүттэн кииртэлээн истилэр. Болот Боотур
   Сатыыны олордор, Быстыбыты салгыыр, Хомойбуту үөрдэр Киһи буолаар дуу. И. Эртюков
   ◊ Сатыы сэрии байыан. — сэрии сатыы сылдьан сэриилэһэр бииһэ. ☉ Род войск, действующих в пешем строю, пехота
   Сатыы сэриигэ кэлбитим хас да хонно. Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. йадаҕ, тув. чадаҕ ‘пеший; пешком’