плот; болуотунан уһун = плавать на плоту.

сов. чему или с неопр. үөрэн; научиться плавать харбыы үөрэн.

и. д. от ытын= лазанье вверх; подъём (в гору).
нареч. по-собачьи, как собака; ыттыы үр = лаять по-собачьи; ыттыы харбаа = плавать по-собачьи # ыттыы быһыылан = совершить подлый поступок (букв. вести себя, как собака); ыттыы өл = погибнуть ни за что (букв, умереть, как собака); ыттыы үөх = поносить кого-л.; ругать на чём свет стоит.

1. ааллаа диэнтэн бэй. туһ. Аҕыйах аҕай сылынан биһиги даҕаны көтөр аалланыахпыт. Күндэ
2. Аалга олорон айаннаа, аалынан уһун. ☉ Плавать на плоту; плавать на судне, корабле, летать на самолете. Өрүһү туоруурга ааллан
   □ Уу харахтаах Утары көрөн Оломнуур диэни билбэтэх, Ойулҕа санаалаах таба таайан, Аалланар диэҥҥэ санаабатах Ааттаах Хаанаҕа. С. Зверев
   Орто уол умсар аалланан Муора дириҥин булсуста. Эллэй
   [Үтүө сайылыгым үүннэрбит ыччаттара] Ким үрүҥ көмүс аалланан Өлүөнэни өксөйбүтэ, Ким кыыһар былыты үрдүнэн Кылбаарыйа дайбыта. С. Васильев
3. көсп. Элбэх буолан, халҕаһалаан сырыт, бар-кэл. ☉ Ходить, ездить толпой, гурьбой
   Матасыыкыллаахтар, ыҥыыр аттаахтар, туох да баһа-атаҕа, кэмэкээмэйэ суох төттөрү-таары аалланаллар. И. Никифоров. Киэһэ Дворцовай болуоссатынан бассабыыктар броневиктара аалламмыттара. Д. Рид (тылб.)

I 1) хватать, ловить, поймать; аты арҕаһыттан харбаата он схватил лошадь за холку ; 2) сгребать; бугул түгэҕин харбаа = сгрести остатки сёна у копны; оту харбаа = сгрести сено; 3) подметать, мести; дьиэни харбаа = мести полы; олбуору харбаа = подмести двор.
II плавать; үрэҕи быһа харбаатым я переплыл речку.

1) всплывать (на поверхность), плавать (на поверхности); өлбүт балык көбөр мёртвая рыба всплывает; 2) перен. возникать; обнаруживаться; иирээн көптө возникла ссора; урукку дьыалата көптө обнаружились его прежние проделки # сүрэҕим көптө у меня забилось сердце, у меня сердцебиение; тыҥата көптө он запыхался, он тяжело дышит; көбө сүүр = бежать до одышки, до сердцебиения.

тыаһы үт. туохт. Улаханнык тыаһаан-ууһаан ууга сырыт (хол., харбаа). ☉ Быть, находиться в воде (напр., плавать), производя плеск, плескаться
Микиитэ таҥаһын сулбурута охсоот, харбаан чоломооттообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Ити уолтан ураты чиэски күөлгэ кэлэн, ким биһиги тууларбытын чоломооттуо үһүнүй? Р. Баҕатаайыскай

дьүһ. туохт.
1. Самыыгын икки өттүгэр иҥнэҥнэтэн хаамп, хамсан. ☉ Ходить, двигаться, покачивая, виляя широкими бёдрами. Эмээхсин ыаҕайатын кыбынан, хайбайа хааман сир астыы барда
2. Хайа эмэ өттүҥ диэки иҥнэри бар, ойоҕоскунан иҥнэй, туора бар. ☉ Слегка крениться, накреняться, слегка подаваться в сторону. Оҥочобут уҥа диэки хайбайар. Массыына бадарааннаах суолунан хайбайа-хайбайа айанныыр. Тыыраахы көтөн иһэн хайбайар
ср. монг. хайвах ‘плыть, плавать (о водоплавающих птицах)’, хайвгана ‘двигаться, идти, мерно покачиваясь’

1) плыть (по течению); плавать; өрүскэ муус уһунна лёд на реке пошёл; 2) плыть на чём-л.; болуотунан уһун = плыть на плоту; борокуотунан уһун = плыть на пароходе; 3) перен. плавно двигаться; плавно распространяться; халлааҥҥа ый устар в нёбе плывёт луна; аа-дьуо хааман устар она идёт плавной неторопливой походкой; былыт устар облака плывут; 4) перен. протекать, проходить (о времени); күн-дьыл биллибэккэ устар дни идут незаметно; 5) протекать; впадать; Лена Хотугу Муустаах океаҥҥа устар Лёна впадает в Северный Ледовитый океан; бу үрэх хапчаанынан устар эта речка протекает по ущелью # муус устар апрель; ууга уһун = вконец разориться.

туохт.
1. Убаҕаһы кэс эбэтэр тугунан эмэ булкуй. ☉ Брести, бродить по воде или месить что-л. жидкое
Үүт үрдүн оймоон сиэтэхпинэ ийэм таһыйара бэҕэһээҥҥи курдук ээ. А. Софронов
Үүйэ кыҥначчы туттан, уҥа илиитинэн ууну оймуу иһэр. Л. Попов
Биһиги ынахтарбыт амтаннаах от көрдөөн, хайдахтаах да ууну, бадарааны оймоон арҕастара көстүбэт буолуор диэри кэһэ сылдьан аһаахтыыллара. Н. Кондаков
△ Тугу эмэ убаҕаска уган, умньаан ыл. ☉ Макать, обмакивать что-л. в какую-л. жидкость
Хабырыыс уол быыкаайык хобордоох кырыытыгар арыы уулларан, балыгын оймоон сиэри тэриннэ. Амма Аччыгыйа
Бүөтүр кэргэнэ «аһаа, лэппиэскэҕин арыыга оймоо» дии-дии тула көтөрүн, кыһанарынмүһэнэрин санаан кэллэ. П. Аввакумов
2. Балачча дириҥник тэбис, тэпсэн бар (хол., хаары, кумаҕы, оту эҥин). ☉ Бродить (напр., по траве), месить ногами (напр., снег, песок, грязь)
Итии чуумпу сырдык түүҥҥэ Сииктээх оту оймуу кэһэн Дьонун, дьиэтин дэлби ахтан Дойдутугар кэллэ ити. Күннүк Уурастыырап
Өлөксөй тиит хаххатыттан тахсан, тохтуу-тохтуу халыҥ хаары оймоон бадьаалаабыта. П. Аввакумов
Бүлүү куората кумахтаах да буолар эбит, киһи олох бэрбээкэйинэн оймуу сылдьар. Багдарыын Сүлбэ
3. кэпс. Киэҥ сири биир гына тэлэһийэ, кэрийэ сырыт. ☉ Обходить, исходить огромное пространство
Муҥура биллибэт иччитэх тайҕаны собус-соҕотоҕун оймоон, аччыктаан, сылайан күүһэкүдэҕэ эстэрэ чугаһаан иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Бу мэлискэх килиэ таас сири устатын-туоратын мээрэйдээбит, муустаах уулаах өрүстэри оймообут, аар тайҕаны арҕара хаампыт — кинилэр. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
♦ Кэтит суолун (кэс) кэһимэ, уһун суолун (оймоо) оймоомо көр кэтит
Уһун суолун оймооботох, кэтит суолун кэспэтэх дьон кэлэн олоробут диэн көрдөһөн барбыт. Күннүк Уурастыырап
Уһун суолун оймообут, кэтит суолун кэспит айыым суоҕа. Амма Аччыгыйа
ср. монг. ойуми, ойима, бур. оёмо ‘идти вброд; плавать, плыть’