м. в разн. знач. хаһаас; өйүө, үтэ (пищевой — напр. на дорогу); у меня вышли все запасы мин хаһааһым баранна

аат. Эриллибит эттэн анал ньыманан оҥоһуллубут, сүөһү оһоҕоһугар эбэтэр анал пүлүөҥкэҕэ сууламмыт, уһун синньигэс быһыылаах ас. ☉ Пищевой продукт — особо приготовленный мясной фарш в округлой и удлинённой прозрачной оболочке из кишки или из искусственной плёнки, колбаса
Халбаһы оҥорорго оһоҕос ыраастыыр, эт кырбыыр этим. Тоҥ Суорун
Кыыс тэриэлкэни толору кырбаммыт халбаһыны киллэрбитэ. Н. Якутскай
Хайдах да ытаабыт иһин, Хантан кэлэн харах уута Халбаһы буолуой?! Т. Сметанин
◊ Буотарах халбаһы көр буотарах. Буотарах халбаһы атыыластым

I 1) соль || соляной; аһанар туус пищевая соль; туус кыырпаҕа кристаллы соли; туус хостооһуна добыча соли; туус суурадаһына соляной раствор; 2) перен. острота; насмешка; тыл тууһа язвительность слов; тумсун тууһун , айаҕын абатын! что за ядовитая насмешка!
II карт. туз; бугунай тууһа бубновый туз.

аат.
1. кэпс. Аһылык, ас-үөл. ☉ То, что употребляется в пищу, пищевой продукт
Оҕолор итии аһылыктарыгар анаан иһит-хомуос, бородуукта атыыластым. И. Находкин
Үөрэх кэнниттэн дьуһуурунайдыыр киһи, маҕаһыынтан күн аайы биэстии солкуобайга бородуукта атыылаһан, ас бэлэмниир. Н. Лугинов
Бэрэссэдээтэл харчыны, бородууктаны абаанса быһыытынан суруйан биэрэр. С. Ефремов
2. кин. Туох эмэ үрэллиититтэн эбэтэр химическэй састаабынан арахсыытыттан үөскээн тахсара. ☉ То, что получается в результате химического разложения, распада чего-л. или как выделение из чего-л., продукт распада или выделения
Чүмэчи умайдаҕына, парафин умайыы гаастыҥы бородуукталарыгар кубулуйар. КДМ Х
Онон вулкан бородууктата атмосфера сиигин кытта холбоһуутун түмүгэр сернай кислота үөскээбитэ. ДьДьДь
Маһы соҕотуопкалааһын кээмэйин биллэрдик кэҥэппэккэ да эрэ, бу салаа бүтэһик бородуукталарын — мас матырыйаалларын, целлюлозаны, кумааҕыны, хордуоҥканы, дьиэ тэрилин, мас плиткалары оҥорууну лаппа улаатыннарар сорук турар. Л. Брежнев (тылб.)

1. ж. бас, тебе; повернуть голову налево төбөҕүн хаҥас диэки хайыһыннар; 2. ж. (единица счёта скота) тебе; сорок голов рогатого скота түөрт уон тебе ынах сүөһү; 3. ж. перен. (рассудок, ум) бас, ей; человек с головой бастаах киһи; 4. м., ж. перен. разг. (начальник, руководитель) бас, баһылых; он всему делу голова кини бары дьыалаҕа баһылык; 5. ж. перен. (передовой отряд) бас, илин; голова колонны колонна баһа; 6. ж. (пищевой продукт) холомо; голова сахара холомо саахар; # выкинуть из головы олох умун, саныы да барыма; повесить голову төбөҕүн санньыт, сукуй, санаарҕаа; ручаться головой баскынан мэктиэлээ; намылить голову мөҕөн биэр; быть головой выше кого-л. моонньоох баскынан бык, быдан орт, быдан үрдүктүк тур; голова кружится мэйиим эргийэр; не выходит из головы өйтөн тахсыбат; ломать голову над чем-л. төбөҕүн сыс, өйгүн сыс; в головах баска, баһык-уһукка; в первую голову аан бастаан; с головой бастаах, ейдеех; окунуться (или погрузиться или уйти) с головой во что-л. төбөлүүн түс; уити с головой в работу үлэҕэ төбөлүүн түс; с головы до ног или с ног до головы баһыттан атаҕар диэри; на свою голову бэйэ ньочоотугар; с больной головы на здоровую погов. буруйгун буруйа суохха түһэр.

аат.
1. Көтөҕүүлээх үрүҥ эбэтэр хара бурдук тиэстэтиттэн мэһийиллэн, оһох иһигэр буһарыллар ас. ☉ Хлеб (пищевой продукт)
Астан саамай ылларбыт астара — астаммыт ас, килиэп, буулка, суухара. А. Софронов
Микиитэ ийэлээх эһэтэ …… куулу сүөрэ баттаатылар: биир килиэп уонна чиэппэр чэй баар эбит. Амма Аччыгыйа
Эт мииннээх эбиэппэр, Арыылаах килиэппэр Наадыйбат киһигин. Л. Попов
2. көсп. Аһыыр ас уопсайынан. ☉ Пища вообще
Ийэм иистэнэн, Килиэп булан, Күөх буруобут унаарыйа Олоорпут онно ыал буолан. П. Тобуруокап
Атах тумсун эрэ көрүллүбэт, Аһыыр килиэп иһин эрэ сүүрүллүбэт! С. Васильев
Сорохтор …… араас тэрилтэлэргэ үлэлээн килиэп харчытын булуна-булуна, үөрэнэ хаалбыттара. КНЗ ТС
3. кэпс. Аналлаах үлэ. ☉ Персональная работа
— Куоракка үөскээбит оҕо диэтэххэ, сүөһүгэ сыһыаннаах курдук эбиккин ээ... — Сыһыаннаах буолумуна: килиэбим буоллаҕа дии. Л. Попов
От, бурдук хомуурун массыыналарын тустарынан этэ да барыллыбат — ол аналлаах үлэҥ, билиҥҥи оҕолор этэллэринии, килиэбиҥ буоллаҕа дии. Ф. Софронов
◊ Килиэптээх мас — тропикка үүнэр, тутовайдар кэргэннэригэр киирэр элбэх кырахымааллаах астаах мас. ☉ Хлебное дерево (тропическое дерево семейства тутовых)
Банан, кокосовай пальма, килиэптээх мас, манго уонна авокадо тропик дойдуларын олохтоохторугар килиэптэрин уонна да атын бородуукталарын солбуйар астары биэрэллэр. КВА Б